fbpx
Wikipedia

İraq

Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: İraq (dəqiqləşdirmə).

İraq RespublikasıYaxın Şərqdə dövlət. İraq dünyanın ən qədim mədəniyyətlərinin beşiyi olmuş Aşağı Mesopotamiya bölgəsində qurulmuş dövlətdir. Hal-hazırda İraq Yaxın Şərqdə strateji mövqeyi, sahib olduğu neft ehtiyatları və əkinçiliyə əlverişli torpaqları ilə bölgənin geopolitik əhəmiyyətə malik ölkələrindən biridir. İraq Səudiyyə Ərəbistanından sonra dünyanın ən böyük ikinci neft ehtiyatına malikdir.Ən böyük şəhəri paytaxt Bağdad olsa da , digər məşhur şəhərləri Mosul, Kərbəla və Əl-Nəcəfdir.

İraq Respublikası
ərəb.جُمْهُورِيَّة ٱلْعِرَاق‎‎
kürd.کۆماری عێراق
İraq
Şüarı: ərəb.الله أكبر‎‎
"Allahu Əkbər"
Himni:
"Mawtini"
ərəb."موطني"‎‎
azərb.Ana Vətənim
Paytaxtı
və ən böyük şəhəri
Bağdad
Rəsmi dilləriƏrəb dili, Kürd dili
Dini
İslam
İdarəetmə formasıfederal respublika[d]
Rəhbərlik
Bərham Saleh
Mustafa Kazımi
Qurulması
Tarixi
• İraq Krallığı
3 oktyabr 1932
• Respublikanın yaranması
14 iyul 1958
• Yaranması
1932
Ərazisi
• Ümumi
435,052 (58-ci yer)
• Su (%)
1.1
Əhalisi
2016 təxmini
36 004 552 (45-ci yer)
• Sıxlıq
827/km2 (2,141.9/kv. mil) (125-ci yer)
ÜDM(AQP)2019 təxmini
• Ümumi
733.926$ (34-ci yer)
• Adam başına
17.952$ (76-cı yer)
ÜDM(nominal)2019 təxmini
• Ümumi
250.070$ (48-ci yer)
• Adam başına
6.116$ (97-ci yer)
İİİ(2017)0.685
orta · 120-ci yer
Valyutasıİraq dinarı (İQD)
Saat qurşağı+3
Telefon kodu+964
ISO 3166 koduIQ
İnternet domeni.iq
İraq

İraq uzun illər Böyük Britaniya tərəfindən idarə edilmiş, Böyük Britaniyanın Yaxın Şərqdən tamamilə çəkilməsindən sonra bölgə üzərində əsas güc rolunu ABŞ oynamağa başlamışdır.

Mündəricat

İraq sözünün ölkə ərazisində qədim dövrlərdə yerləşmiş Uruk şəhərinin adından götürüldüyü güman edilir. Bu barədə digər ehtimal isə İraq sözünün uzaq mənasını verdiyi və bu adın ölkə Osmanlı İmperiyası tərəfindən idarə olunduğu dövrlərdə mərkəzə olan uzaqlığına görə verilməsidir. Başqa bir ehtimal isə ərəbcə irak sözünün "düzən" mənasıdır.

Əsas məqalə: İraq əhalisi

2009-cu ilin oktyabr ayında İraqda əhalinin siyahıya alınması planlaşdırılır . İraqın digər Ərəb ölkələri ilə müqayisə edildiyində geniş bir şəhərli orta sinifə və nisbi bir səriştəli işgücünə sahib olması diqqətləri çəkər. İraq, Ərəb ölkələri arasında, Misirdən sonra ən çox məlumata sahib olan ölkə mövqesindədir.İraq olduqca gənc əhaliyə sahib olub əhalinin 55 %-i 15–64 yaş qrupuna, 42 %-i 0–14 yaş qrupuna, 3 %-i isə 65 yaş və yaxarı qrupa daxildir. Orta ömrün təxminən 66,5 il olduğu İraqda körpə ölüm nisbətlərinin yüksəkliyi (6,2%) əhəmiyyətli bir problemdir. İraq əhalisinin 58 %-i oxuyub-yaza bilmir. Bu nisbət kişilərdə 70,7%, qadınlarda 45%-dir. 2000-ci il üçün əhalinin artım sürəti 2,86% olaraq təxmin edilmişdir.

Milli tərkib

Bəzi mütəxəssis qiymətləndirmələrinə əsasən İraq əhalisinin 65%-ini ərəblər , 17%-ini kürdlər, 13%-ini türkmanlar, 3%-ini assuriyalılar, 1%-ni farslar, 1%-ini isə digər xalqların nümayəndələri təşkil edir .

Din

İraqın cəmi əhalisinin təxminən 60 %-ni şiə, 35 %-ni isə sünni müsəlmanlar , 3 %-ni xristianlar, 2 %-ni digər dinlərə etiqad edənlər təşkil edir. Sünnülüyün hənəfi və az sayda şafii məzhəbinə ölkənin müxtəlif rayonlarında yaşayan bədəvi ərəblər, şəhər əhalisinin bir hissəsi (ilk növbədə Bağdad və Bəsrə şəhərinin əhalisi), Yuxarı Mesopotamiyanın ərəbləri, eləcə də kürdlər, türklər, çərkəzlər, türkmələrin böyük hissəsi ibadət edir. İraqın mərkəzi və cənub hissəsində yaşayan əkinçi ərəblər, farslar, lurlar və türkmənlərin üçdə ikisi şiələrdir. Eyni zamanda az sayda əli-ilahi (kürdlər, türkmənlərin bir hissəsi), ismaililər, bəhailər də vardır. Xristianlar ölkənin iri şəhərlərində, eləcə də Mosulun kənd yerlərində məskunlaşıblar. Onlar əsasən assuriyalır, ermənilər və ərəblərin bir hissəsidir. Xristianların böyük qrupunu əsasən müxtəlif uniat kilsələrinin ardıcılları olan katoliklər təşkil edir. Onların əksəriyyəti xaldo-katoliklərdir. Bununla yanaşı siro-katoliklər (35 min nəfər) və erməni–qriqoryanlardır. Latın ənənəvi katoliklər azlıq (3,5 min nəfər) təşkil edir ki, bunlar da əsasən İraqda yaşayan əcnəbilərdir. Digər xristian təmsilçiləri nestorianlar (65 min nəfər), erməni-qriqoryanlar (23 min nəfər), yakobitlər (12 min nəfər), pravoslavlar, protestantlardır. İudaistlər müəyyən bir dövrdə əhəmiyyətli sayda olsalar da, ötən əsrin 50-ci illərində İsrailə köçmüşlər və bu gün onların İraqdakı sayı yalnız 450 nəfərdir. Ölkədə bir sıra qədim din və sektaların da ardıcılları vardır: yezidilər (70 min nəfər, Mosul, Kərkük və Sincar rayonunda yaşayan kürdlərin bir hissəsi), mandeylər (14 min nəfər, Ən-Nəsiriyyə rayonunda məskunlaşmışlar).

İraq Coğrafiyası

İran körfəzi ölkələri arasında İraq Səudiyyə Ərəbistanı və İrandan sonra 434,128 km² ilə ən böyük ərazisi olan ölkədir. Şimalda Türkiyə, qərbdə Suriyaİordaniya, şərqdə İran, cənubda Səudiyyə Ərəbistanı və Küveyt ilə həmsərhəddir. İraqın İran körfəzi ilə əlaqəsi dənizə olan qısa sahili vasitəsilədir: ölkə 924 km²-lik quru sularına malikdir. Beləliklə tipik bir quru dövləti olan İraqın, şimaldakı dağlıq ərazi xaricində hər tərəfdən təbii müdafiəsiz sərhədlərə malik olmasından əlavə dənizə çıxışı da qeyri-kafidir. İraqın qonşuları İran (1.458 km), Səudiyyə ərəbistanı (814 km), Suriya (605 km), Türkiyə (331 km), Küveyt (242 km) və İordaniya (181 km) ilə olan cəmi sərhəd uzunluğu 3631 km-dir.

İraq, Cənub-Qərbi Asiyada Dəclə və Fərat çaylarının orta və aşağı axınında yerləşmişdir. Əlverişli iqtisadi və siyasi-coğrafi mövqeyi olan ərazisindən beynəlxalq əhəmiyyətli quru və hava yolları keçir. İraq şimaldan cənuba təqribən 1000, qərbdən şərqə 700 km məsafədə uzanır. Quru sərhədlərinin uzunluğu 3300 km-dir. Ucqar cənub-şərqdə 50 km məsafədə İran körfəzinə çıxışı var.

Relyefinə görə İraq, əsasən düzən ölkədir. Ərazisinin çox hissəsini Cənub-Qərbi Asiyada ən böyük ovalıq sayılan Mesopotamiya ovalığı tutur. Ovalığın səthində çökəkliklər çox vaxt daşqın və yeraltı sularla dolur və müvəqqəti göllər əmələ gətirir. Cənuba doğru getdikcə ovalıq genişlənir və delta ilə qurtarır. Dəclə, Fərat çaylarının orta axarında yerləşən ərazinin səthi dərə-təpəlikdir. Qərbdə bu ərazi Suriya ərazisinə daxil olur. İran körfəzinə tədricən enən Mesopotamiya ovalığı Bağdaddan bir qədər şimalda Babilistan ovalığı ilə əvəz olunur. Ölkənin şimal və şimal-şərq hissəsi çətin keçilən dağlıq, qərb hissəsi isə səhra tipli relyefə malikdir. Fiziki-coğrafi xüsusiyyətlərinə görə İraqda dörd təbii rayon – Aşağı Mesopotamiya; Yuxarı Mesopotamiya; Şimali İraq dağlıq bölgəsi və Əl-Bədiyə adlanan səhra ayrılır. İraqın ən hündür yeri (3598 m) İranla həmsərhəd bölgələrdədir.

XXI əsrin başlanğıcında İraq mədən sənayesi inkişaf etmiş, orta səviyyəli sənaye-aqrar ölkə idi. 2001-ci ildə ölkənin Daxili Məcmui Məhsulunun dəyəri 60–65 mlrd. ABŞ dollarına yaxın idi. O vaxt ölkənin milli valyutası olan bir dinar təqribən 3 ABŞ dollarına bərabər tutulurdu. 2001-ci ildən sonra ölkə iqtisadiyyatı güclü dəyişikliklərə məruz qaldı. Müharibələr, kamekadzelərin törətdikləri partlayışlar və terror aktları, ölkəyə qarşı yönəldilmiş iqtisadi sanksiyalar, başqa qadağalar, maliyyə vəsaitlərinin həbs edilməsi və xoşagəlməz başqa səbəblər iqtisadiyyata viranedici zərbə vurdu.

Hazırda İraq hökuməti iqtisadiyyatı bərpa etmək sahəsində aşağıdakı vəzifələri həyata keçirməyi planlaşdırır:

  • əvvəllər fəaliyyətdə olmuş bütün müəssisələri ilk növbədə energetika və mədən sənaye müəssisələrini yenidən işə salmaq;
  • ölkədə yaşayan xalqlar və dini icmaların həmrəyliyinə nail olmaq;
  • insanlar üçün şəhər və kəndlərdə yeni iş yerləri yaratmaq;
  • əhalini ərzaq, içməli su, dərman preparatları ilə təmin etmək;
  • səhiyyə və maarif sistemlərinin işini bərpa etmək;
  • ölkənin təhlükəsizlik qüvvəllərini yaratmaq;
  • qonşuları ilə münasibəti mehriban məcrayə yönəltmək.

XIX əsrin sonlarına qədər zəngin neft ehtiyatı hesabına neft sənayesi ilə əlaqədar köməkçi təsərrüfat sahələri: yanacaq, elektroenergetika, neft-kimya, tikinti materialları istehsalı sənaye sahələri yaradılmışdır. Neftdən gələn böyük gəlirlər hesabına hərbi infrastruktur və ən yeni silahların və hərbi sursatların alınması işi geniş vüsət almışdı.

İraqda qışlar soyuq və quraq, yaylar isə isti və buludsuz keçir. Ərazisinin çox hissəsinin səhra olması bu tip iqlim şəraitinin ortaya çıxmasına səbəb olur. İran və Türkiyə sərhədi boyunca uzanan şimaldakı dağlıq bölgələrə, qışda tez-tez qar yağır. Bəzən mərkəzi və cənubi İraqda sel baş verir. Ölkədə digər təbii fəlakətlərlə yanaşı toz və qum fırtınalarına da tez-tez rast gəlinir. İraqın əksərən geniş düzlüklərdən ibarət olan ərazi quruluşu var. İran sərhədində geniş bataqlıqlar da mövcuddur.

Ölkənin iqlimi şimalda və mərkəzdə subtropik kontinental Aralıq dənizi tipli, cənubda tropikdir. Həm dağlıq rayonlarda, həm də Mesopotamiya ovalığında yay qızmar, quru, qış isə yumşaq və rütubətli keçir. İyul ayının orta temperaturu Mosulda (ölkənin şimalında) 38, Bağdadda (mərkəzdə) 34, Bəsrədə (cənubda) 33 dərəcədir. Yayda cənubda havanın hərarətinin 50 dərəcəyədək qalxmasını tez-tez müşahidə etmək olar. Yanvar ayının orta temperaturu Mosulda müsbət 5–7, Bağdadda 9–10 dərəcə olur. Şimaldakı dağlıq rayonlarda temperaturun 15 dərəcəyədək azalması hallarına da rast gəlmək olar. İraqda tez-tez quru şimal və şimal-qərb küləkləri əsir. Həmin külək ildə 50 gün davam etdiyinə görə "xəms"in (xəms ərəbcə 50 deməkdir) adlanan külək əsdiyi vaxt hər yer bozarır. Hava sarı rəngə çalır. Küləklə gələn qum adamı göz açmağa qoymur. Bu küləyi şimal ölkələrində qar yağan zaman baş verən çovğunla müqayisə etmək olar. Ölkə üzrə illik yağıntıların orta miqdarı 300 mm-ə yaxındır. Şimala, xüsusilə, dağlıq rayonlara yağıntı (500 mm), cənuba isə az (100 mm) düşür. Ən az yağıntı (60 mm) Mesopotamiyanın cənub şərqinə düşür. Yuxarı Mesopotamiyada dekabr ayında başlayan və tədricən ölkənin şərqini əhatə edən leysan yağışlar əksər hallarda güclü daşqınlarla nəticələnir.

İslam ölkələrinin əksəriyyətindən fərqli olaraq İraq daxili sularla zəngindir. Yaxın Şərqin ən böyük çayları olan Dəclə (uz. 1718) və Fəratın (2300 km) orta və aşağı axınları İraq ərazisindədir. Şimal-qərbdən cənub-şərq istiqamətində axan Dəclə və Fərat Əl-Qürnə şəhəri yaxınlığında birləşərək Şətt-ül-Ərəb (mənası Ərəb çayı) adı altında İran körfəzinə tökülür. Fərat axını boyu heç bir qol qəbul etmir. Dəcləyə isə mənbəyi Kürdüstan və Zaqros dağlarında yerləşən Böyük Zab, Kiçik Zab, Diala çayları tökülür və İraq ərazisində onun ən böyük qolları sayılır. Dəclə və Fərat qolları ilə birlikdə Mesopotamiya ovalığına 70 kub metr həcmində su gətirir.

Tez-tez baş verən daşqınlar Dəclə və Fəratın aşağı axınında bataqlaşmış sahələr əmələ gətirmişdir. Hidrotexniki qurğuların tikintisi çaylarda su sərfini xeyli nizama salmışdır. Misir üçün Nil, Pakistan üçün Hind çayının iqtisadi əhəmiyyəti nə qədər böyükdürsə, İraq üçün də Dəclə və Fərat bir o qədər əhəmiyyətlidir. Bu çaylar Mesopotamiya ovalığının məhsuldar torpaqlarını suvarmaqla yanaşı əhalinin içməli su ilə təmin olunmasında da böyük rol oynayır. Çayların nəqliyyat arteriyası kimi də əhəmiyyəti böyükdür. Şətt-ül-Ərəb çayında mövcud dərinlik (9 metr) dəniz gəmilərinin Bəsrə şəhərinə qədər qalxmasına imkan yaradır.

Əsas məqalə: İraq tarixi

Ən qədim şərq mədəniyyətlərinin doğulduğu Mesopotamiya, 633–642-ci illər arasında Ərəb xilafəti torpaqlarına daxil edildi. Bölgə ƏməvilərAbbasilər xilafəti dövrlərində ən parlaq dövrəsini yaşamışdır. O zamanlar Bağdad dünyanın ən əhəmiyyətli mədəniyyət və ticarət mərkəzi idi. İraq 637-ci ildə müsəlmanlar tərəfindən fəth edilməsindən sonra Xəlifə Əli dövründə İslamın mərkəzi halına gətirilmiş və xilafətin paytaxtı Kufəyə köçürülmüşdür. Əli ilə Əməvilər arasındakı Siffin döyüşü də İraq sərhədləri daxilində baş vermişdir. Bu döyüşün ardında bölgə günümüzə qədər sürən fərqli təriqət və etnik qrupların mübarizələrinə səhnə olmuşdur. Əməvilər dövründən sonra Abbasilər bölgəyə hakim olmuş, daha sonra 1055-ci ildən etibarən bölgə Səlcuqlular'ın hakimiyyətinə girmişdir. İraq ərazisi1258-ci ildən etibarən isə Monqol istilası'na uğramış və iki əsr monqol idarəsində qalmışdır. Tarixi qaynaqlar Dəclə çayının günlərlə mürəkkəb rəngində axdığı və minlərlə dərilik kitabı İran körfəzinə daşıdığını yazırlar. Daha sonra bölgə Ağqoyunluların (1444–1467), 1499–1508-ci illər arasında isə Səfəvilərin hakimiyyətinə girmişdir. İndiki İraq ərazisi 1534-cü ildən 1917-ci ilə qədər, qısa müddətlik ististalar xaric olmaqla Osmanlı imperiyasının tərkibində qalmışdır.

Birinci dünya müharibəsi zamanı Osmanlı imperiyasının Yaxın Şərqdən çəkilməsinə səbəb olan bəzi yerli üsyanlar olmuşdur. Bu üsyanlarda ingilislərin təşviqi ilə Məkkə əmiri Şərif Hüseyindən də istifadə edilmişdir. Şərif Hüseyin və oğullarına Osmanlının yıxılmasından sonra qurulacaq olan Böyük Ərəb Dövlətinin krallığı vəd edilmişdi. Lakin bunun əvəzində 1916-cı ildə Böyük BritaniyaFransa arasında əldə edilən Sayks-Pikot müqaviləsinə əsasən bölgə hegemon Avropa dövlətləri tərəfindən zəbt edildi. Bu razılaşmağa görə yeni- "süni" dövlətlər quruldu. Sayks-Pikot xətti deyilən bu sərhədlər, o dövrün şərtlərində dünyanın iki böyük imperialist gücü olan Böyük Britaniya və Fransanın Yaxın Şərqə baxışlarını əks etdirir. Fransız və ingilis zabitlər bölgənin etnik və dini şəraitini nəzərə almadan, yalnız öz mənafeləri istiqamətində, təkcə xəritə üzərində mövcud olan yeni ölkələr meydana gətirməklə bəzi etnik qrupları da parçaladılar. Bu razılaşma nəticəsində qurulan dövlətlərdən İraq, İordaniyaFələstin Böyük Britaniya bölgəsini, SuriyaLivan isə Fransa bölgəsini təşkil etmişdir.

Yekun olaraq İraq, sahib olduğu coğrafi xüsusiyyətləri etibarilə müdaxiləyə açıq olması səbəbilə müxtəlif güclərin hakimiyyətinə girmiş, zəbtlərə uğramışdır. 1918-ci ildə İraq, Osmanlı dövlətindən tamamilə ayrılmış və 1920-ci ildə təşkil edilən San Remo konfransı ilə İngilis mandatına verilmişdir.

Müasir İraq

2004-cü ildə təklif edilən bayraq
Səddam Rejimindən sonra istifadə edilməyə başlanan İraq Bayrağı

Müasir İraq 1920-ci ildə Osmanlı İmperiyasının Birinci dünya müharibəsində məğlub olması ilə ingilislərin ələ keçirdiyi Osmanlı vilayətləri olan Mosul, Bağdad və Bəsrəni yeni bir siyasi vahid olaraq birləşdirməsinin nəticəsində Dəclə-Fərat hövzəsinində qurulmuşdur.

İngilislər əvvəllər ölkəni birbaşa idarə etmək fikrində olsalar da xalqın sərt müxalifətilə qarşı-qarşıya qalmışlar. Ortaya çıxan üsyanlarda xüsusilə Şiə əhali əsas rol almışdır. Şiələrin əksəriyyətdə olduğu Nəcəf, bu dövrdə üsyanın mərkəzinə çevrilmişdir. Nəticədə ingilislər tərəfindən Məhəmməd Peyğəmbər'in nəslindən olan Kral Feysəl İraqın başına keçirilmişdir. Bu üsulla ingilislər həm İraqa tamamilə hakim olmaq, həm də Osmanlının ardından ortaya çıxan xəlifə boşluğunu bu şəkildə dolduraraq digər İslam ölkələrinə də təsir etməyi planlaşdırmışdır.

Kral Feysəl başa keçməsiylə birlikdə yaşanan ən əhəmiyyətli inkişaf Ərəb xalqçılığının teorisyeni Sati əl Hüsrinin İraqa gətirilməsidir. Onun qurduğu Ərəb birliyinə istiqamətli təhsil sistemi xüsusilə Şiə qrupların reaksiyasını yığmışdır. Kral Feysəl güclü və müstəqil bir İraq qura bilmənin yolunun güclü bir ordudan keçdiyini bilirdi. Bu səbəblə bu tip bir ordunun meydana gəlməsi üçün bütün gücü ilə çalışsa da İraqlı Kürdlər və Şiələrin mənfi rəftarıyla qarşılaşmış və əsgərə götürmələrdə daim problemlər yaranmışdır. Hər iki birlik də Sünni Ərəblərə əsgər olaraq xidmət etməyi rədd etmişlər.

Sonrakı illərdə Sünnilərlə Şiələr arasındakı inteqrasiya müddəti yaşanmış qarşılıqlı evliliklər və ticarət əlaqələri olmuşdur. 1928 gəlindiyində 88 nəfərlik İraq parlamentində 26 Şiə üzv vardı. 1930-cu ildə İraq hökuməti müstəqil bir dövlət olma yolunda İngiltərə ilə 25 illik bir razılaşma imzaladı və İraq 1932-ci ildə Millətlər Cəmiyetinə müstəqil bir dövlət olaraq qatıldı. 1933 Kral Farukun ölümünün ardından ölkədə dini və etnik qarşıdurmalar artdı.

1935da İtalyanların Həbəşistanı işğal etməsi Orta Şərq ölkələri arasında xüsusilə təhlükəsizlik narahatlığının meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. İtalyanlar Şimali Afrikada qurduqları bu hakimiyyəti Orta Şərqə də yaymaq istədi. Nəticədə Yəmənlə bağladığı müqavilə ilə Qırmızı dəniz'ə nəzarəti ələ keçirdi. Bu səbəblə Orta Şərq ölkələri arasında Səədabad paktı imzalandı.

İkinci dünya müharibəsi illərində hakim güclər arasında yaşanan mübarizə İraq üzərində də olmuşdur. Almanlar etdikləri inqilab ilə özlərinə yaxın bir hökuməti başa gətirsələr də, edilən əks-inqilab ilə İngilislər təkrar hakimiyyəti qurmuşlar. İkinci dünya müharibəsi illərində Türkiyə sərhədlərinə qədər gələn Almanların məqsədlərindən biri də Türkiyəni keçərək İraqdakı yandaşlarına yardım edib, buradakı İngilis hakimiyyətini qırmaq idi. Lakin daha sonra Alman ordularının Rusiyaya qayıtması, Türkiyənin işğalı və İraqa çatma planlarından imtina etməsinə səbəb oldu. İngilislər İraqı da Almaniyaya qarşı döyüşə girməyə təşviq etsə də İraq rəhbərliyi Türkiyəni nümunə götürərək eyni siyasətləri izləmiş və döyüşə girməmişdir.

1936-cı ildə Kürd mənşəli bir Polkovnik olan Bəkir Sidqi liderliyində bir inqilab reallaşdı. 1941-ci ildə isə May hərəkatı olaraq bilinən ikinci bir zərbə oldu. 1945-ci ildə Ərəb ölkələri bir araya gələrək, bir Ərəb Birliyi təşkilatı qurdular. Ərəb Birliyi hərəkatı Ərəb ölkələri arasında milliyyətçilik duyğularının da artmasına səbəb oldu. Bunun nəticəsi olaraq da İraq, Suriya, İordaniyaLivan bir tək ölkə olaraq birləşmə düşüncəsi ortaya atıldı. Ərəblərin birləşmə düşüncəsini xüsusilə İngiltərə dəstəkləyirdi. Bu birləşmə ilə İngilislər, Suriya və Livandakı Fransız hakimiyyətini qaldıraraq bu bölgələri də öz hakimiyyəti altına almağı məqsəd qoyurdular. Digər güclü bir Ərəb ölkəsi olan Misirdə bu birləşməyə qarşı çıxırdı. Onun narahatlığı isə Ərəb dünyasının ən böyük ölkəsi olma xüsusiyyətini itirəcək olması idi. Orta şərqdə İngilislərin təsirinin zəifləməsi, İsrail dövlətinin qurulması, Misirin müxalifəti kimi səbəblərlə bu birlik fikiri həyata keçirilə bilmədi. 1960-cı illərdə Misir və Suriyanın birləşmələri xaricində Ərəb ölkələri arasında hər hansı bir birləşmə olmadı.

İsrailin qurulması ilə Ərəb Türkiyə əlaqələri yeni bir dövrə girdi. ABŞın təsiri ilə Türkiyənin İsrail dövlətini tanıması Ərəb ölkələrində reaksiya ilə qarşılandı. Türkiyə bu reaksiyaları azaltmaq və yeni müttəfiqlər tapa bilmək üçün İraqla yaxınlaşmağa çalışdı və ABŞ və İngiltərənin aktiv iştiraklarıyla Bağdad Paktını imzalandı.

İkinci Dünya döyüşü sonrası Dünya üzərindəki güc tarazlıqlarında böyük dəyişmələr yaşandı. İngiltərə hakimiyyətini itirərkən ortaya çıxan boşluğu ABŞ və Sovetlər doldurmağa başladı. İraq isə bu dövrdə Sovetlər Birliyi yanında iştirak etdi.

1958 inqilabı

Əsas məqalə: 14 iyul inqilabı

1958-ci ildə ildə reallaşan qanlı zərbə ilə Krallıq aşıb, Respublika elan edildi. General Əbdülkərim Qasım respublika başçısı oldu. İraq bu zərbənin ardından Bağdad Paktından çəkildiyini açıqladı. İraqda bu dövr xüsusilə kommunizm və etnik milliyyətçiliyin sürətlə yayıldığı illərdir.

İraqda yaşanan bu dəyişiklik Orta Şərqdəki bütün tarazlıqları alt-üst etdi. İraqdakı bu zərbədən təsirlənən Suriyada bənzər bir əsgəri zərbə yaşandı. Orta şərqin tamamilə Sovet Rusiyanın hakimiyyətinə girməməsi üçün ABŞ və İngiltərə hərəkətə keçdi. ABŞ Livana əsgəri müdaxilə edərkən, İngiltərə İordaniyadakı qarışıqlığı bəhanə edərək buranı işğal etdi.

Orta şərqin əhəmiyyətli bir hissəsinin Sovet təsiri altına girməsi ABŞ və müttəfiqlərini narahatlıqlandırdı. Xüsusilə son dövrdə açıqlanan sənədlər Türkiyənin İraq və Suriyada yaşanan zərbələrin ardından ABŞın nəşr/təzyiqiylə bu ölkələrə yönəlib bir işğal planı hazırladığı və daha sonra bəzi səbəblərdən ötəri bundan imtina etdiyini ortaya qoymaqda.

8 noyabr 1963-da BƏƏS Partiyası mənsubları və ordudakı milliyyətçiləri zərbə cəhdində ol/tapıldılar. Lakin General Əbül Salam Arif yeni lider oldu və ölkə daxilində kommunist ovu başladıldı. 17 Noyabr 1968da Baas Partiyası bir zərbə ilə iqtidarı ələ keçirdi. General Əhməd Həsən Əl-Bəkr Respublika başçısı oldu.

Baas rejimi (1968–2003)

Baas Hərəkatı

Baas Ərəb dilində yenidən diriliş mənasını verməkdədir. 1940-cı ildə Suriyada qurulan bu hərəkatın ilk nəzəriyyəçiləri Əkrəm Sinaqoqu ilə Mişel Əflaqdır (Eflak, Suriyalı bir Xristian və bu ideologiyanın əfsanəvi lideridir). Baas ideologiyası, məqsəd olaraq Orta Şərqdə tək bir Ərəb dövləti qurulmasını mənimsəmişdir. Partiyanın şüarı Birlik, azadlıq və sosializm idi. Partiya ideologiyası Partiya birliyinə və xarici nəşr/təzyiqlərə qarşı dayanmağa söykənirdi. Baas hərəkatı Suriyada ortaya çıxmışsa da, İraqda da tərəfdar tapmışdır. BƏƏS Partiyası Suriya və İraqda etdikləri inqilablarla iqtidarı ələ keçirmişdir. Səddam HüseynHafiz Əsəd Baas axınının son nümayəndələridir.

17 iyul 1968-cı ildə reallaşan çevrilişin ardından İnqilabçı Əmr/əmrə Şuras(n)ı yaradıldı. Hökumət proqramı mövzusunda başlayan anlaşılmazlıqlar üzərinə Baas yanlısı Səddam Hüseyinin başında ol/tapıldığı bir qrup zabit iyul sonlarında o biri zərbəçi hizipleri saf xarici buraxdı. Dövlət başçılığı və baş nazirliyə gətirilən əl-Bəkir, eyni zamanda DKK və Baas Partiyası Regional komandirliyi başçısı olaraq qəti bir yoxlama təmin etdi. Hökumətə ağırlığını qoyan Baas Partiyası, təşkilatlı quruluşuyla dərhal dərhal bütün təşkilatları ələ keçərməyi bacardı. Döşəməs(n)ini genişlətmək istəyən Partiya, 1970-da Kürdlərlə qarşıdurmaya son verərək İraq Kommunist Partiyası (IKP), Kürdüstan Demokratik Partiyası (KDP) və o biri bəzi milliyyətçi və sol meylli siyasi güclərlə əməkdaşlığına yönəldi. Ancaq, 1974da Kürdlərlə, ardından kommunistlərlə əlaqələrin pozulması səbəbiylə yenidən tək partiyalı möhkəm bir rejimə dönüldü.

1976-da baş nazirliyi və bəzi əhəmiyyətli səlahiyyətləri Həsən Əl Bekrdən götürən Səddam Hüseyn, iyul 1979-da, dövlət başçısı oldu.

İran-İraq müharibəsi: 1979 ilində İranda yaşanan İslam İnqilabı oldu. 1975-da Kürd problemini həll etmək üçün İrana bəzi güzəştlər verən İraq 1979-da bu ölkədə yaşanan rejim dəyişikliyindən faydalanaraq İrana müharibə açdı. Hər iki ölkəyə də insani və iqtisadi olaraq böyük itkilər verdirən İran-İraq müharibəsi 1988-ci ildə imzalanan atəşkəs andlaşmasıyla sona çatdı.

Körfəz müharibəsi

İkinci dünya müharibəsindən sonra başlayan Soyuq müharibə bütün dünyanı iki düşərgəyə ayırmışdı. 1980-cı illər Sovetlərin həll edilmə müddətinə girməsinə və Soyuq Döyüşün nəticələnməsinə səhnə oldu. İki qütblü bir dünyadan tək qütblü bir dünyaya doğru fəaliyyət xəritəsi təkrar çəkilməyə başlanması, Orta Şərqə da əks olundu.

İraq 1990-cı ilin avqust ayından neft istehsal kvotalarını aşmaq və müzakirəli bölgələrdən neft çıxarmaqla günahlandırdığı qonşusu Küveytı işğal edərək 19. əli olaraq torpaqlarına qatdığını elan etdi. Səddam Hüseynin uzlaşmaz gücü qarşısında BMTə üzv müxtəlif ölkələr ABŞ liderliyində Səudiyyə Ərəbistana əsgərlərini yığmağa başladı. BM Təhlükəsizlik Şurası İraqa 15 yanvar 1991-nə kimi əsgərlərini Küveytdən çəkməsi üçün bir xəbərdarlıqda etdi. 17 yanvar 1991-ci ildə başlayan və Körfəz Döyüşü olaraq bilinən Çöl Fırtınası Hərəkatı sonunda 27 fevral 1991-ci ildə Küveyt qurtarıldı. 28 fevraldakı atəşkəsin ardından şimaldakı Kürdlər və cənubdakı Şiələr arasında başlayan qiyamlar İraq qüvvətlərin tərəfindən mərhəmətsizcə basdırıldı. Milyonun üzərində İraqlı Kürd Türkiyəİrana sığındı. Bunun üzərinə müttəfiq qüvvətlər 36. paralelin şimalı və 32. paralelin cənubundakı bölgələri İraq uçuşlarına qadağan etdilər.

ABŞ rəhbərliyindəki müttəfiq qüvvələr 1993, 1996, 1998 və 2001 illərində İraqa qarşı hava hücumları təşkil etdi. Körfəz müharibəsindən sonra tətbiq edilən BM embarqosu 1996-cı ildə başlayan Qida Qarşılığı Neft proqramıyla yumşadıldı.

İraqın işğalı

ABŞBirləşmiş Krallıq liderliyindəki koalisiya qüvvətləri İraqı kütləvi qırğın silahlarından təmizləmək ,Səddam Hüseynın terrora verdiyi dəstəyi kəsməkİraq Xalqını azadlaşdırmaq bəhanəsiylə İraqdakı BƏƏS Rejiminə qarşı hücuma keçdi. 20 Mart 2003-də başlayan hava hücumu və onu izləyən quru harekatı sonunda 9 Aprel 2003-də paytaxt Bağdada girən koalisiya gücləri Səddam Hüseyn iqtidarını aşırtdı. 15 Apreldə İraq tamamilə koalisiya güclərinin yoxlamasına keçdi. Bundan sonra bir müddət müəyyən bir müqavimət reallaşmadı.Dekabr 2003-də Səddam Hüseyn tutuldu. Sonrakı dövrlərdə işğalçı ABŞ güclərinə qarşı bir müqavimət başladı və indiki vaxtda da bəzən çox şiddətli olaraq(xüsusilə Fəllucədə) davam etməkdədir. Bunun yanında Şiələr ilə Sünnilər arasında dərin bir ayrışma ortaya çıxmış və sanki vətəndaş müharibəsini xatırladan, indiki vaxtda da davam edən şiddətli qarşıdurmalar yaşanmaqdadır. Terror təşkilatları tərəfindən də təşkil edilən hücumlarda çox sayda insan ölmüşdür. 2008 başlarında İşğalın başladığı Mart 2003dən bəri 4020 ətrafında ABŞ əsgəri ölərkən 1 milyondan çox İraqlının şiddət, qarşıdurma və müqavimət hadisələri nəticəsni öldüyü ifadə olunmuşdur. Ayrıca ABŞ-ın iraqlı məhbuslara etdiyi işgəncələr skandala gətirib çıxarmışdır. Bunun yanında kefi tətbiqlər nəticəsni öldürülən iraqlı vətəndaşlara rast gəlinmişdir.

İraq inzibati cəhətdən 18 mühafazaya, 102 qəzaya (ərəbcə قضاء) bölünür .

  1. Bağdad (بغداد)
  2. Səlahəddin (صلاح الدين)
  3. Diyalə (ديالى)
  4. Vasit (واسط)
  5. Meysan (ميسان)
  6. Bəsrə (البصرة)
  7. Ziqar (ذي قار)
  8. Müsənnə (مثنى)
  9. Qədisiyə (قادسية)
  1. Babil (بابل)
  2. Kərbəla (كربلاء)
  3. Nəcəf (النجف)
  4. Anbar (أنبار)
  5. Ninəvə (نينوى)
  6. Dohuk (دهوك)
  7. Ərbil (أربيل)
  8. Kərkük (کرکوک)
  9. Süleymaniyə (سليمانية)
Əsas məqalə: İraq şəhərləri
  1. Radio Free Europa :
  2. Russell, Malcom B. The Middle East and South Asia 1997 (The World Today Series). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications (1997), pg. 104.

İraq
iraq, yaxın, şərqdə, dövlət, adın, digər, istifadə, formaları, üçün, dəqiqləşdirmə, respublikası, yaxın, şərqdə, dövlət, dünyanın, qədim, mədəniyyətlərinin, beşiyi, olmuş, aşağı, mesopotamiya, bölgəsində, qurulmuş, dövlətdir, hazırda, yaxın, şərqdə, strateji, . Iraq Yaxin Serqde dovlet Dil Izle Redakte Bu adin diger istifade formalari ucun bax Iraq deqiqlesdirme Iraq Respublikasi Yaxin Serqde dovlet Iraq dunyanin en qedim medeniyyetlerinin besiyi olmus Asagi Mesopotamiya bolgesinde qurulmus dovletdir Hal hazirda Iraq Yaxin Serqde strateji movqeyi sahib oldugu neft ehtiyatlari ve ekinciliye elverisli torpaqlari ile bolgenin geopolitik ehemiyyete malik olkelerinden biridir Iraq Seudiyye Erebistanindan sonra dunyanin en boyuk ikinci neft ehtiyatina malikdir En boyuk seheri paytaxt Bagdad olsa da diger meshur seherleri Mosul Kerbela ve El Necefdir Iraq Respublikasi ereb ج م ه ور ي ة ٱل ع ر اق kurd کۆماری عێراق IraqBayragi GerbiSuari ereb الله أكبر Allahu Ekber Himni Mawtini ereb موطني azerb Ana Vetenim source source track track track track Paytaxti ve en boyuk seheriBagdadResmi dilleriEreb dili Kurd diliDiniIslamIdareetme formasifederal respublika d Rehberlik PrezidentBerham Saleh Bas nazirMustafa KazimiQurulmasiTarixi Iraq Kralligi3 oktyabr 1932 Respublikanin yaranmasi14 iyul 1958 Yaranmasi1932Erazisi Umumi435 052 58 ci yer Su 1 1Ehalisi 2016 texmini36 004 552 45 ci yer Sixliq827 km2 2 141 9 kv mil 125 ci yer UDM AQP 2019 texmini Umumi733 926 34 ci yer Adam basina17 952 76 ci yer UDM nominal 2019 texmini Umumi250 070 48 ci yer Adam basina6 116 97 ci yer III 2017 0 685 orta 120 ci yerValyutasiIraq dinari IQD Saat qursagi 3Telefon kodu 964ISO 3166 koduIQInternet domeni iq Iraq Iraq uzun iller Boyuk Britaniya terefinden idare edilmis Boyuk Britaniyanin Yaxin Serqden tamamile cekilmesinden sonra bolge uzerinde esas guc rolunu ABS oynamaga baslamisdir Mundericat 1 Etimologiya 2 Ehali 2 1 Milli terkib 2 2 Din 3 Cografiya 4 Iqtisadiyyati 5 Iqlim 6 Daxili sular 7 Tarix 7 1 Muasir Iraq 7 2 1958 inqilabi 7 3 Baas rejimi 1968 2003 7 3 1 Baas Herekati 7 3 2 Korfez muharibesi 7 4 Iraqin isgali 8 Iraqin inzibati erazi bolgusu 9 Iraqin seherleri 10 Istinadlar 11 Xarici kecidler 12 Hemcinin baxEtimologiya RedakteIraq sozunun olke erazisinde qedim dovrlerde yerlesmis Uruk seherinin adindan goturulduyu guman edilir Bu barede diger ehtimal ise Iraq sozunun uzaq menasini verdiyi ve bu adin olke Osmanli Imperiyasi terefinden idare olundugu dovrlerde merkeze olan uzaqligina gore verilmesidir Basqa bir ehtimal ise erebce irak sozunun duzen menasidir Ehali Redakte Esas meqale Iraq ehalisi 2009 cu ilin oktyabr ayinda Iraqda ehalinin siyahiya alinmasi planlasdirilir 1 Iraqin diger Ereb olkeleri ile muqayise edildiyinde genis bir seherli orta sinife ve nisbi bir seristeli isgucune sahib olmasi diqqetleri ceker Iraq Ereb olkeleri arasinda Misirden sonra en cox melumata sahib olan olke movqesindedir Iraq olduqca genc ehaliye sahib olub ehalinin 55 i 15 64 yas qrupuna 42 i 0 14 yas qrupuna 3 i ise 65 yas ve yaxari qrupa daxildir Orta omrun texminen 66 5 il oldugu Iraqda korpe olum nisbetlerinin yuksekliyi 6 2 ehemiyyetli bir problemdir Iraq ehalisinin 58 i oxuyub yaza bilmir Bu nisbet kisilerde 70 7 qadinlarda 45 dir 2000 ci il ucun ehalinin artim sureti 2 86 olaraq texmin edilmisdir Milli terkib Redakte Bezi mutexessis qiymetlendirmelerine esasen Iraq ehalisinin 65 ini erebler 17 ini 2 kurdler 13 ini turkmanlar 3 ini assuriyalilar 1 ni farslar 1 ini ise diger xalqlarin numayendeleri teskil edir Din Redakte Iraqin cemi ehalisinin texminen 60 ni sie 35 ni ise sunni muselmanlar 3 ni xristianlar 2 ni diger dinlere etiqad edenler teskil edir 3 Sunnuluyun henefi ve az sayda safii mezhebine olkenin muxtelif rayonlarinda yasayan bedevi erebler seher ehalisinin bir hissesi ilk novbede Bagdad ve Besre seherinin ehalisi Yuxari Mesopotamiyanin erebleri elece de kurdler turkler cerkezler turkmelerin boyuk hissesi ibadet edir Iraqin merkezi ve cenub hissesinde yasayan ekinci erebler farslar lurlar ve turkmenlerin ucde ikisi sielerdir Eyni zamanda az sayda eli ilahi kurdler turkmenlerin bir hissesi ismaililer behailer de vardir Xristianlar olkenin iri seherlerinde elece de Mosulun kend yerlerinde meskunlasiblar Onlar esasen assuriyalir ermeniler ve ereblerin bir hissesidir Xristianlarin boyuk qrupunu esasen muxtelif uniat kilselerinin ardicillari olan katolikler teskil edir Onlarin ekseriyyeti xaldo katoliklerdir Bununla yanasi siro katolikler 35 min nefer ve ermeni qriqoryanlardir Latin enenevi katolikler azliq 3 5 min nefer teskil edir ki bunlar da esasen Iraqda yasayan ecnebilerdir Diger xristian temsilcileri nestorianlar 65 min nefer ermeni qriqoryanlar 23 min nefer yakobitler 12 min nefer pravoslavlar protestantlardir Iudaistler mueyyen bir dovrde ehemiyyetli sayda olsalar da oten esrin 50 ci illerinde Israile kocmusler ve bu gun onlarin Iraqdaki sayi yalniz 450 neferdir Olkede bir sira qedim din ve sektalarin da ardicillari vardir yezidiler 70 min nefer Mosul Kerkuk ve Sincar rayonunda yasayan kurdlerin bir hissesi mandeyler 14 min nefer En Nesiriyye rayonunda meskunlasmislar Cografiya Redakte Iraq Cografiyasi Iran korfezi olkeleri arasinda Iraq Seudiyye Erebistani ve Irandan sonra 434 128 km ile en boyuk erazisi olan olkedir Simalda Turkiye qerbde Suriya ve Iordaniya serqde Iran cenubda Seudiyye Erebistani ve Kuveyt ile hemserheddir Iraqin Iran korfezi ile elaqesi denize olan qisa sahili vasitesiledir olke 924 km lik quru sularina malikdir Belelikle tipik bir quru dovleti olan Iraqin simaldaki dagliq erazi xaricinde her terefden tebii mudafiesiz serhedlere malik olmasindan elave denize cixisi da qeyri kafidir Iraqin qonsulari Iran 1 458 km Seudiyye erebistani 814 km Suriya 605 km Turkiye 331 km Kuveyt 242 km ve Iordaniya 181 km ile olan cemi serhed uzunlugu 3631 km dir Iraq Cenub Qerbi Asiyada Decle ve Ferat caylarinin orta ve asagi axininda yerlesmisdir Elverisli iqtisadi ve siyasi cografi movqeyi olan erazisinden beynelxalq ehemiyyetli quru ve hava yollari kecir Iraq simaldan cenuba teqriben 1000 qerbden serqe 700 km mesafede uzanir Quru serhedlerinin uzunlugu 3300 km dir Ucqar cenub serqde 50 km mesafede Iran korfezine cixisi var Relyefine gore Iraq esasen duzen olkedir Erazisinin cox hissesini Cenub Qerbi Asiyada en boyuk ovaliq sayilan Mesopotamiya ovaligi tutur Ovaligin sethinde cokeklikler cox vaxt dasqin ve yeralti sularla dolur ve muveqqeti goller emele getirir Cenuba dogru getdikce ovaliq genislenir ve delta ile qurtarir Decle Ferat caylarinin orta axarinda yerlesen erazinin sethi dere tepelikdir Qerbde bu erazi Suriya erazisine daxil olur Iran korfezine tedricen enen Mesopotamiya ovaligi Bagdaddan bir qeder simalda Babilistan ovaligi ile evez olunur Olkenin simal ve simal serq hissesi cetin kecilen dagliq qerb hissesi ise sehra tipli relyefe malikdir Fiziki cografi xususiyyetlerine gore Iraqda dord tebii rayon Asagi Mesopotamiya Yuxari Mesopotamiya Simali Iraq dagliq bolgesi ve El Bediye adlanan sehra ayrilir Iraqin en hundur yeri 3598 m Iranla hemserhed bolgelerdedir Iqtisadiyyati RedakteXXI esrin baslangicinda Iraq meden senayesi inkisaf etmis orta seviyyeli senaye aqrar olke idi 2001 ci ilde olkenin Daxili Mecmui Mehsulunun deyeri 60 65 mlrd ABS dollarina yaxin idi O vaxt olkenin milli valyutasi olan bir dinar teqriben 3 ABS dollarina beraber tutulurdu 2001 ci ilden sonra olke iqtisadiyyati guclu deyisikliklere meruz qaldi Muharibeler kamekadzelerin toretdikleri partlayislar ve terror aktlari olkeye qarsi yoneldilmis iqtisadi sanksiyalar basqa qadagalar maliyye vesaitlerinin hebs edilmesi ve xosagelmez basqa sebebler iqtisadiyyata viranedici zerbe vurdu Hazirda Iraq hokumeti iqtisadiyyati berpa etmek sahesinde asagidaki vezifeleri heyata kecirmeyi planlasdirir evveller fealiyyetde olmus butun muessiseleri ilk novbede energetika ve meden senaye muessiselerini yeniden ise salmaq olkede yasayan xalqlar ve dini icmalarin hemreyliyine nail olmaq insanlar ucun seher ve kendlerde yeni is yerleri yaratmaq ehalini erzaq icmeli su derman preparatlari ile temin etmek sehiyye ve maarif sistemlerinin isini berpa etmek olkenin tehlukesizlik quvvellerini yaratmaq qonsulari ile munasibeti mehriban mecraye yoneltmek XIX esrin sonlarina qeder zengin neft ehtiyati hesabina neft senayesi ile elaqedar komekci teserrufat saheleri yanacaq elektroenergetika neft kimya tikinti materiallari istehsali senaye saheleri yaradilmisdir Neftden gelen boyuk gelirler hesabina herbi infrastruktur ve en yeni silahlarin ve herbi sursatlarin alinmasi isi genis vuset almisdi Iqlim RedakteIraqda qislar soyuq ve quraq yaylar ise isti ve buludsuz kecir Erazisinin cox hissesinin sehra olmasi bu tip iqlim seraitinin ortaya cixmasina sebeb olur Iran ve Turkiye serhedi boyunca uzanan simaldaki dagliq bolgelere qisda tez tez qar yagir Bezen merkezi ve cenubi Iraqda sel bas verir Olkede diger tebii felaketlerle yanasi toz ve qum firtinalarina da tez tez rast gelinir Iraqin ekseren genis duzluklerden ibaret olan erazi qurulusu var Iran serhedinde genis bataqliqlar da movcuddur Olkenin iqlimi simalda ve merkezde subtropik kontinental Araliq denizi tipli cenubda tropikdir Hem dagliq rayonlarda hem de Mesopotamiya ovaliginda yay qizmar quru qis ise yumsaq ve rutubetli kecir Iyul ayinin orta temperaturu Mosulda olkenin simalinda 38 Bagdadda merkezde 34 Besrede cenubda 33 derecedir Yayda cenubda havanin heraretinin 50 dereceyedek qalxmasini tez tez musahide etmek olar Yanvar ayinin orta temperaturu Mosulda musbet 5 7 Bagdadda 9 10 derece olur Simaldaki dagliq rayonlarda temperaturun 15 dereceyedek azalmasi hallarina da rast gelmek olar Iraqda tez tez quru simal ve simal qerb kulekleri esir Hemin kulek ilde 50 gun davam etdiyine gore xems in xems erebce 50 demekdir adlanan kulek esdiyi vaxt her yer bozarir Hava sari renge calir Kulekle gelen qum adami goz acmaga qoymur Bu kuleyi simal olkelerinde qar yagan zaman bas veren covgunla muqayise etmek olar Olke uzre illik yagintilarin orta miqdari 300 mm e yaxindir Simala xususile dagliq rayonlara yaginti 500 mm cenuba ise az 100 mm dusur En az yaginti 60 mm Mesopotamiyanin cenub serqine dusur Yuxari Mesopotamiyada dekabr ayinda baslayan ve tedricen olkenin serqini ehate eden leysan yagislar ekser hallarda guclu dasqinlarla neticelenir Daxili sular RedakteIslam olkelerinin ekseriyyetinden ferqli olaraq Iraq daxili sularla zengindir Yaxin Serqin en boyuk caylari olan Decle uz 1718 ve Feratin 2300 km orta ve asagi axinlari Iraq erazisindedir Simal qerbden cenub serq istiqametinde axan Decle ve Ferat El Qurne seheri yaxinliginda birleserek Sett ul Ereb menasi Ereb cayi adi altinda Iran korfezine tokulur Ferat axini boyu hec bir qol qebul etmir Decleye ise menbeyi Kurdustan ve Zaqros daglarinda yerlesen Boyuk Zab Kicik Zab Diala caylari tokulur ve Iraq erazisinde onun en boyuk qollari sayilir Decle ve Ferat qollari ile birlikde Mesopotamiya ovaligina 70 kub metr hecminde su getirir Tez tez bas veren dasqinlar Decle ve Feratin asagi axininda bataqlasmis saheler emele getirmisdir Hidrotexniki qurgularin tikintisi caylarda su serfini xeyli nizama salmisdir Misir ucun Nil Pakistan ucun Hind cayinin iqtisadi ehemiyyeti ne qeder boyukdurse Iraq ucun de Decle ve Ferat bir o qeder ehemiyyetlidir Bu caylar Mesopotamiya ovaliginin mehsuldar torpaqlarini suvarmaqla yanasi ehalinin icmeli su ile temin olunmasinda da boyuk rol oynayir Caylarin neqliyyat arteriyasi kimi de ehemiyyeti boyukdur Sett ul Ereb cayinda movcud derinlik 9 metr deniz gemilerinin Besre seherine qeder qalxmasina imkan yaradir Tarix Redakte Esas meqale Iraq tarixi En qedim serq medeniyyetlerinin doguldugu Mesopotamiya 633 642 ci iller arasinda Ereb xilafeti torpaqlarina daxil edildi Bolge Emeviler ve Abbasiler xilafeti dovrlerinde en parlaq dovresini yasamisdir O zamanlar Bagdad dunyanin en ehemiyyetli medeniyyet ve ticaret merkezi idi Iraq 637 ci ilde muselmanlar terefinden feth edilmesinden sonra Xelife Eli dovrunde Islamin merkezi halina getirilmis ve xilafetin paytaxti Kufeye kocurulmusdur Eli ile Emeviler arasindaki Siffin doyusu de Iraq serhedleri daxilinde bas vermisdir Bu doyusun ardinda bolge gunumuze qeder suren ferqli teriqet ve etnik qruplarin mubarizelerine sehne olmusdur Emeviler dovrunden sonra Abbasiler bolgeye hakim olmus daha sonra 1055 ci ilden etibaren bolge Selcuqlular in hakimiyyetine girmisdir Iraq erazisi1258 ci ilden etibaren ise Monqol istilasi na ugramis ve iki esr monqol idaresinde qalmisdir Tarixi qaynaqlar Decle cayinin gunlerle murekkeb renginde axdigi ve minlerle derilik kitabi Iran korfezine dasidigini yazirlar Daha sonra bolge Agqoyunlularin 1444 1467 1499 1508 ci iller arasinda ise Sefevilerin hakimiyyetine girmisdir Indiki Iraq erazisi 1534 cu ilden 1917 ci ile qeder qisa muddetlik ististalar xaric olmaqla Osmanli imperiyasinin terkibinde qalmisdir Birinci dunya muharibesi zamani Osmanli imperiyasinin Yaxin Serqden cekilmesine sebeb olan bezi yerli usyanlar olmusdur Bu usyanlarda ingilislerin tesviqi ile Mekke emiri Serif Huseyinden de istifade edilmisdir Serif Huseyin ve ogullarina Osmanlinin yixilmasindan sonra qurulacaq olan Boyuk Ereb Dovletinin kralligi ved edilmisdi Lakin bunun evezinde 1916 ci ilde Boyuk Britaniya ve Fransa arasinda elde edilen Sayks Pikot muqavilesine esasen bolge hegemon Avropa dovletleri terefinden zebt edildi Bu razilasmaga gore yeni suni dovletler quruldu Sayks Pikot xetti deyilen bu serhedler o dovrun sertlerinde dunyanin iki boyuk imperialist gucu olan Boyuk Britaniya ve Fransanin Yaxin Serqe baxislarini eks etdirir Fransiz ve ingilis zabitler bolgenin etnik ve dini seraitini nezere almadan yalniz oz menafeleri istiqametinde tekce xerite uzerinde movcud olan yeni olkeler meydana getirmekle bezi etnik qruplari da parcaladilar Bu razilasma neticesinde qurulan dovletlerden Iraq Iordaniya ve Felestin Boyuk Britaniya bolgesini Suriya ve Livan ise Fransa bolgesini teskil etmisdir Yekun olaraq Iraq sahib oldugu cografi xususiyyetleri etibarile mudaxileye aciq olmasi sebebile muxtelif guclerin hakimiyyetine girmis zebtlere ugramisdir 1918 ci ilde Iraq Osmanli dovletinden tamamile ayrilmis ve 1920 ci ilde teskil edilen San Remo konfransi ile Ingilis mandatina verilmisdir Muasir Iraq Redakte 2004 cu ilde teklif edilen bayraq Seddam Rejiminden sonra istifade edilmeye baslanan Iraq Bayragi Muasir Iraq 1920 ci ilde Osmanli Imperiyasinin Birinci dunya muharibesinde meglub olmasi ile ingilislerin ele kecirdiyi Osmanli vilayetleri olan Mosul Bagdad ve Besreni yeni bir siyasi vahid olaraq birlesdirmesinin neticesinde Decle Ferat hovzesininde qurulmusdur Ingilisler evveller olkeni birbasa idare etmek fikrinde olsalar da xalqin sert muxalifetile qarsi qarsiya qalmislar Ortaya cixan usyanlarda xususile Sie ehali esas rol almisdir Sielerin ekseriyyetde oldugu Necef bu dovrde usyanin merkezine cevrilmisdir Neticede ingilisler terefinden Mehemmed Peygember in neslinden olan Kral Feysel Iraqin basina kecirilmisdir Bu usulla ingilisler hem Iraqa tamamile hakim olmaq hem de Osmanlinin ardindan ortaya cixan xelife boslugunu bu sekilde dolduraraq diger Islam olkelerine de tesir etmeyi planlasdirmisdir Kral Feysel basa kecmesiyle birlikde yasanan en ehemiyyetli inkisaf Ereb xalqciliginin teorisyeni Sati el Husrinin Iraqa getirilmesidir Onun qurdugu Ereb birliyine istiqametli tehsil sistemi xususile Sie qruplarin reaksiyasini yigmisdir Kral Feysel guclu ve musteqil bir Iraq qura bilmenin yolunun guclu bir ordudan kecdiyini bilirdi Bu sebeble bu tip bir ordunun meydana gelmesi ucun butun gucu ile calissa da Iraqli Kurdler ve Sielerin menfi reftariyla qarsilasmis ve esgere goturmelerde daim problemler yaranmisdir Her iki birlik de Sunni Ereblere esger olaraq xidmet etmeyi redd etmisler Sonraki illerde Sunnilerle Sieler arasindaki inteqrasiya muddeti yasanmis qarsiliqli evlilikler ve ticaret elaqeleri olmusdur 1928 gelindiyinde 88 neferlik Iraq parlamentinde 26 Sie uzv vardi 1930 cu ilde Iraq hokumeti musteqil bir dovlet olma yolunda Ingiltere ile 25 illik bir razilasma imzaladi ve Iraq 1932 ci ilde Milletler Cemiyetine musteqil bir dovlet olaraq qatildi 1933 Kral Farukun olumunun ardindan olkede dini ve etnik qarsidurmalar artdi 1935da Italyanlarin Hebesistani isgal etmesi Orta Serq olkeleri arasinda xususile tehlukesizlik narahatliginin meydana gelmesine sebeb olmusdur Italyanlar Simali Afrikada qurduqlari bu hakimiyyeti Orta Serqe de yaymaq istedi Neticede Yemenle bagladigi muqavile ile Qirmizi deniz e nezareti ele kecirdi Bu sebeble Orta Serq olkeleri arasinda Seedabad pakti imzalandi Ikinci dunya muharibesi illerinde hakim gucler arasinda yasanan mubarize Iraq uzerinde de olmusdur Almanlar etdikleri inqilab ile ozlerine yaxin bir hokumeti basa getirseler de edilen eks inqilab ile Ingilisler tekrar hakimiyyeti qurmuslar Ikinci dunya muharibesi illerinde Turkiye serhedlerine qeder gelen Almanlarin meqsedlerinden biri de Turkiyeni kecerek Iraqdaki yandaslarina yardim edib buradaki Ingilis hakimiyyetini qirmaq idi Lakin daha sonra Alman ordularinin Rusiyaya qayitmasi Turkiyenin isgali ve Iraqa catma planlarindan imtina etmesine sebeb oldu Ingilisler Iraqi da Almaniyaya qarsi doyuse girmeye tesviq etse de Iraq rehberliyi Turkiyeni numune goturerek eyni siyasetleri izlemis ve doyuse girmemisdir 1936 ci ilde Kurd menseli bir Polkovnik olan Bekir Sidqi liderliyinde bir inqilab reallasdi 1941 ci ilde ise May herekati olaraq bilinen ikinci bir zerbe oldu 1945 ci ilde Ereb olkeleri bir araya gelerek bir Ereb Birliyi teskilati qurdular Ereb Birliyi herekati Ereb olkeleri arasinda milliyyetcilik duygularinin da artmasina sebeb oldu Bunun neticesi olaraq da Iraq Suriya Iordaniya ve Livan bir tek olke olaraq birlesme dusuncesi ortaya atildi Ereblerin birlesme dusuncesini xususile Ingiltere destekleyirdi Bu birlesme ile Ingilisler Suriya ve Livandaki Fransiz hakimiyyetini qaldiraraq bu bolgeleri de oz hakimiyyeti altina almagi meqsed qoyurdular Diger guclu bir Ereb olkesi olan Misirde bu birlesmeye qarsi cixirdi Onun narahatligi ise Ereb dunyasinin en boyuk olkesi olma xususiyyetini itirecek olmasi idi Orta serqde Ingilislerin tesirinin zeiflemesi Israil dovletinin qurulmasi Misirin muxalifeti kimi sebeblerle bu birlik fikiri heyata kecirile bilmedi 1960 ci illerde Misir ve Suriyanin birlesmeleri xaricinde Ereb olkeleri arasinda her hansi bir birlesme olmadi Israilin qurulmasi ile Ereb Turkiye elaqeleri yeni bir dovre girdi ABSin tesiri ile Turkiyenin Israil dovletini tanimasi Ereb olkelerinde reaksiya ile qarsilandi Turkiye bu reaksiyalari azaltmaq ve yeni muttefiqler tapa bilmek ucun Iraqla yaxinlasmaga calisdi ve ABS ve Ingilterenin aktiv istiraklariyla Bagdad Paktini imzalandi Ikinci Dunya doyusu sonrasi Dunya uzerindeki guc tarazliqlarinda boyuk deyismeler yasandi Ingiltere hakimiyyetini itirerken ortaya cixan boslugu ABS ve Sovetler doldurmaga basladi Iraq ise bu dovrde Sovetler Birliyi yaninda istirak etdi 1958 inqilabi Redakte Esas meqale 14 iyul inqilabi 1958 ci ilde ilde reallasan qanli zerbe ile Kralliq asib Respublika elan edildi General Ebdulkerim Qasim respublika bascisi oldu Iraq bu zerbenin ardindan Bagdad Paktindan cekildiyini aciqladi Iraqda bu dovr xususile kommunizm ve etnik milliyyetciliyin suretle yayildigi illerdir Iraqda yasanan bu deyisiklik Orta Serqdeki butun tarazliqlari alt ust etdi Iraqdaki bu zerbeden tesirlenen Suriyada benzer bir esgeri zerbe yasandi Orta serqin tamamile Sovet Rusiyanin hakimiyyetine girmemesi ucun ABS ve Ingiltere herekete kecdi ABS Livana esgeri mudaxile ederken Ingiltere Iordaniyadaki qarisiqligi behane ederek burani isgal etdi Orta serqin ehemiyyetli bir hissesinin Sovet tesiri altina girmesi ABS ve muttefiqlerini narahatliqlandirdi Xususile son dovrde aciqlanan senedler Turkiyenin Iraq ve Suriyada yasanan zerbelerin ardindan ABSin nesr tezyiqiyle bu olkelere yonelib bir isgal plani hazirladigi ve daha sonra bezi sebeblerden oteri bundan imtina etdiyini ortaya qoymaqda 8 noyabr 1963 da BEES Partiyasi mensublari ve ordudaki milliyyetcileri zerbe cehdinde ol tapildilar Lakin General Ebul Salam Arif yeni lider oldu ve olke daxilinde kommunist ovu basladildi 17 Noyabr 1968da Baas Partiyasi bir zerbe ile iqtidari ele kecirdi General Ehmed Hesen El Bekr Respublika bascisi oldu Baas rejimi 1968 2003 Redakte Baas Herekati Redakte Baas Ereb dilinde yeniden dirilis menasini vermekdedir 1940 ci ilde Suriyada qurulan bu herekatin ilk nezeriyyecileri Ekrem Sinaqoqu ile Misel Eflaqdir Eflak Suriyali bir Xristian ve bu ideologiyanin efsanevi lideridir Baas ideologiyasi meqsed olaraq Orta Serqde tek bir Ereb dovleti qurulmasini menimsemisdir Partiyanin suari Birlik azadliq ve sosializm idi Partiya ideologiyasi Partiya birliyine ve xarici nesr tezyiqlere qarsi dayanmaga soykenirdi Baas herekati Suriyada ortaya cixmissa da Iraqda da terefdar tapmisdir BEES Partiyasi Suriya ve Iraqda etdikleri inqilablarla iqtidari ele kecirmisdir Seddam Huseyn ve Hafiz Esed Baas axininin son numayendeleridir 17 iyul 1968 ci ilde reallasan cevrilisin ardindan Inqilabci Emr emre Suras n i yaradildi Hokumet proqrami movzusunda baslayan anlasilmazliqlar uzerine Baas yanlisi Seddam Huseyinin basinda ol tapildigi bir qrup zabit iyul sonlarinda o biri zerbeci hizipleri saf xarici buraxdi Dovlet basciligi ve bas nazirliye getirilen el Bekir eyni zamanda DKK ve Baas Partiyasi Regional komandirliyi bascisi olaraq qeti bir yoxlama temin etdi Hokumete agirligini qoyan Baas Partiyasi teskilatli qurulusuyla derhal derhal butun teskilatlari ele kecermeyi bacardi Dosemes n ini genisletmek isteyen Partiya 1970 da Kurdlerle qarsidurmaya son vererek Iraq Kommunist Partiyasi IKP Kurdustan Demokratik Partiyasi KDP ve o biri bezi milliyyetci ve sol meylli siyasi guclerle emekdasligina yoneldi Ancaq 1974da Kurdlerle ardindan kommunistlerle elaqelerin pozulmasi sebebiyle yeniden tek partiyali mohkem bir rejime donuldu 1976 da bas nazirliyi ve bezi ehemiyyetli selahiyyetleri Hesen El Bekrden goturen Seddam Huseyn iyul 1979 da dovlet bascisi oldu Iran Iraq muharibesi 1979 ilinde Iranda yasanan Islam Inqilabi oldu 1975 da Kurd problemini hell etmek ucun Irana bezi guzestler veren Iraq 1979 da bu olkede yasanan rejim deyisikliyinden faydalanaraq Irana muharibe acdi Her iki olkeye de insani ve iqtisadi olaraq boyuk itkiler verdiren Iran Iraq muharibesi 1988 ci ilde imzalanan ateskes andlasmasiyla sona catdi Korfez muharibesi Redakte Ikinci dunya muharibesinden sonra baslayan Soyuq muharibe butun dunyani iki dusergeye ayirmisdi 1980 ci iller Sovetlerin hell edilme muddetine girmesine ve Soyuq Doyusun neticelenmesine sehne oldu Iki qutblu bir dunyadan tek qutblu bir dunyaya dogru fealiyyet xeritesi tekrar cekilmeye baslanmasi Orta Serqe da eks olundu Iraq 1990 ci ilin avqust ayindan neft istehsal kvotalarini asmaq ve muzakireli bolgelerden neft cixarmaqla gunahlandirdigi qonsusu Kuveyti isgal ederek 19 eli olaraq torpaqlarina qatdigini elan etdi Seddam Huseynin uzlasmaz gucu qarsisinda BMTe uzv muxtelif olkeler ABS liderliyinde Seudiyye Erebistana esgerlerini yigmaga basladi BM Tehlukesizlik Surasi Iraqa 15 yanvar 1991 ne kimi esgerlerini Kuveytden cekmesi ucun bir xeberdarliqda etdi 17 yanvar 1991 ci ilde baslayan ve Korfez Doyusu olaraq bilinen Col Firtinasi Herekati sonunda 27 fevral 1991 ci ilde Kuveyt qurtarildi 28 fevraldaki ateskesin ardindan simaldaki Kurdler ve cenubdaki Sieler arasinda baslayan qiyamlar Iraq quvvetlerin terefinden merhemetsizce basdirildi Milyonun uzerinde Iraqli Kurd Turkiye ve Irana sigindi Bunun uzerine muttefiq quvvetler 36 paralelin simali ve 32 paralelin cenubundaki bolgeleri Iraq ucuslarina qadagan etdiler ABS rehberliyindeki muttefiq quvveler 1993 1996 1998 ve 2001 illerinde Iraqa qarsi hava hucumlari teskil etdi Korfez muharibesinden sonra tetbiq edilen BM embarqosu 1996 ci ilde baslayan Qida Qarsiligi Neft proqramiyla yumsadildi Iraqin isgali Redakte ABS ve Birlesmis Kralliq liderliyindeki koalisiya quvvetleri Iraqi kutlevi qirgin silahlarindan temizlemek Seddam Huseynin terrora verdiyi desteyi kesmek ve Iraq Xalqini azadlasdirmaq behanesiyle Iraqdaki BEES Rejimine qarsi hucuma kecdi 20 Mart 2003 de baslayan hava hucumu ve onu izleyen quru harekati sonunda 9 Aprel 2003 de paytaxt Bagdada giren koalisiya gucleri Seddam Huseyn iqtidarini asirtdi 15 Aprelde Iraq tamamile koalisiya guclerinin yoxlamasina kecdi Bundan sonra bir muddet mueyyen bir muqavimet reallasmadi Dekabr 2003 de Seddam Huseyn tutuldu Sonraki dovrlerde isgalci ABS guclerine qarsi bir muqavimet basladi ve indiki vaxtda da bezen cox siddetli olaraq xususile Fellucede davam etmekdedir Bunun yaninda Sieler ile Sunniler arasinda derin bir ayrisma ortaya cixmis ve sanki vetendas muharibesini xatirladan indiki vaxtda da davam eden siddetli qarsidurmalar yasanmaqdadir Terror teskilatlari terefinden de teskil edilen hucumlarda cox sayda insan olmusdur 2008 baslarinda Isgalin basladigi Mart 2003den beri 4020 etrafinda ABS esgeri olerken 1 milyondan cox Iraqlinin siddet qarsidurma ve muqavimet hadiseleri neticesni olduyu ifade olunmusdur Ayrica ABS in iraqli mehbuslara etdiyi isgenceler skandala getirib cixarmisdir Bunun yaninda kefi tetbiqler neticesni oldurulen iraqli vetendaslara rast gelinmisdir Iraqin inzibati erazi bolgusu RedakteIraq inzibati cehetden 18 muhafazaya 102 qezaya erebce قضاء bolunur Bagdad بغداد Selaheddin صلاح الدين Diyale ديالى Vasit واسط Meysan ميسان Besre البصرة Ziqar ذي قار Musenne مثنى Qedisiye قادسية Babil بابل Kerbela كربلاء Necef النجف Anbar أنبار Nineve نينوى Dohuk دهوك Erbil أربيل Kerkuk کرکوک Suleymaniye سليمانية Iraqin seherleri Redakte Esas meqale Iraq seherleriIstinadlar Redakte Unrepresented Nations and Peoples Organization Iraqi Kurdistan Census Plan Radio Free Europa Kurdish Arab Power Struggle Leads To Calls For Iraq Census Delay Russell Malcom B The Middle East and South Asia 1997 The World Today Series Harpers Ferry West Virginia Stryker Post Publications 1997 pg 104 Xarici kecidler RedakteUnited Nations on Human Rights Sub commission on the Promotion amp Protection of Minorities Working Group on minorities 11th Session 22nd May 3rd June 2005 Geneva Switzerland olu kecid Central Organization for Statistics and Information Technology Arxivlesdirilib 2013 03 20 at the Wayback Machine Iraqi Presidency Website Iraqi Government Website Iraqi Parliament Website Ministry of Foreign Affairs Ministry of Defense Arxivlesdirilib 2017 09 18 at the Wayback Machine Ministry of Oil Ministry of Trade Arxivlesdirilib 2020 05 11 at the Wayback Machine Ministry of Industry Ministry of Higher Education Arxivlesdirilib 2017 09 12 at the Wayback Machine Iraqi Health Ministry Ministry of health Chief of State and Cabinet Members Kurdistan Regional Government Arxivlesdirilib 2016 05 06 at the Wayback Machine New Iraqi government structure PDF Arxivlesdirilib 2006 08 15 at the Wayback Machine As of July 17 2006 Hemcinin bax RedakteMenbe https az wikipedia org w index php title Iraq amp oldid 6030294, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.