fbpx
Wikipedia

İntibah dövrü

İntibah dövrü və ya renessans (fr.Renaissance, it.Rinascimento — "yenidən doğulma", "dirçəlmə") — Avropa tarixinin XV və XVI əsrlərini əhatə edən, Orta əsrlərdən müasirliyə keçid dövrü. O, son orta əsrlər dövrü böhranından sonra baş verdi və böyük sosial dəyişikliklə əlaqələndirildi. Standart dövrləşdirməyə əlavə olaraq uzun renessans dövrü fikrini dəstəkləyənlər bu dövrün XIV əsrdə başlayıb, XVII əsrdə sonlandığını düşünür. Ənənəvi baxış renessansın daha çox erkən müasir aspektlərinə yönələrək onun keçmişdən bir qırılma olduğunu iddia etsələr də, bu gün tarixçilərin əksəriyyəti bu dövrü orta əsrlər aspektindən dəyərləndirərək, renessansın orta əsrlərin davamı olduğunu düşünür.

1501–1504-cü illərdə Mikelancelo tərəfindən hazırlanmış David heykəli, Florensiya Təsviri İncəsənət Akademiyası, Florensiya, İtaliya. Heykəl intibah və dünya incəsənətinin şah əsəri hesab olunur. Əzələli yunan atleti kimi təsvir olunan peyğəmbər Davudun əzəmətli cizgiləri, duruşu və davranış tərzində xristian humanizminin idealı nəzərə çarpır. Bu idealı erkən müasir İtaliya incəsənətinin digər misilsiz nümunələrində də görmək mümkündür.

İntibah dövrünün intellektual əsası onun humanizm versiyasıdır. Humanizm roma mənşəli humanitas anlayışı və hər şeyin ölçüsü insandır deyən Protaqor kimi, klassik Yunan fəlsəfəsinin yenidən kəşf edilməsindən törənmişdir. Bu yeni düşüncə incəsənət, memarlıq, siyasət, elm və ədəbiyyatda manifestə çevrildi. Dövrün ilk örnəkləri yağlı boyadakı perspektivin inkişafı və beton hazırlamadakı yenilənən biliklərdə görülür. Baxmayaraq ki, daşına bilən metal növünün ixtirası 15-ci əsrin sonundan başlayaraq sürətli şəkildə yayılmışdı, renessansdakı dəyişikliklər bütün Avropada eyni deyildi: İtaliyada renessansın ilk izlərinə 13-cü əsrin əvvəllərində, xüsusilə Dantenin yazılarında və Cottonun rəsm əsərlərində rast gəlmək olur.

Mədəniyyət hərəkatı olaraq intibah müasirlərinin Petrarkaya etibar etdikləri, klassik mənbələrə əsaslanan öyrənmənin XIV əsrdə canlanması ilə başlayan Latın və yerli ədəbiyyatın yenilikçi çiçəklənməsini əhatə etdi; xətti perspektivin inkişafı və rəssamlıqda daha təbii bir reallıq göstərmək üçün digər üsullar; tədricən, lakin geniş yayılmış təhsil islahatı. Siyasətdə renessans diplomatik adətlərin və konvensiyaların inkişafına, elmdə induksiyaya və müşahidəyə əsaslanan elmi tədqiqatlara töhfə verdi. Baxmayaraq ki, intibah dövrü sosial və siyasi qarışıqlıqlar da daxil olmaqla, çoxu intellektual məsələdə inqilaba səbəb olmuşdu, onun ən önəmli təsiri incəsənətin inkişafı və "renessans adamı" termininə ilham mənbəyi olan Leonardo da VinçiMikelancelo kimi polimatların töhfələri sayılır.

İntibah dövrü İtaliyanın Florensiya bölgəsində 14-cü əsrdə başladı. Dövrün mənşəyi və xarakteristikasını izah etmək üçün o dövrdə Florensiyanın sosial və vətəndaş xüsusiyyətləri də — bölgənin siyasi quruluşu, Mediçilər sülələsinin himayədarlığıKonstantinopolun Osmanlılar tərəfindən fəthindən sonra yunan alimlərin İtaliyaya köçü və yazdığı mətnlər — daxil olmaqla, fərqli faktorlar da nəzərə alınaraq müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürüldü. Digər əsas mərkəzlərə İntibah papalığı dövründə Venesiya, Genuya, Milan, BolonyaRoma kimi şimali İtaliyanın şəhər-dövlətləri və ya Belçikanın Brügge, Gent, Brüssel, Löven, Antverpen kimi şəhərləri daxil idi.

İntibah dövrünün uzun və qarışıq tarixşünaslığı özündə tarixin dövrləşdirilməsinə qarşı skeptisizm ehtiva edir. Belə ki, "İntibah"ın mədh edilməsi və o dövrün mədəni qəhrəmanlarının "İntibah insanları" olaraq anılması XIX əsrdə tarixçilər arasında çoxlu müzakirələrə səbəb olmuş, onları İntibah sözünün termin və tarixi təsvir kimi istifadəsinin əhəmiyyətli olub-olmadığını sorğulamağa vadar etmişdir. İntibah konseptinə qarşı yönəlmiş bu müqaviməti nəzərdən keçirən incəsənət tarixçisi Ervin Panofski bildirmişdir:

İtalyan İntibahının faktuallığının ədəbiyyat üzrə təhsil almış şəxslər tərəfindən istisna hallarda, incəsənət tarixçiləri tərəfindən isə daha nadirən sorğulanmasına baxmayaraq, sivilizasiyanın estetik aspektləri ilə professional cəhətdən məşğul olmaq öhdəliyi olmayan insanların - iqtisadi və sosial tərəqqini, siyasi və dini vəziyyətləri, xüsusilə də, təbiət elmlərini araşdıran tarixçələrin – onu belə mütəmadi şəkildə və həvəslə sual altına salması heç də təsadüfi deyil.

Bəzi müşahidəçilər intibahı pessimizm dövrü və ya antik dövrə duyulan nostalgiya kimi yox, mədəni "tərəqqi" kimi dəyərləndirsə də, sosial və iqtisadi tarixçilər, xüsusilə də, adları "uzun müddətli" (fr.long durée) ifadəsi ilə anılanlar, Panofskinin sözləri ilə desək, "minlərlə bağ ilə" bir-birinə bağlı olan bu iki era arasındakı davamlılığa fokuslanırlar.

Yenidən doğulma (it.rinascita) termini ilk dəfə Corco Vazarinin "Rəssamların həyatı" (1550) adlı kitabında işlədilmiş, 1830-cu illərdə isə ingilisləşdirilərək İntibah (ing.Renaissance) adlandırılmışdır. Bu sözün istifadə olunma tarixi Karolinq intibahı (8 və 9-cu əsrlər), Otton intibahı (X və XI əsrlər) və 12-ci əsr intibahı kimi bir sıra başqa tarixi və mədəni hərəkatlara qədər uzanır.

Mündəricat

İntibah erkən müasir dövrdə Avropa intellektual həyatında dərindən təsir etmiş mədəni cərəyan idi. İtaliyada başlayan və XVI əsrə qədər Avropanın qalanına yayılan intibahın təsirləri incəsənət, memarlıq, fəlsəfə, ədəbiyyat, musiqi, elmtexnologiya, siyasət, din və intellektual araşdırmanın digər aspektlərində hiss olunurdu. İntibah alimləri tədqiqatlarında humanist metoddan istifadə etdilər və incəsənətdəki insan emosiyasını və realizmini axtardılar.

Konstantinopolun 1453-cü ildə fəthi nəticəsində özləri ilə birlikdə Qərb üçün qeyri-müəyyən olan qədim yunan əlyazmalarını gətirən yunan alimlərinin Avropaya köç etdiyi dövrdə Poccio Braççolini kimi intibah humanistləri Avropadakı monastır kitabxanalarında Latın ədəbiyyatı, antik dövrün ritorik və tarixi mətnlərinin axtarışında idilər. İntibah alimlərinin tarixi və ədəbi mətnlərə olan yeni fokusu onları mədəni mətnlər yerinə, təbiət elməri, fəlsəfə və riyaziyyatla bağlı yunanərəb dilində yazılmış əsərləri tədqiq edən 12-ci əsr İntibah alimlərindən ayırırdı.

Sandro Bottiçelli tərəfindən çəkilmiş Gənc qadın portreti (c. 1480–85) (Simonetta Vespuççi)

İntibah alimlərini neoplatonizmin dirçəlişində xristianlığı inkar etmədilər, əksinə, renessansın ən möhtəşəm əsərləri buna həsr edilmişdi. Kilsə İntibah incəsənəti əsərlərinin çoxusuna himayədarlıq edirdi. Ancaq hiss edilməyən dəyişmə intellektualların mədəni həyatın bir çox hissəsində əks etdirilən dinə qarşı yaxınlaşmalarında baş verdi. Əlavə olaraq, yunan Əhdi-Cədidi də daxil olmaqla, bir çox yunan-xristian əsər Bizantiondan Qərbi Avropaya geri gətirildi və son qədim dövrdən bəri ilk dəfə qərb alimləri tərəfindən öyrənildi. Yunan-xristian əsərlərlə bu yeni tanışlıq və xüsusilə, humanist Lorenzo VallaDesiderius Erasmus tərəfindən önə çəkilən Əhdi-Cədidin yunan dilində orijinal versiyasının qayıdışı protestantlıq reformasiyasının inkişafına kömək edəcəkdi.

Xeyli sonra klassisizmə ilk bədii qayıdış Nikola Pizanonun heykəltəraşlığında nümunələşdirildi. Mazaççonun rəhbərlik etdiyi Florentina rəssamları perpektivi icra etmək və işıqdan daha təbii istifadə etmək üçün üsullar inkişaf etdirərək insan formasını realistik olaraq çəkməyə başladılar. Ən məşhuru Nikkolo Makiavelli olan siyasi filosoflar siyasi həyatı olduğu kimi göstərmək və bunu rasional olaraq başa düşmək üçün yollar axtardılar. İtalyan İntibah humanizminə vacib töhfə Covanni Piko della Mirandollanın De hominis dignitate (İnsan ləyaqəti haqqında nitq, 1486) əsəri ilə verildi. Bu əsərdə hər hansısa bir rəqibə qaşı əsaslı şəkildə müdafiə edilən fəlsəfə, təbii düşünmə, inanc və sehir haqqında bir sıra nəzəriyyələr var idi. Klassik yunan və latın əsərlərinin tədqiqinə əlavə olaraq, İntibah yazıçıları loru dillərin istifadəsinə də geniş şəkildə başlamışdılar. Kitab çapı texnologiyasının da kəşf edilməsi ilə bu, xüsusilə Bibliya olmaqla, daha çox insanın kitablara çatmasına səbəb olacaqdı.

Nəticə olaraq, İntibah intellektuallar tərəfindən sekulyarizmi və dünyəviliyi həm antik dövrün ideyalarını dirçəlişi, həm də düşüncəyə roman yaxınlaşması vasitəsi ilə inkişaf etdirmə və öyrənmə cəhdi olaraq görülə bilər. Rodni Stark kimi bəzi alimlər İntibah dövrünün əhəmiyyətini yüksək orta əsrlər dövründəki İtaliya şəhər-dövlətlərinin erkən innovasiyaları lehinə azaldırlar. Bunlar özündə həssas hökuməti, xristianlığı və kapitalizmin yaranmasını birləşdirirdilər. Bu analizə görə, Avropanın nəhəng dövlətləri (Fransa və İspaniya) mütləq monarxist, digər dövlətlər kilsənin təsirində idilər. İtaliyanın müstəqil şəhər respublikaları isə monastır əmlakı üzərində formalaşan kapitalizmin təməllərini qoydular və daha əvvəl görünməmiş, İntibahı maliyyələşdirən və reallaşdıran ticarət inqilabını başlatdılar.

Əsas məqalə: İtalyan İntibahı
Renessansın yarandığı Florensiyanın mənzərəsi

Bir çox tarixçilər hesab edirlər ki, İntibah dövrü üçün səciyyəvi olan ideyalar öz başlanğıcını XIII əsrin sonlarında Florensiyadan,Dante Aligyeri (1265–1321) və Françesko Petrarkanın (1304–1374) yazılarından, Cotto di Bondonenin (1267–1337) rəsmlərindən götürür. Bəzi tarixçilər İntibah dövrünün başlanğıcı olduqca dəqiq qeyd edirlər: onlardan biri rəqib dahilər, Lorenzo GibertiFilippo Brunelleskinin Florensiya kafedralındakı vəftizxananın qapıları üçün bürünc qapıların qoyulmasına görə müqavilə uğrunda mübarizə apardığı (hansı ki, Gilbert qalib gəlmişdi) 1401-ci ili başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edirdi. Digərləri isə İntibah yaradıcılığının qığılcımı kimi Brunelleski, Giberti, DonatelloMazaçço kimi polimat və rəssamlar arasındakı bədii sifariş üçün olan ümumi rəqabəti görürdülər. Ancaq İntibah dövrünün niyə İtaliyada başlaması və ümumiyyətlə niyə, nə vaxt başlaması müzakirə mövzusu olaraq qalmaqdadır. Bu səbəbdən, onun mənşəyini izah etmək üçün bir neçə nəzəriyyə irəli sürülmüşdür.

İntibah dövründə pul və incəsənət əl-ələ gedirdi. Rəssamlar tamamilə bədii istedadları dəstəkləmək üçün pula ehtiyacı olan himayədarlardan asılı idilər. Asiya və Avropa ilə ticarət əlaqələrinin genişləməsi 14, 15, 16-cı əsrlərdə İtaliyaya böyük sərvətlər gətirdi. Tirol qraflığındakı gümüş mədənçiliyi pul axışını artırdı. Səlib yürüşləri ərzində İslam dünyasından gətirilmiş dəbdəbə Genuya və Venesiya zənginliyini artırmışdı.

Jül Mişle müasir bəşəriyyət və onun dünyadakı yeri anlayışını yaradan 16-cı əsr Fransız İntibahını Avropa mədəni tarixinin Orta əsrlərdən qopduğu bir dövr kimi izah etdi.

İntibah humanizminin latın və yunan fazası

Latın alimlərin, demək olar ki, tamamilə təbiət elmləri, fəlsəfə və riyaziyyat barədə ərəb və yunan dillərində yazılmış əsərlərin öyrənilməsinə fokuslandığı Yüksək Orta əsrlər dövrünün əksinə, İntibah alimləri daha çox latın və yunan dilində olan ədəbi, tarixi və ritorik mətnləri bərpa etmək və öyrənməkdə maraqlı idilər. Ümumi olaraq bu dövr 14-cü əsrdə, Françesko Petrarka, Kolyuçço Salutati (1331–1406), Nikkolo Nikkoli (1364–1437) və Poccio Braççiolini (1380–1459) kimi intibah alim alimləri Siseron, Lukresi, LiviSeneka kimi latın yazıçıların əsərlərini Avropa kitabxanalarında axtaranda başladı. 15-ci əsrin əvvəllərinə qədər belə Latın ədəbiyyat nümunələrinin əksəriyyəti bərpa edildi. Qərbi Avropa alimləri qədim Yunan ədəbi, tarixi, ritorik və teoloji mətnləri bərpa etməyə başladıqca, İntibah humanizminin yunan fazası davam edirdi.

Qədim antik dövrdən bəri Qərbi Avropada öyrənilən və qorunulan latındilli mətnlərdən fərqli olaraq, Orta əsrlər Qərbi Avropasında yunan dilində yazılmış mətnlərin öyrənilməsi çox məhdud idi. Elm, riyaziyyat və fəlsəfə haqqında olan qədim Yunan əsərləri Qərbi Avropada Yüksək Orta əsrlər dövründə və İslamın qızıl dövründə (normal olaraq tərcümə ilə) öyrənilmişdi, ancaq Yunan ədəbi, ritorik və tarixi əsərləri (Homer, DemosfenFukidid kimi yunan dramatistləri) nə Latın, nə də Orta əsrlər İslam dünyasında öyrənilmişdi. Orta əsrlərdə belə mətn növləri, ancaq Bizans alimləri tərəfindən tədqiq edilmişdi. Bəzilərinə görə Səmərqənddəki Teymurilər İntibahı fəthləri nəticəsində yunan alimlərinin İtaliya şəhərlərinə köçməsinə səbəb olan Osmanlı İmperiyası ilə əlaqəli idi. İntibah alimlərinin ən böyük nailiyyətlərindən biri son antik dövrdən bəri ilk dəfə Yunan mədəni əsərlərinin bütün sinifini Qərbi Avropaya gətirmək oldu.

Müsəlman məntiqçilər xilafət MisiriLevantı işğal etdikdən sonra buradakı yunan ideyalarına yiyələnmişdilər. Onların bu ideyalar üzərində tərcümə və şərhləri Ərəb dünyasının ƏndəlüsSicilyaya doğru yönəlməsinə töhfə vermişdi. Bu bölgələr ideyaların keçidi üçün vacib mərkəzlərə çevrilmişdi. 11-ci əsrdən 13-cü əsrə qədər İberiyada fəlsəfi və elmi əsərləri klassik ərəb dilindən Orta əsrlər latıncasına tərcümə etmək üçün çoxlu məktəblər yaradıldı. Bunların içində ən məşhuru Toledo Tərcüməçilər Məktəbi idi. Geniş şəkildə plansız və təşkilatsız olsa da, İslam mədəniyyətindən tərcümə edilən əsərlər tarixdə ən böyük ideya keçidlərindən biri idi. Yunan ədəbi, tarixi, ritorik və teoloji mətnlərin Qərbi Avropa tədris planın daxil edilməsi hərəkatının tarixi 1396-cı ildə — Kolluççio Sulutatinin Florensiyada yunan dilini tədris etməsi üçün Bizans diplomatı və alimi Manuil Xrisoloru (1355–1415) dəvət etməsi ilə başlayır. Bu irs Basilios BissarionLeo Allatiy kimi bir sıra mühacir yunan alimləri tərəfindən davam etdirildi.

İtaliyada sosial-siyasi quruluş

Apennin yarımadasının siyasi xəritəsi (1494-cü il).

İtaliyanın son Orta əsrlərdəki özünəməxsus siyasi vəziyyət ölkədəki qeyri-adi sosial ab-havanın nadir mədəni tərəqqiyə səbəb olduğu fərziyyəsini ortaya çıxardı. İlkin müasir dövrlərdə İtaliya vahid siyasi quruluşa malik deyildi. O bir sıra xırda dövlətlərə parçalanmışdı. Neapol krallığı ölkənin cənubunu, Florensiya RespublikasıPapa dövləti mərkəzini, GenuyaMilan şimalını və qərbini, Venesiya Respublikası isə şərqini idarə edirdi. 15-ci əsr İtaliyası Avropada ən şəhərləşmiş ərazilərdən biri idi. Onun şəhərlərinin çoxu qədim Roma tikililərinin qalıqları arasında ayaqda qalmışdı: elə bil İntibahın klassik təbiəti onun Roma İmperiyası mərkəzindəki mənşəyi ilə əlaqəli idi.

Tarixçi və siyasi filosof Kventin Skinnerə görə, 12-ci əsrdə şimali İtaliyaya səyahət edən alman yepiskop I Otto (1114–1158) burada siyasi və sosial təşkilatlanmanın yeni formasının geniş şəkildə yayıldığını müşahidə etdi. I Otto gördü ki, İtaliya cəmiyyətinin ticarət və tacirlərə əsaslanması onu feodalizm quruluşundan çıxarmışdı. Buna bağlı olaraq güclü mesajı bərabərlik, ədalət, cümhuriyyətçilik və yaxşı idarəetmənin fəzilətlərindən bəhs edən Ambroco Lorenzettinin məşhur erkən İntibah dövrü freskosu Yaxşı və pis hökumətn alleqoriyası-nda əks etdirilən anti-monarxik düşüncə idi. Həm Kilsəni, həm də İmperiyanı bir yerdə saxlayan bu şəhər respublikaları azadlıq anlayışlarına həsr olunmuşdu. Skinner Florensiya dühasının təkcə incəsənət, heykəl və memarlıqda deyil, eyni zamanda "Florensiyada o günlərdə meydana çıxan möhtəşəm əxlaqi, sosial və siyasi fəlsəfənin tərəqqisi kimi" Matteo Palmieri qeydləri kimi bir çox azadlıq müdafiəsi olduğunu bildirir.

İtaliyabu dövrdə özünün dəniz ticarətində xüsusi yer tutan respublikaları ilə, o cümlədən Florensiya və Venesiya Respublikaları ilə məşhur idi. Baxmayaraq ki, oliqarxiya ilə idarə olunurdular və çox cüzi demokratiya nümayiş etdirirdilər, bu dövlətlərdə mövcud olan indiki demokratik sistemə bənzər quruluş və müəyyən siyasi sərbəstlik müxtəlif sahələrdə inkişafa yardımçı olurdu. Venesiya kimi iri ticarət mərkəzlərindəki vəziyyət onları Avropanın intellektual mərkəzlərinə çevirmişdi. Nisbi siyasi azadlıq akademik və bədii inkişafa təkan vermişdi. Tacirlər dünyanın müxtəlif yerlərindən, xüsusilə Levantdan (Yaxın Şərq bölgəsinə verilən ad) yeni ideyalar, elmi biliklər, yazılı mənbələr gətirirdilər. Venesiya şərqlə ticarətdə Avropanın qapıları rolunu oynayır, həm də şüşə istehsalçısı kimi tanınırdısa, Florensiya ipək və cəvahirat mərkəzi hesab olunurdu. Bu var-dövlət müxtəlif ictimai və şəxsi mədəni layihələrin həyata keçirilməsinə şərait yaradır və vətəndaşların təhsil alma imkanlarını artırırdı.

Qara ölüm

Əsas məqalə: Qara ölüm
Piter Breygelin Əcəlin təntənəsi (c. 1562) Orta əsrlər Avropasını məhv edən taundan sonra yaranan sosial qarışıqlığı və terroru əks etdirir.

İrəli sürülən versiyalardan birinə görə Florensiyanın və Avropanın digər ölkələrinin əhalinin kəskin şəkildə azalması ilə nəticələnən və "Qara ölüm" adlandırılan dəhşətli taun xəstəliyinə düçar olması XIV əsr İtaliyasında insanların dünyaya baxışlarının dəyişməsinə səbəb oldu. İnsanlar dini dünya görüşünün əksinə olaraq Dünya həyatına ruhlar dünyasıölümdən sonrakı həyatdan daha çox qiymət verməyə başladılar. Eyni zamanda iddia edilir ki, "Qara ölüm" dini mövzudakı sənət əsərlərinin yaradılmasının maliyyələşdirilməsinə də səbəb olub. Lakin bunlar heç də İntibahın nə üçün İtaliyada yarandığını tam mənada izah etmir. "Qara ölüm" pandemiya idi və yalnız İtaliyanı yox, bütün Avropanı bürümüşdü. Ola bilsin İntibahın ilk olaraq İtaliyada baş verməsi yuxarıda sadalanan səbəblərin qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir.

Taun Avropaya Asiya limanlarından qayıdan gəmilərdəki birələrlə gətirilmişdi və sanitar şəraitin çatışmazlığına görə qısa müddətdə yayılmışdı: o dövrdə əhalisi 4.2 milyon olan İngiltərədə bubon taunu nəticəsində 1.4 milyon insan ölmüşdü. 1347-ci ildə Florensiya əhalisi, təxminən yarıbayarı azalmışdı. Əhalidəki bu qırğının nəticəsi olaraq işçi sinfinin dəyəri artmışdı və sıravi vətəndaşlar artan azadlıqlara malik idilər. Yaranmış əmək qüvvəsi ehtiyacını qarşılamaq üçün işçilər iqtisadi olaraq ən əlverişli yerlərə səyahət etdilər.

Tauna görə yaranan demoqrafik azalmanın iqtisadi nəticələri də var idi: Avropanın çoxu hissəsində 1350–1400-cü illər arasında ərzaq və torpaq qiymətləri 30–40 %-ə qədər azalmışdı. Torpaq sahibləri böyük itki ilə üzləşmişdi, ancaq sadə qadın və kişilər üçün bu, göydəndüşmə idi. Taundan sağ qalanlar təkcə ucuz ərzaq qiymətlərindən yox, həm də çoxalmış boş sahələr və ölmüş qohumlarından onlara miras qalan mülklərdən faydalandılar.

Kasıb yerlərdə xəstəliyin yayılması daha sürətli şəkildə gedirdi. Epidemiyalar şəhərləri, xüsusilə də uşaqları məhv etmişdi. Taun bit, təmiz olmayan içməli su, ordular və ya zəif sanitariya şəraiti ilə yayılırdı. İmuniteti hədəf alan tifus və siflis kimi çoxu xəstəlik ən çox zəif imunitetə sahib uşaqlara ziyan verirdi. Xəstəliyin yayılması varlıların uşaqlarından daha çox qəsəbə yerlərində yaşayan uşaqlara təsir edirdi.

Qara ölümün Florensiyanın sosial və siyasi quruluşunda yaratdığı qarışıqlıq sonraki epidemiyadalardan daha böyük idi. İdarəçi sinif üzvləri arasındakı böyük ölüm rəqəmlərinə rəğmən, Florensiya hökuməti bu müddət ərzində öz funksiyasını icra etməyə davam edirdi. Seçilmiş nümayəndələrin rəsmi görüşləri şəhərdə epidemiyanın pik həddə çatdığı dövrdəki xaotik vəziyyətə görə təxirə salındı, ancaq rəsmilərdən ibarət kiçik qrupa hökumətn davamlılığını təmin etmək məqsədiləri şəhər məsələlərini idarə etmə tapşırıldı.

Florensiyada mədəni vəziyyət

Corco Vazarinin Florensiya kralı və incəsənətin himayədarı olan Lorenso Mediçi portreti

İntibahın İtaliyanın başqa bir yerində yox, məhz Florensiyada başlaması uzun müddət müzakirə mövzusu olmuşdur. Alimlər belə bir mədəni cərəyana səbəb ola biləcək Florensiya mədəni həyatının bəzi özünəməxsus xüsusiyyətlərini ortaya qoydular. Çoxları bankir ailə və daha sonra idarəçi sülalə olan Mediçilər ailəsinin incəsənət əsərlərinin təşviqində və maliyyələşdirilməsindəki rolunu vurğulayırdı. Öz həmvətənlərini Leonardo da Vinçi, Sandro BottiçelliMikelancelo da daxil olmaqla, Florensiyanın öndə gedən rəssamlarından rəsm əsərləri sifariş etməyə cəsarətləndirən Lorenso Mediçi (1449–1492) olduqca çox sayda incəsənət əsərlərinin maliyyələşdirilməsində katalizator olmuşdu. Neri di Biççi, Bottiçelli, da Vinçi və Filippino Lippinin əsərləri əlavə olaraq Florensiya, Skopetodakı San Donato qadın monastırı tərəfindən sifariş edilmişdi.

Şübhəsiz ki, İntibah dövrü Lorenso de Mediçi hakimiyyətə gəlmədən, daha doğrusu, Mediçi ailəsi özü Florensiya cəmiyyətində hegemoniyanı əldə etmədən əvvəl formalaşmağa başlamışdı. Bəzi tarixçilər İntibah dövrünün doğum yerinin Florensiya olmasının sadəcə bir təsadüf olmağını, misal üçün "Böyük insanların" təsadüfən eyni ərazidə doğulmağını postulat kimi qəbul edir: Leonardo da Vinçi, Bottiçelli və Mikelancelo hamısı Toskanada dünyaya gəlmişdi. Belə bir şansı ağlasığmaz hesab edən digər tarixçilər bu "Böyük insanlar"ın sadəcə dövrün mədəni şəraitindən dolayı ön plana çıxdıqları fikrində razılaşdılar.

Humanizm

İntibah humanizmi bəzi yönləri ilə fəlsəfə deyil, bir öyrənmə metodu idi. Yazıçılar arasındakı ziddiyətləri həll etməyə yönəlmiş Orta əsrlər sxolastika ruhunun əksinə, İntibah humanistləri qədim mətnləri orijinal halda öyrənəcək və onları mühakimə və empirik sübutları birləşdirərək dəyərləndirəcəkdi. Humanist təhsil "Studia Humanitatis" proqramına əsaslanırdı. Bura daxil olan 5 humanizmə poeziya, qrammatika, tarix, etikaritorika aid idi. Baxmayaraq ki, tarixçilər bəzən humanizmin konkret izahını verməkdə çətinlik çəkiblər, çoxu alim "müəyyən qədər ortaq olan izaha — Qədim Yunan və Roma dəyərləri, öyrənmə metodu, ədəbiyyatı və dilini bərpa, tərcümə və etmək" qərar veriblər. Hamısından əlavə, humanistlər "insanın dahiliyini, insan təfəkkürünün özünə məxsus və qeyri-adi bacarığını" bildirmişdilər.

Covanni Piko della Mirandolla "İntibahın manifesti" olaraq adlandırılan İnsan ləyaqəti haqqında nitq əsərinin məşhur yazıçısı Covanni Piko della Mirandolla.

Humanist alimlər erkən müasir dövr boyunca intellektual mənzərəni formalaşdırdılar. Nikkolo MakiavelliTomas Mor kimi siyasət filosofları Yunan və Roma mütəfəkkirlərinin düşüncələrini canlandırdı və onlardan müasir hökumətlərin tənqidində istifadə etdi. Covanni Piko della Mirandolla "İntibah manifesti" olaraq adlandırılan, düşünmənin atəşli müdafiəsi İnsan ləyaqəti haqqında nitq-i yazdı. Della vita civile ("Sivil həyat haqqında", 1528) əsəri və Toskana dilini Latın dili ilə eyni səviyyədə təkmilləşdirməsinə görə tanınan Matteo Palmieri digər bir humanist idi. O, klassik respublikaçılığı dəstəkləyirdi. Palmieri onunla bənzər şəkildə aktiv ictimai həyatda vətəndaş və rəsmi şəxs, həmçinin nəzəriyyəçi və filosof kimi rol almış SiseronKvintial kimi roma filosof və nəzəriyyəçilərindən faydalandı. Yəqin ki, onun insan haqqında ən müfəssəl düşüncələri 1465-ci ildə yazdığı poetik əsər La città di vita-da da əks olunsa da, bundan əvvəl yazdığı Della vita civile daha ətraflı idi. 1430-cu il taunu dövründə Florensiyadan kənarda, Muqellodakı kənd evində keçən bir sıra dialoqlardan ibarət olan əsərdə Palmieri ideal vətəndaş keyfiyyətləri haqqında daha geniş izah verirdi. Dialoqlara mental və fiziki olaraq uşaqların necə yetişdirilməsi, vətəndaşların əxlaqi olaraq özlərini necə aparmalı olduğu, vətəndaş və dövlətlərin ictimai həyatda doğruluğu necə təmin edəcəyi və praqmatik olaraq faydalı olan ilə doğru olan arasındakı fərq haqqında önəmli debat daxil idi.

Humanistlərə görə, insan ölümdən sonrakı həyata keçid edəndə təhsillə əldə edə bildiyi mükəmməl ağıl və bədənə sahib olmalı idi. Humanizmin məqsədi fiziki və intellektual mükəmməlliyi özündə cəmləşdirən və istənilən vəziyyətdə ləyaqətli şəkildə davranan bəşəri insan yaratmaq idi. Bu ideologiya uomo universale kimi, qədim Yunan-Roma idealına istinad edirdi. İntibah dövründə təhsil, əsasən antik ədəbiyyat və tarixdən ibarət idi, çünki klassiklərin insan davranışının intesiv anlaşılması və əxlaqi quruluşu təmin etdiyi düşünülürdü.

Humanizm və kitabxanalar

Bəzi İntibah kitabxanalarının özünəməxsus xüsusiyyəti onların ictimaiyyətə açıq olması idi. Bu kitabxanalara fikirlərin mübadilə edildiyi və araşdırma və oxumağın ruh və düşüncəyə həm faydalı, həm də həzz verən olaraq görüldüyü yerlər idi. Azad düşünmə dövrün vacib xüsusiyyəti olduğu çoxu kitabxanada xeyli sayda yazıçının əsərlərini tapmaq olurdu. Klassik mətnlər humanist yazılarla birlikdə tapıla bilərdi. İntellektualların bu rəsmi birliyi İntibah mədəniyyətinə dərindən təsir etmişdi. Ən varlı "bibliofillərdən" bəziləri kitabxanaları kitab və elm məbədi kimi tikmişdilər. Bəzi hallarda mədəni kitabxana tikənlər də öz kolleksiyalarından başqalarıda istifadə etsin deyə çalışırdılar. Kilsənin məşhur aristokratları və şahzadələri məhkəmələrində istifadə etmək üçün böyük kitabxanalar yaratdılar. Belə kitabxanalara "məhkəmə kitabxanaları" deyilirdi və əsasən, dəbdəbəli ağac işləmələr olan və freskalar həkk edilmiş divarlarla örtülü binalarda yaradılırdı.

İncəsənət

İntibah incəsənətinin mədəni doğuşu Orta Əsrlərin sonu, Müasir dövrün başlanğıcına təsadüf edir. İntibah incəsənətinin fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri onun yüksək dərəcədə realistik xətti perspektivinin inkişafı idi. Cotto di Bondone (1267–1377) ilk dəfə bir rəsmin kosmosa açılan bir pəncərə kimi baxılması ilə əlaqələndirilsə də, ancaq memar Filippo Brunelleskinin (1377–1446) nümayişlərinə və Leon Battista Albertinin sonrakı yazılarına qədər (1404–1472) bu perspektiv bir bədii texnika kimi rəsmiləşdirilmədi.

Leonardo da Vinçi's Vitruvius insanı (1490) Antik yazıçıların İntibah mütəfəkkirləri üzərində yaratdığı təsiri göstərir. Vitruvinin Memarlıq haqqında on kitab əsərindəki spesifikasiyalara əsaslanan da Vinçi mükəmməl şəkildə bölünmüş insanı çəkməyə çalışmışdır.(Qalereya Muzey Akademiyası Venesiya)

Qrafik perspektivin inkişafı incəsənətdə realizmə doğru olan geniş trendin bir hissəsi idi. Rəssamlar digər üsulları, kölgə və işıq üsullarını inkişaf etdirdilər. Xüsusilə, Leonardo da Vinçinin insan anatomiyası ilə bağlı əsərində bu inkişaf nəzərə çarpır. Bədi üslubda bu dəyişikliklərin önə çıxarılması təbiət gözəlliyi təsvir etmə və estetika aksiomalarını sadələşdirmə istəyi idi. Leonardo, MikelanceloRafaelin əsərləri bu mənada bədii zirvəni təmsil edirdi, onlar digər rəssamlar tərəfindən təqlid edildilər. Digər tanınmış rəssamlara FLorensiyada Mediçilər üçün işləyən Sandro Bottiçelli, Donatello və Venesiyalı Tisian Veçellio misal göstərilə bilər.

Hollandiyada xüsusi olaraq incəsənət mədəniyyəti inkişaf etməkdə idi. Hüqo van der QusYan van Eykin əsərləri İtaliyada rəssamlığın inkişafına böyük təsir göstərmişdi. Onlar həm yağlı boya və kətan rəssamlığına texniki olaraq giriş etmə və stil olaraq naturalizmin təsviri baxımından önəmli idi. Daha sonra, Piter Breygelin əsəri də rəssamlara gündəlik mövzuları təsvir etmək üçün ilham qaynağı olacaqdı.

Memarlıqda Filippo Brunelleski antik dövrün klassik tikililərinin qalıqlarını tədqiq etmədə məşhurlaşmışdı. Birinci əsrdə yaşamış Vitruvinin bilikləri və riyaziyyat elminin çiçəklənməsindən istifadə edən Brunelleski klassik formalarla rəqabət aparan və onu inkişaf etdirən İntibah stilini formalaşdırdı. Onun mühəndislik nailiyyəti Florensiya kafedralı üçün gümbəz tikməsi idi. Bu stillə inşa edilən digər bir tikili Alberti tərəfindən tikilən, Mantuadakı Müqəddəs Andryu kilsəsi idi. Yüksək İntibahın digər möhtəşəm memarlıq abidəsi Bramante, Mikelancelo, Rafael, Sanqallo və Karlo Madernonun bacarıqlarını özündə birləşdirən Müqəddəs Pyotr bazilikası idi.

İntibah dövründə memarlar sütunlarda pilyastantablementi bütövləşmiş sistem kimi istifadə etməyi hədəfləmişdilər. Roma dövründə istifadə olunan sütun növlərinə Toskana və mürəkkəb sistem daxil idi. Bunlar ya struktur, bir pasaj və ya arxitravı dəstəkləyən, ya da pilyastlar şəklində bir divara dayanan tamamilə dekorativ üslubda ola bilərdi. Pilyastlardan bütövləşmiş sistem kimi istifadə edilən ilk tikililərdən biri Brunellesçi tərəfindən tikilən Saqrestiya Veççia (1421–1440) idi. Sütun başlığına sütun və ya körpü ilə birləşdirilən, yarımdairəvi (Mannerist stildə) və ya seqmental tağlar pasajlarda tez-tez istifadə edilirdi. Sütun başlığı və tağ yaylanması arasındakı hissədə antablament ola bilərdi. Alberti monumentalda tağdan istifadə edən ilk mühəndislərdən biri idi. İntibah dövrünün tağlarında zolaqlar yox idi: onlar adətən düzbucaqlı formada olan Qotik üslubdan fərqli olaraq, yarım dariəvi və ya seqmental idilər.

İntibah rəssamları paqan olmasalar da, onlar antik dövrə heyranlıq bəsləyir və Orta əsrlərdən əvvəlki simvol və ideyaları qoruyurdular. Nikola Pizano (1220–1284) Bibliyadakı səhnələri canlandırmaqla klasik formaları təqlid etdi. Onun Piza vəftixanasındakı "Müjdələmə" əsəri klassik modellərin İntibahın bədii cərəyan kimi formalaşmağa başlamadan əvvəl İtaliya incəsənətinə təsir etdiyini göstərir.

Elm

Həmçinin bax: Tibbi intibah
Nikolay Kopernikin təxminən 1580-cı ildə çəkilmiş anonim portreti
Mühasibatın atası Luka Paçolinin portreti. Yakopo de Barbari tərəfindən 1495-ci ildə çəkilən portret Kapodimonte muzeyində saxlanılır.

Tətbiqi innovasiya ticarətə qədər genişləmişdi. 15-ci əsrin sonunda Luka Paçolinin hesabdarlıq haqqındakı yazdığı ilk əsər onu mühasibatın qurucusu etdi.

Qədim mətnlərin yenidən kəşfi və çap qurğusunun ixtira edilməsi öyrənməni demokratikləşdirdi və bölünmüş ideyaların daha geniş şəkildə yayılmasını sürətləndirdi. İtalyan İntibahının birinci mərhələsində humanistlər bəşərpərəstliyi təbiət fəlsəfəsitətbiqi riyaziyyatdan üstün tutmuşdular və onların klassik mənbələrə olan pərəstişi kainatın aristotelçiptolemeyçi baxışlarını da müqəddəs olaraq qəbul etmələrinə səbəb olmuşdu. Təqribən 1450-ci illərdə yazan Nikolay Kuzalı Nikolay Kopernikin heliosentrik nəzəriyyəsini təxmin etmişdi, ancaq fəlsəfi üslubda.

Elm və incəsənət erkən İntibah dövründə Leonardo da Vinçi kimi polimat rəssamlar tərəfindən bir-birinə qarışdırılmışdı. Da Vinçi anatomiya və təbiət haqqında müşahidələrinə əsaslanan rəsm əsərləri çəkirdi. O, suyun axışı, tibbi kəsiklər və aerodinamikanın həkərət qanunun sistemli öyrənilməsini ilə bağlı bir sıra nizamlı təcrübələr apardı. Da Vinçinin bu təcrübələr nəticəsində formalaşdırdığı araşdırma metodunun prinsipləri onu Frityof Kapra tərəfindən "müasir elmin atası" kimi adlandırılmasına səbəb olacaqdı. Da Vinçinin bu dövrdəki digər töhfələrinə mərmər kəsmə və monolit daşları qaldırma üçün dizayn edilmiş mexaniki qurğular və akustika, botanika, geologiya, anatomiya və mexanikadakı yeni kəşflər daxildir.

Elmi təlimi sorğulamaq üçün uyğun mühit formalaşmışdı. Xristofor Kolumb tərəfindən 1492-ci ildə Yeni dünyanı tapmaq üçün başladılan coğrafi kəşflər klassik dünya görüşü dəyişdirdi. Coğrafiyada Ptolemeyin və tibbdə Qalenin əsərlərinin gündəlik müşahidələrlə uyğunlaşmadığı görüldü. Protestant reformasiyaƏksreformasiya toqquşduqca, Şimal İntibahı kəskin şəkildə aristotelçi təbiət fəlsəfəsindən kimya və biologiya elmlərinə (botanika, anatomiya və tibb) yönəldi. Əvvəllər doğru olaraq qəbul edilənləri sorğulamaq və yeni cavablar tapmaq arzusu böyük elmi inkişafa səbəb oldu.

Bəziləri bunu müasir dövrün başlanğıcını müjdələyən "elmi inqilab" kimi, digərləri isə qədim dövrün başlanğıcından bugünki günə qədər davam edən prosesin sürətlənməsi kimi görürdü. Bu dövr ərzində Qalileo Qaliley, Tixo Braheİohann Kepler tərəfindən vacib elmi irəliləyişlər qeydə alındı. Kopernik De revolutionibus orbium coelestium (Göy cisimlərinin fırlanması haqqında) adlı əsərində Dünyanın Günəş ətrafında döndüyünə işarə etdi. Andreas Vezali De humani corporis fabrica (İnsan bədənin işləməsi haqqında) əsərində tibbi yarma, müşahidə və anatomiyanın mexaniki baxışı haqqında olan fikirlərini əsaslandırdı.

Digər bir mühüm inkişaf aristotelçi elmi üsul kənara qoyularaq, empirik dəlillərə və riyaziyyatın əhəmiyyətinə yönəlmiş elmi metod kəşf olunmaq üzrə idi. Bu ideyaların ilk və tanınmış tərəfdarlarına Kopernik, Qalileo və Frensis Bekon daxildir. Yeni elmi metod astronomiya, fizika, biologiyaanatomiya sahələrində böyük töhfələr verdi.

Naviqasiya və coğrafiya

Ətraflı bax: Coğrafi kəşflər
Pietro Kopponun dünya xəritəsi, Venesiya, 1520

İntibah dövrünün 1450–1650-ci illər aralığında cənub qütb qitəsi olaraq bilinən Antarktida istisna olmaqla, avropalılar bütün qitələrə səyahət etmiş və xəritələrini hazırlamışdı. Bu inkişaf özünü holland kartoqraf Yan Blau tərəfindən hazırlanan geniş dünya xəritəsində özünü göstərir. Nova Totius Terrarum Orbis Tabula adlı xəritə 1648-ci ildə Vestfaliya sülhünün xatirəsinə hazırlanmışdı.

Dehli sultanlığına dəniz yolu birbaşa marşrut axtaran Xristofor Kolumb 1492-ci ildə İspaniyadan hərəkət edərək Atlantik okeanı keçmişdi. O, təsadüfən Amerikaya gəlib çıxmış, ancaq buranın Şərqi Hind olduğuna inanmışdı.

1606-cı ildən holland səyyah Villem Yanszon VOC-un gəmisi Duyfken Şərqi Hinddən səyahətə başladı və Avstraliyaya gəldi. O, Kvinslenddəki Keyp-York yarımadasının 300 km-lik qərb sahilinin, onun ardınca, otuzdan artıq holland ekspedisiyası şimal, qərb və cənub sahillərinin xəritəsini hazırladı. Abel Tasman 1642–1643-cü illərdə qitənin ətrafında səyahət etdi və buranın o dövrdə fərziyyə olaraq düşünülən cənub qütb qitəsi ilə quru əlaqəsinin olmadığını sübut etdi.

1650-ci ilə qədər holland kartoqraflar Nyu-Holland olaraq adlandırdıqları qitənin şərq sahili xaricində, bütün sahil xəttinin xəritəsini yaratmışdılar. Şərq sahilinin xəritəsi 1770-ci ildə Kapitan Kuk tərəfindən tərtib edilmişdi.

Uzun müddət nəzəri olaraq qəbul edilən, cənub qütb qitəsi nəhayət 1820-ci ildə kəşf edildi. İntibah dövrü boyunca Terra Australis Incognita və ya qısaca "Australia" olaraq bilinmişdi. Ancaq 19-cu əsrdə o ad Nyu-Hollanda dəyişdirildikdən sonra, Antarktida adı cənub qütb qitəsinə verildi.

Musiqi

Əsas məqalə: İntibah musiqisi
Həmçinin bax: İntibah rəqsi

Bu dəyişikliklər cəmiyyətdə ortaq, birləşdirici musiqi dili yaratdı. Franko-flamand məktəbinin polifonik üslubu buna örnəkdir. Nəşriyyatın inkişafı musiqinin geniş ölçüdə paylaşılmasına səbəb oldu. Musiqinin əyləncə və təhsilli həvəskarlar üçün fəaliyyət olaraq tələb edilməsi burjuaziya sinfinin yaranması ilə artdı. Şanson, motetmessaların Avropa boyunca yayılması polifonik praktikanın birləşməsinin axıcı üsluba keçidi ilə üst-üstə düşürdü. Bu üslub 16-cı əsrin ikinci yarısında Tomas Luis de Viktoriya, Orlando di Lasso, Covanni PalestrinaUilyam Byordun kimi bəstəkarların əsərlərində zirvə dövrünü yaşamışdır.

Din

Ətraflı bax: İntibah papalığı, Reformasiya, və Əksreformasiya
Borciya Papası VI Aleksandır rüşvətxorluq əməlləri ilə məşhur idi.

Xüsusilə Şimal İntibahında humanizmin yeni idealları, baxmayaraq ki müəyyən aspektlərdə daha sekulyar idilər, xristianlığın təməlinə qarşı inkişaf etdi. Hamısı da olmasa, yeni incəsənət nümunələrinin əksəriyyəti kilsə tərəfindən sifariş edilmiş və ya ona həsr edilmişdi. Ancaq İntibahın xüsusən Tanrı və insan arasındakı əlaqənin insanlar tərəfindən dərk edilmə yolu başda olmaqla, müasir teologiya üzərində mühüm təsiri oldu. Dövrün məşhur teoloqlarının çoxu Erasmus, Svinqli, Martin LüterJan Kalvin daxil olmaqla, humanist metodun davamçıları idi.

İntibah dini qarışıqlığın olduğu vaxtlarda başlamışdı. Son Orta əsrlər Papalıq ətrafındakı siyasi intriqalar dövrü idi. Bu intriqalar üç şəxsin özünü eyni anda Roma yepiskopu elan etdiyi Qərb parçalanması ilə kulminasiya nöqtəsinə çatmışdı. Konstanz Məclisi 1414-cü ildə parçalanmanın qarşısını aldı. Bu hadisələr nəticəsində papanın gücünü məhdudlaşdırmağa çalışan Konsiliarizm adlı reform hərəkatı başladı. Papalıq sonradan, 1511-ci ildə Beşinci Lateran Məclisi tərəfindən kilsə məsələlərində üstün mövqeyə gətirilsə də, kilsə davamlı şəkildə rüşvətxorluqla ittiham edilirdi. Korrupsiya ilə ən çox adı hallanan Papa VI Aleksandır kardinal olduğu müddətdə kilsədəki vəzifəsindən sui-istifadə etmək, qohumbazlıq və dörd uşağın atası olmaqla (uşaqlar evlilikdən kənar dünyaya gəlmişdilər, güman ki bu iqtidarı gücləndirmə üçün edilmişdi) günahlandırıldı.

Erasmus və Lüter kimi kilsə xadimləri Əhdi-Cədidin humanist hərfi tənqidinə əsaslanan kilsə islahatı təklif etdi. Lüter 1517-ci ilin oktyabrında papalığın səlahiyyətinə meydan oxuyan və onun korrupsiya, əsas da indulgensiyaların satılması hallarını tənqid edən 95 tezisi nəşr etdi. 95 tezis əvvəllər Qərbi Avropada hegemoniyasını elan etmiş Roma Katolik kilsəsi ilə qırılma olan reformasiyaya gətirib çıxardı. Bu səbəbdən, humanizm və İntibah reformasiyada, o cümlədən o dövrdə baş vermiş çoxu dini mübahisə və münaqişədə birbaşa qığılcım rolu oynamışdı.

Papa III Pavel (1534–1549) 1527-ci ildə Roma talandıqdan sonra, reformasiyanın katolik kilsəsinə gətirdiyi geniş qeyri-müəyyənliklərin yaşandığı bir vaxtda papalıq taxtına oturdu. Nikolay Kopernik De revolutionibus orbium coelestium (Göy cisimlərinin fırlanması haqqında) kitabını III Pavelə həsr etmişdi. O, Allessandro Farnezenin böyük babası idi. Pavel Tisian, Mikelancelo və Rafael tərəfindən çəkilən, o cümlədən vacib rəsm kolleksiyasına sahib idi. Son bəzədilmiş əlyazma olaraq hesab edilən Ciulio Klovionun Farneze saat kitabı da III Pavelin sifarişi ilə çəkilmişdi.

Özünüdərk

İtalyan yazıçı, rəssam və memarlar 15-ci əsrə qədər baş verən dəyişikliklərdən yetərincə agah idilər və öz işlərini təsvir etmək üçün modi antichi (qədim tərzdə) və alle romane et alla antica (Roma və qədim dövrdəkilərin tərzi ilə) kimi deyimlərdən istifadə edirdilər. 1330-cu illərdə Petrarka xristianlıqdan əvvəlki dövrə antiqua (qədim), xristianlıq dövrünə isə nova (yeni) olaraq istinad edirdi. Petrarkanın italyan perspektivinə görə, bu yeni dövr (onun da daxil olduğu) milli tutulma dövrü idi.Leonardo Bruni Florensiyalıların tarixi kitabında üçlü dövrləşdirmədən istifadə edən ilk şəxs idi. Bruninin ilk iki dövrü Petrarkanınkılarla eyni olsa da, Bruni dövlətin artıq çökməkdə olmadığını düşündüyü üçün əlavə üçüncü bir dövrü də bura əlavə etmişdi. Flavio Biondo Roma İmperiyasının çöküşündən sonrakı onilliklər tarixi (1439–1453) kitabında bənzər çərçivədən istifadə etdi.

Humanist tarixçilər çağdaş biliklərin klassik dövrə birbaşa keçidləri bərpa etdiyini hesab edirdi. Bununla, Orta əsrlər mərhələsinin yanından keçib getsələr də, onlar ilk dəfə "Orta əsrlər" terminini formalaşdırmışdılar. Termin ilk dəfə 1469-cu ildə latın dilində media tempestas (orta vaxtlar) kimi istifadə edilmişdi. Rinascita (yenidən dirçəlmə) termini isə ilk dəfə geniş mənada Corco Vazarinin 1550-ci ildəki Rəssamların həyatı kitabında istifadə edilmişdi. Vazari dövrü üç fazaya bölmüşdü: birinci fazaya Çimabue, CottoArnolfo di Kambio, ikinci fazaya Mazaçço, BrunelleskiDonatello, üçün mərhələnin mərkəzinə Leonardo da Vinçi, kulminasiyasına isə Mikelancelo aid idi. Vazariyə görə bu, sadəcə gedən inkişafı yaradan klassik antikliyin artan fərqindəliyi deyildi, həmçinin öyrənməyə və təbiəti təqlid etməyə olan arzunun böyüməsi idi.

15-ci əsrdə Renessans doğulduğu Florensiyadan sürətli şəkildə İtaliyanın digər yerlərinə və tezliklə bütün Avropaya yayıldı. Alman İohann Qutenberqin ixtira etdiyi çapetmə maşını yeni ideyaların sürətli ötürülməsinə imkan yaratdı. İntibah yayıldıqca öz ideyaları fərqliləşir, dəyişir və yerli mədəniyyətə uyğunlaşırdı. 20-ci əsrdə alimlər Renessansı bölgələrə və millətlərə görə qruplaşdırmağa başladılar.

"İnsan necə bir əsərdi, ağıl baxımından nə qədər nəcibdir, zehni nə qədər sonsuzdur, formada və hərəkətdə nə qədər açıq və heyranedici, hərəkətdə bir mələk kimi, qorxu içində necə bir tanrı kimi!" — Şekspirin Hamletindən

İngiltərə

Əsas məqalə: İngilis İntibahı

İngiltərədə İngilis İntibahının başlanğıcı yazıçı Uilyam Şekspir (1564–1616), Xristofor Marlou (1564–1593), Edmund Spenser (1552/53–1599), Tomas Mor (1478–1535), Frensis Bekon (1561–1626), Filip Sidney (1554–1586), memar İniqo Cons ((1573–1652) o, italyan memarlığını İngiltərəyə tanıtmışdı) və bəstəkar Tomas Tallis (1505–1585), Con Taverner (1490–1545) və Uilyam Byordun (1539/40/43–1623) öz əsərlərini ərsəyə gətirdiyi 16-cı əsr olaraq qəbul edilir.

Fransa

İntibah memarlığının ən məşhur nümunələrindən biri olan Şambor qəsri

Renessans sözü fransız dilindən götürülmüşdür və yenidən doğulma mənasını verir. Bu söz ilk dəfə 18-ci əsrdə istifadə edilmiş və fransız tarixçisi Jül Mişlenin (1798–1874) 1855-ci ildə yazdığı Fransa tarixi əsəri ilə məşhurlaşmışdı.

İtalyan İntibahı 1495-ci ildə kral VIII Çarlzın İtaliyanın işğal etməsindən sonra Fransaya gətirilmişdi. Sekulyarizmin yayılmasındakı əsas faktor Kilsənin Qara ölümə qarşı mübarizədə aciz qalması idi. I Fransisk İtaliya incəsənəti və Leonardo da Vinçi daxil olmaqla, artistlərini ölkəsinə gətirdi və böyük maliyyə tələb edən, dəbdəbəli saraylar tikdirdi. Fransua Rable, Pyer de Ronsard, Jonşen di BelliMişel de Monten kimi yazıçılar, Jan Klu kimi rəssamlar və Jan Muton kimi musiqiçilər İntibah ruhundan bəhrələndilər.

1533-cü ildə Urbino və Medelin de la Tur hersoqu Leronso de Mediçinin Florensiyada doğulmuş 14 yaşlı qızı Yekaterina de Mediçi (1519–1589) I Fransisk və kraliça Klodenin ikinci oğlu, Fransa Kralı II Henri ilə evləndi. O, Fransa din müharibələrində həm yaxşı, həm də pis şöhrət qazansa da, doğulduğu Florensiyadakı incəsənət, elm və musiqinin (o cümlədən baletin təməllərini) Fransaya gətirilməsinə böyük töhfə vermişdi.

Almaniya

Əsas məqalələr: Alman İntibahıVezer İntibahı
I Maksimilianin portreti, Albrext Dürer, 1919

15-ci əsrin ikinci yarısında İntibahın ruhu Almaniyaya və Niderlandlara yayılmışdı. Burada çap qurğusunun inkişafı və Albrext Dürer (1471–1528) kimi Renessans rəssamlarının mövcudluğu İtaliya təsirindən öncə də var idi. Bu, ölkədəki protestantlığın ilk yerlərində humanizm reformasiyanın yaratdığı qarışıqlıqla yaxından əlaqələndirilir və Alman İntibah yazı və incəsənəti tez-tez bu münaqişəni əks etdirirdi. Ancaq Qotik üslub və orta əsrlər sxolastika fəlsəfəsi 16-cı əsrin əvvəllərinə qədər öz mövcudluğunu qorudu. Habsburq imperatoru I Maksimilian Müqəddəs Roma İmperiyasının ilk, həqiqi İntibah monarxı idi.

Macarıstan

Ətraflı bax: Mərkəzi və Şərqi Avropada İntibah memarlığı

Macarıstan İtaliyadan sonra İntibahın ortaya çıxdığı ilk Avropa ölkəsi oldu. İntibah üslubu Mərkəzi Avropa regionunda ilk dəfə Macarıstana Kvattroçento dövründə birbaşa olaraq İtaliyadan gəlmişdi. Bu, sadəcə idarəçilər səviyyəsində yox, həmçinin mədəni, humanistik və ticarət əlaqələrini 14-ü əsrdən sonra gücləndirmiş İtaliya-Macarıstan münasibətlərinin nəticəsi idi. İtaliya və Macarıstan qotik üslubundakı əlaqə ikinci səbəb idi. Hər iki ölkənin üslubunda şişirdilmiş divar bəzəmələrindən uzaq durulmuş, əvəzində sadə və yüngül strukturlara üstünlük verilmişdir. Böyük ölçülü tikili sxemləri artistlərə kifayət qədər uzun müddətli işləmə şəraiti yaratmışdır. Misal üçün, Budadakı Friss qalası, Vişeqrad, Tata, Varpalota qalaları buna örnək göstərilə bilər. Siqizmund kortunda Floresniya Skolarilər sülaləsinin davamçısı, Manetto Ammanatini və Mazolino da Pannikaleni Macarıstana dəvət edən Pipo Spano kimi himayədarlar var idi.

Mövcud milli ənənələrlə qarışmış, yeni italyan trendi xüsusi İntibah incəsənət nümunələri yaratmağa meyilləndi. İntibah incəsənətinin qəbulu ölkəyə davamlı şəkildə gələn humanist düşüncəylə birlikdə inkişaf etdi. İtaliya universitetlərində oxuyan çoxlu gənc macar Floresniya humanist mərkəzinə daha da yaxınlaşdı, beləliklə Florensiya ilə birbaşa əlaqə inkişaf etdi. Macarıstana, xüsusilə də Budaya gedib-gələn italyan tacirlərin artması bu prosesə kömək etdi. Yeni düşüncələr humanist prelatlar tərəfindən ölkəyə gətirilirdi. Onların arasında Macarıstan humanizminin banislərindən biri, Esterqomun baş yepiskopu Vitez Yanos da var idi. İmperator Lüksemburqlu Siqizmundun uzun müddətli hakimiyyəti dövründə tikilmiş Buda kral sarayı, yəqin ki Orta əsrlərin sonunda tikilmiş ən geniş qotika sarayı idi. Kral Mattias Korvinus (1458–1490) sarayı erkən intibah üslubunda yenidən tikdirdi və daha sonra onu genişlətdi.

Kral Mattias Araqonlu Beatrisa ilə 1476-cı ildə evləndikdən sonra Buda Alp dağları şimalındakı İntibahın ən vacib incəsənət mərkəzlərindən birinə çevrildi. Mattiasın sarayında yaşayan ən önəmli humanistlər Antonio Bonfini və məşhur macar şair Yan Pannoniy idi. Adras Hess 1472-ci ildə Budada çapetmə qurğusunu təsis etdi. Mattias Korvinusun kitabxanası olan Bibliotheca Corviniana Avropanın ən böyük sekulyar kitablı kolleksiyası idi: burada 15-ci əsrin tarixi xronikaları, fəlsəfi və elmi əsərləri var idi. Onun kitabxanası həcmcə yalnız Vatikan kitabxanasından geri qalırdı. (Ancaq Vatikan kitabxanasında, əsasən Bibliyalar və dini materiallar var idi.) 1489-cu ildə Florensiyalı Bartolomeo della Fonte Lorenso de Mediçinin Macarıstan kralının kitabxanasından örnək götürərək öz şəxsi yunan-latın kitabxanasını yaratdığını yazdı. Korvinusun kitabxanası UNESCO-nun Dünya İrsinə daxildir.

Mattias ən az iki böyük tikili layihəsinin əsasını qoydu. Vişeqrad və Budadakı əsərlər təxminən 1479-cu ildə başladı. Buda kral qalası və Vişeqrad sarayında tikilmiş asma bağ və iki yeni qanad İntibah üslubunda yenidən inşa edildi. Mattias italiyalı Çimenti Kamiçia və dalmatiyalı Covanni Dalamatanı birbaşa bu layihələrin icrasına təyin etdi. Mattias öz dövrünün aparıcı italyan rəssamlarına onun saraylarını bəzəməyi sifariş etdi: misal üçün, heykəltəraş Benedetto da Mayano və rəssamlar Filippino LippiAndrea Manteqna onun üçün işlədi. Manteqanın Mattias portretinin surəti bu günə qədər qoruna bilmişdir. Mattias, həmçinin, italyan hərb mühəndisi Aristotel Fioravantindən ölkənin cənub sərhəddindəki istehkam qalalarını yenidən tikməsi üçün istifadə etdi. Onun Kolozsvar, SzegedHunyaddakı fransizkanlar və Feyeregihazadakı (bugünki Albeş) paulinlər üçün yeni, qotika üslubunda tikilən sarayları var idi. 1485-ci ilin payızında Leonardo da Vinçi kral Mattias Korvinusla görüşmək üçün Sforzanın yerinə Macarıstana səyahət etdi və burada kral ondan Madonnanın şəklini çəkməyini istədi.

Mattias humanist qonaqlarından həzz alırdı və tez-tez onlarla fərqli mövzularda müzakirələr aparırdı. Onun əliaçıq olması bir çox alimi, xüsusilə də italyan alimləri Budada yaşamağa həvəsləndirirdi. Antonio Bonfini, Pietro Ranzano, Bartolomeo Fonziyo və Françesko Bandini uzun müddət Mattiasının sarayında yaşamışdı. Belə təhsilli insanların yığıncağı Macarıstanla neoplatonist düşüncələri tanış etdi. Öz dövrünün bütün intellektualları kimi Mattias da ulduz və planetlərin hərəkət və birləşmələrinin fərdlərin həyatı və millətlərin tarixi üzərində təsiri olduğuna inanırdı. Qaleotto Marzio onu "kral və astroloq" kimi təsvir edirdi. Antonio Bonfini Mattiasın "ulduzlarla məsləhətləşmədən heç nə etmədiyini" deyirdi. Kralın istəyi üzərinə dövrün məşhur astronomları İohann Reqiomontan və Marçin Bilika Budada rəsədxana inşa etdi və bura astrolyabiyasəma qlobusları quraşdırdırdılar. Reqiomontan Mattias üçün daha sonra Xristofor Kolumb tərəfindən də istifadə edilən naviqasiya haqqında kitab yazdı.

Macar İntibahının digər məşhur simaları Balint Balaşşi (şair), Sebastiyan Tinodi Lantoş (şair), Balint Bakfark (bəstəkar və lutenist) və Master M.S. (freska rəssamı) idi.

Aşağı ərazilərdə İntibah dövrü

Desiderius Erasmus 1523-cü ildə. Hans Holbeyn tərəfindən çəkilmişdir.

15-ci əsrin sonlarında Niderland mədəniyyəti İtalyan İntibahından təsirlənmişdi. Bu təsir Flandriyanı zəngin edən Brügge ticarəti ilə reallaşırdı. Niderland zadəganları bütün Avropada tannmış olan rəssamlara yeni əsərlər yaratmaq üçün sifarişlər verirdilər. Elmi sahədə anatom Andreas Vezali yeniliklər gətirdi, kartoqraf Gerard Merkatorun xəritəsi səyyah və naviqatorlara kömək etdi. İncsənət sahəsində Holland və Flamand İntibah rəngkarlığının çeşidliyili İeronim Bosxun qəribə əsərləri ilə Böyük Piter Breygelin gündəlik təsvirləri arasında dəyişirdi.

Şimali Avropa

Əsas məqalə: Şimal İntibahı

Şimali Avropadakı İntibah "Şimal İntibahı" olaraq adlandırılıb. İntibah ideyaları İtaliyanın şimalından yayılmağa başlasa da, eyni zamanda cənuba doğru da bəzi sahələrdəki, xüsusilə musiqi sahəsindəki yeniliklər yayılırdı. 15-ci əsr Burqund məktəbinin musiqisi musiqidə İntibahın başlanğıcı olaraq qəbul edilir. Niderland məktəbinin polifoniyaları öz bəstəkar və müğənniləri ilə birlikdə İtaliyaya gətirilməyə başlandıqca, bu məktəb Qriqoryan ilahisinin 9-cu əsrdə standartlaşdırdığı musiqi anlayışından sonra ilk dəfə musiqidə gerçək, beynəlxalq üslubun özəyini formalaşdırdı. Niderland məktəbi kulminasiya nöqtəsinə bəstəkar Covanni Palestrinanın yaradıcılığında çatdı. 16-cı əsrin sonunda Venesiya musiqi məktəbinin polifonik üslubu inkişaf etdirməsi ilə İtaliya yenidən musiqi yeniliklərinin mərkəzinə çevrilmişdi. Daha sonra bu yeniliklər, təxminən 1600-cü illərdə Almaniyada yayılmışdı.

İtalyan İntibahının rəssamlıq nümunələri Şimal İntibahındakılardan fərqlənirdi. İtalyan İntibahının rəssamları Orta əsrlərin tamamilə dini motivdə olan incəsənət nümunələrindəndən fərqli olaraq, ilk dəfə sekulyar elementləri daşıyan əsərləri yaratmışdı. Şimal İntibahının rəssamlar ilk başda Albrext Dürer tərəfindən çəkilən, müasir dini qarışıqlığı göstərən əsərlər kimi dini mövzulara fokuslanmışdılar. Daha sonra, Böyük Piter Breygelin əsərləri rəssamları dini və klassik mövzular yerinə, günlük həyatı əks etdirən təsvirlər yaratmağa meyilləndirdi. Şimal İntibahı dövründə, həmçinin flamand qardaşlar HubertYan van Eyk yağlı boya rəngkarlığı üsulunu inkişaf etdirdilər. Bu üsul rəssamlara sərt zəminlər üzərində güclü rənglər yaratmağa imkan verəcək, beləliklə yaradılan əsərlər əsrlər boyunca qoruna biləcəkdi. Şimal İntibahının başqa bir xüsusiyyəti latın və ya yunan dili yerinə, ona daha geniş ifadə azadlığı verən loru dildən istifadə etməsi idi. Bu cərəyanın İtaliyada başlaması Dante Aligyerinin loru dili inkişaf etdirdiyi dövrə təsadüf edir. Həqiqətən də, italyan dilində yazılmış əsərlərə ayrılan diqqət latın dilində ifadə edilmiş Florensiya ideyalarının böyük hissəsinin imtina edilməsinə səbəb olmuşdu. Kitab çapı texnologiyasının yayılması digər yerlərdə olduğu kimi, Şimali Avropadakı İntibaha da təkan vermişdi. O dövrdə Venesiya çap sahəsində dünyanın öndə gedən ölkəsi idi.

Polşa

Əsas məqalə: Polşa İntibahı
Polşa, Krakovdakı Sigizmund ibadətgahının içərisində yerləşən 16-cı əsr Polşa krallarının İntibah üslubunda tikilmiş məzar daşları. Qızıl gübbəzli ibadətgah Bartolommeo Bereççi tərəfindən dizayn edilmişdir.

15-ci əsrdə Polşaya ilk gəlmiş italyan humanist Filippo Buonakkorsi idi. Çoxu italyan rəssam 1518-ci ildə I Sigizmund ilə evlənən, milanlı Bona Sforza ilə birlikdə Polşaya gəlmişdi. Bu, hər iki ərazidə müvəqqəti olaraq güclənən monarxiyalar, o cümlədən yeni qurulmuş universitetlər tərəfindən dəstəkləndi. Polşa İntibahı 15-ci əsrin sonundan 16-ci əsrin sonuna qədər davam etmişdi və Polşa mədəniyyətinin qızıl dövrü idi. Yaqellonlar tərəfindən idarə olunan Polşa Krallığı (1569-cu ildən Reç Pospolita olaraq bilinir) geniş Avropa İntibahında aktiv şəkildə iştirak etmişdi. Çoxmillətli Polşa dövləti seyrək məskunlaşılmış şərq və cənub sərhədlərindəki münaqişələri bir kənara qoysaq, böyük müharibələr olmadan keçən əsr sayəsində mədəni inkişafın mühüm mərhələsini yaşadı. Reformasiya dinc şəkildə bütün ölkə boyunca yayıldı (Polyak qardaşlığına da təkan verdi). Bu dövrdə həyat şəraiti yüksəlmiş, şəhərlər böyümüş, aqrar məhsulların ixracı əhalini, xüsusilə də yeni siyasi sistem olan Qızıl Azadlıqda üstünlüyü ələ keçirən şlyaxta sinfini varlandırmışdı. Polşa İntibah memarlığının 3 inkişaf mərhələsi var.

Keçmiş Pomeraniya hersoqluğu ərazisində tikilmiş Şezindəki Ştettin qalası bu üslubun ən görkəmli nümunəsidir.

Portuqaliya

Əsas məqalə: Portuqal İntibahı

İtalyan İntibahının Portuqaliya incəsənəti üzərində mülayim təsiri olsa da, humanist sorğunu ön plana çəkən Portuqaliya Avropa dünya görüşünün genişlənməsində böyük rol oynadı. İntibah Portuqaliyaya xaricdə mənfəət potensialı olan sahələrə investisiya edən, varlı italyan və flamand tacirləri vasitəsi ilə gətirildi. Avropada coğrafi kəşflərin ilk mərkəzlərindən biri olan Lissabon 15-ci əsrdə inkişaf edirdi. Pedro Nuniş, Juan di Kaştru, Abraham ZakutoMartin Behaym kimi məşhur mütəfəkkirlər riyaziyyat, astronomiya və naviqasiya texnologiyasında önəmli irəliləmələrə imza atdılar. Kartoqraflar Pedru Raynel, Lopu Homem, Eştevan QomeşDioqu Ribeyru dünya xəritəsinin hazırlanmasında vacib töhfələr verdi. Əczaçı Tome Pires və fiziklər Qarsiya de OrtaKriştovao da Kosta bitkilər və təbabət haqqında yazılan əsərləri toplayaraq çap etdilər. Bu əsərlər tezliklə məşhur flamand botanik Karl Kluzius tərəfindən tərcümə edildi.

Sao Pedro Papa, 1530–1535-ci ildə Fernandiş Vaşku tərəfindən çəkilmişdir. Şpil parçası Portuqal İntibahına mühüm xarici təsirlərin olduğu vaxtlardan gəlir.

Memarlığa gəldikdə, ədviyyat ticarətindən əldə edilən yüksək mənfəət 16-cı əsrin ilk onilliklərində dəbdəbəli mürəkkəb üslubu maliyyələşdirdi. Bu baxımdan Manuelino üslubu dənizlə bağlı elementləri özündə birləşdirir. Əsas rəssamlar Nunu Qonsalveş, Qreqorio LopeşVaşku Fernandiş idi. Musiqidə Pedru de EşkubarDuarte Lobu Elvaş kansioneyrosu da daxil olmaqla, dörd musiqi kitabı yazdı. Ədəbiyyatda Sa di Miranda nəzmin italyan formalarını təqdim etdi. Bernardim Ribeyru pastoral romans üslubunu inkişaf etdirdi. Jil Visentenin dəyişmək olan dövrü özündə göstərən tamaşaları bunu müasir mədəniyyətin içində əritdi. Luiş de Kamoeş öz Luziadalar şeirində Portuqaliyanın xaricdəki nailiyyətlərini tərənnüm etdi. Səyahət ədəbiyyatı da inkişaf etməkdə idi: Juan de Barruş, Kaştaneda, Qaspar Korreyra, Duarte Barboza, Fernan Medeş Pintu və başqaları yeni əraziləri təsvir edir və yeni ixtira edilən çap maşını ilə tərcümələrini yayırdılar. 1500-cü ildə Brazilyadakı portuqal səyahət ekspedisiyasına qoşulan Ameriqo Vespuççi Yeni dünya terminini kəşf etdi. O, bu termindən Popolano Mediçiyə məktublarında istifadə etmişdi.

İntensiv şəkildə artan beynəlxalq mübadilə Françisko de Holanda, Andre di RezendeDamian de Qoyş da daxil olmaqla, bir neçə kosmopolit humanist alimi ortaya çıxarmışdı. Erasmusun dostu olan Damian de Qoyş I Manuelin Portuqaliyadakı hakimiyyəti dövründə, qismi müstəqilliklə yazıb-yaratmışdı. DioquAndre de Quveya Fransa vasitəsilə müvafiq təhsil islahatlarını həyata keçirmişdilər. Antverpendəki portuqal ticarət nöqtələri Tomas MorAlbrext Dürerin diqqətini çəkdi. Oradakı mənfəətlər və nou-hau Holland İntibahı və Hollandiya qızıl dövrünün inkişafına müsbət mənada təsir etdi. Bu inkişaf, əsas da, Portuqaliyadan qovulan yəhudi cəmiyyətinin bura gəlməsindən sonra gerçəkləşdi.

Rusiya

Theotokosuşaq, üz xətlərinin və geyimin böyük realistik təsvirlə verildiyi, 17-ci əsrin sonuna aid bu rus ikonasının müəllifi Karp Zolotaryovdur.

İtaliya və Mərkəzi Avropadakı İntibah trendləri Rusiyaya müxtəlif yollarla təsir etdi. Buna baxmayaraq, Rusiya və Avropanın əsas mədəniyyət mərkəzləri arasındakı uzaq məsafə, rusların pravoslav ənənələrinəBizans irsinə olan güclü bağlıqları səbəbindən bu təsir olduqca məhdud idi.

Şahzadə III İvan İtaliyadan çox sayda memar dəvət edərək İntibah memarlığını Rusiya ilə tanış etdi. Bu memarlar özləri ilə birlikdə yeni inşaat üsulları və İntibah üslubunun elementlərini gətirsələr də, əsasən Rusiya memarlığının ənənəvi dizaynlarından istifadə edirdilər. 1475-ci ildə bolonyalı memar Aristotele Fioravanti Moskva Kremlində zəlzələ nəticəsində dağılmış olan Fərziyyə Kafedralını yenidən tikmək üçün Rusiyaya gəldi. Fioravantiyə model kimi Vladimir şəhərində yerləşən, 12-ci əsrə aid Fərziyyə Kafedarlı verilmişdi. O da ənənəvi rus üslubu ilə İntibahın geniş, uyğun və simmetriyalı ruhunu birləşdirərək yeni bir dizayn yaratdı.

III İvan 1485-ci ildə knyazların yaşadığı, Kremlin içərisindəki Terem sarayının ilk üç mərtəbəsinin tikilməsini Aloisino da Milanoya tapşırdı. O və digər italyan memarlar da həmçinin Kreml divarlarını və qalalarının inşa edilməsinə töhfə verdi. Rusiya çarlarının kiçik banket zalı sayılan Qranovitaya palatası iki italyan memar, Marko Ruffo və Petro Solarionun əsəri idi. Bu saray digərlərinə nisbətən, italyan üslubunu daha çox əks etdirirdi. 1505-ci ildə italyan Aleviz Novyi Moskvaya gəldi. Onun venesiyalı heykəltəraş Alevisio Lamberti da Monten olduğu düşünülür. O, III İvan üçün Arxangel Kafedarlı da daxil olmaqla, 12 kilsə tikdi. Arxangel Kafedralı özündə Rusiya ənənəsini, pravloslav elementləri və İntibah üslubunu özündə əks etdirən dəbdəbəli bir tikili idi. Visokopetrovski monastırındakı Müqəddəs Piter kafedralının da Aleviz Novyi tərəfindən tikildiyi düşünülür. Bu kafedral 17-ci əsr Moskva barokundakı octagon-on-tetraqon olaraq adlandılan memarlıq formasına ilham mənbəyi olmuşdu.

16-cı əsrin əvvəlləri və 17-ci əsrin sonları aralığında orijinal daş çadırlı örtük memarlıq ənənəsi Rusiyada inkişaf etdi. Olduqca özünəməxsus və Avropanın hərhansı bir yerindəki müasir İntibah memarlığından fərqlənsə də, bəzi araşdırmalara görə bu üslub rus qotika üslubu idi və erkən dövrdəki Avropa qotika memarlığı ilə müqayisə olunurdu. İnkişaf etmiş texnologiyası olan italyanlar daş çadırlı örtüklərin ixtirasına təsir etmiş ola bilərdi (taxta çadırlı örtüklər Rusiya və Avropada çox daha əvvəldən bilinirdi). Bir nəzəriyyəyə görə, Petrok Mali adlı italyan memar çadır örtüklü kilsələrin ilk və ən görkəmli nümunələrindən biri sayılan, Kolomenskoydakı Merac kilsəsinin müəllifi idi.

17-ci əsrə qədər İntibah rəssamlığının təsiri rus ikonalarını daha realistik olmasına səbəb olsa da, Boqdan Saltanov, Simon Uşakov, Quri Nikitin, Karp Zolotaryov və dövrün digər rus rəssamlarının əsərlərində göründüyü kimi, hələ də çoxu rəssam ikonaları qədim estetik meyarlarla çəkirdilər. Zamanla abstrakt ikonaqrafika və real rəsimlər arasında keçid üslubu olan və yeni sekulyar portret çəkmə növü sayılan parsúna ("persona"-dan gəlir: şəxs) ortaya çıxdı.

16-cı əsrin ortaların ruslar Mərkəzi Avropadan çap etmə mexanizminə yiyələndilər. İvan Fyodorov bilinən ilk rus mətbəəçi oldu. 17-ci əsrdə çap etmə geniş şəkildə yayılmış və xüsusilə, ksiloqrafiya məşhurlaşmışdı. Bu xalq incəsənətinin xüsusi forması olan lubok çapına təkan verdi. Luboklar Rusiyada 19-cu əsrə qədər qorunmuşdu.

Avropa İntibahının bir çox texnologiyası Rusiya tərəfindən olduqca tez bir zamanda ölkəyə gətirilmiş və ardınca güclü daxili ənənəni bir hissəsinə çevrilmişdi. Bunlar, əsasən, 15-ci əsrə qədər mənimsənilmiş top qurğusu hazıralamaq kimi hərbi texnoloji yeniliklər idi. Kalibrinə görə dünyanın ən böyük bombardman qurğusu sayılan Çar Topu Rusiya topçuluğunun şah əsəri sayılır. Bu top 1586-cı ildə Andrey Çoxov tərəfindən hazırlanmış və öz zəngin, dekorativ relyefinə görə məşhurlaşmışdı. Bir nəzəriyyəyə görə, italyanlar tərəfindən orijinal olaraq Avropadan gətirilən digər bir texnologiya Rusiya milli içkisi olaraq sayılan vodkanın inkişafına səbəb oldu. Genuyalı səfirlər 1386-cı ildə aqua vitae-ni ("həyat suyu") Moskvaya gətirdilər və bunu Böyük Moskva knyazı Dmitri Donskoya təqdim etdilər. Genuyalılar böyük ehtimal bu içkini Provans kimyaçılarının köməyi ilə hazırlamışdılar. Provans əlkimyaçıları ərəb ixtirası olan, üzüm mustundan alkoqol istehsal edən distillə aparatından istifadə edirdilər. Moskva keşişi təqribən 1430-cu ildə İsidordan bu texnologiyadan istifadə edərək ilk orijinal rus vodkası istehsal etməsini istədi.

İspaniya

Əsas məqalə: İspan İntibahı

İntibah Pireney yarımadasına Araqon hökmdarlığınınValensiya şəhərinin Aralıq dənizindəki əraziləri vasitəsi ilə gəlmişdi. Bir çox erkən İspan İntibah yazıçıları, o cümlədən Auzias MarkJoanot Maruturel Araqon krallığından idilər. Kastiliya krallığında İniqo Lopez de Mendoza kimi şair və yazıçılarla başlayan ilk İntibah meyilləri italyan humanizmindən güclü şəkildə təsirlənmişdi. Lopez de Mendoza 15-ci əsrin əvvəllərində yeni italyan poeziyasını İspaniyaya tanıtmışdı. Xorke Manrike, Fernando di Roxas, Xuan del Ensina, Xuan BoskanGarcilaso de la Vega kimi digər yazıçılar İtaliya şeir meyarlarına bağlılıqlarını qorumuşdular. Migel de Servantesin şahəsəri sayılan Don Kixot ilk Qərb romanı olaraq qəbul edilir. İntibah humanizmi 16-cı əsrin başlarında filosof Xuan Luis Vives, qrammatikaçı Antonio de Nebrixa və natural tarixçi Pedro Meksiya kimi nüfuzlu yazıçılarla birlikdə tərəqqi etdi.

Daha sonralar İspan İntibahı Luis Ponse de Leon, Avilalı Teresa, Xaçlı İohann kimi şairlər tərəfindən dini mövzulara və mistisizmə doğru yönəldi. İnka Qarsilazo de la VeqaBartolome de las Kasas kimi xronikaçı və yazıçılar tərəfindən Yeni dünyanın tədqiqatı ilə bağlı məsələlərə toxundu. Bütün bu yaradıcılıqlar İspan İntibah ədəbiyyatının özəyini yaratdı. İspaniya İntibahı son dövrlərində El Qreko kimi rəssamları və Tomas Luis de ViktoriyaAntonio de Kabeson kimi bəstəkarları ortaya çıxardı.

Konsepsiya

Corco Vazarinin Rəssamların həyatları əsərinin üz qabığı

İtalyan rəssam və tənqidçi Corco Vazari (1511–1574) ilk dəfə rinascita terminini öz Rəssamların həyatı (1550-ci ildə nəşr edilib) kitabında istifadə etmişdi. Vazari bu kitabda Qotika incəsənətinin barbarlığı ilə olan qırılmadan nəzərdə tutulan şeyin nə olduğunu izah etməyə cəhd edib: rəsm əsərləri (onun əlində olan) Roma İmperiyasının dağılması ilə birlikdə çürüməyə doğru gedirdi və yalnızca Çimabue (1240–1301) və Cotto (1267–1337) ilə başlayan Toskana rəssamları rəsm əsərlərindəki bu çöküşün qarşısını almağa başladı. Vazari qədim incəsənəti İtalyan incəsənətinin yenidən doğuş mərkəzi kimi görürdü.

Ancaq fransız sözü olan renessans yalnız 19-cu əsrdə populyarlıq qazanmışdı. O dövrdə bu söz Roma modellərinin bərpasına əsaslanan və 13-cü əsrin sonlarında başlayan, özünə qapanıq mədəni cərəyanı izah etmək üçün istifadə edilirdi. Fransız tarixçi Jül Mişle (1798–1874) 1855-ci ildə yazdığı Fransa tarixi kitabında "Renessans" bütöv tarixi period kimi izah etmişdi, halbuki ondan əvvəl bu termin daha məhdud şəkildə istifadə edilirdi. Mişleyə görə, İntibah dövrü incəsənət və mədəniyyətdən daha çox, elmdə olan inkişaf idi. O, periodu Xristofor Kolumbdan Nikolay Kopernikə, Qalileo Qalileyə qədər olan dövr kimi səciyyələndirir. Yəni, Mişle 15-ci əsrin sonlarından 17-ci əsrlərin ortasına qədərki dövrə istinad edib. Üstəlik, Mişle iki məsələni bir-birindən ayırdı: Orta əsrlərin "qəribə və dəhşətli" keyfiyyəti və vokal respublikaçı kimi dövrün xarakterində görməyi seçdiyi demokratik dəyərlər. Fransız milliyətçisi olan Mişle İntibah dövrünün fransız cərəyanı olduğunu da iddia edirdi.

İsveçrəli tarixçi Yakob Burkhardt (1818–1897) İtaliyada İntibah sivilizasiyası əsərində (1860) Mişlenin əksinə, İntibah dövrünü İtaliyadakı CottoMikelancelo arasındakı periodu, yəni 14-cü və 16-cı əsrin ortası kimi səciyyələndirirdi. O, Orta əsrlərdə boğulan fərdiyyətçiliyin müasir ruhunun İntibah dövründə yarandığını gördü. Onun kitabı çoxları tərəfindən oxundu və İtalyan İntibahının müasir şərhinin inkişafındakı nüfuzlu əsərə çevrildi. Ancaq Burkhardt müasir dünyanın mənşəyi kimi İntibahın öyrənilməsində viqçi tarixi baxışdan istifadə etdiyi üçün qınanılmışdı.

Daha yeni dövrdə bəzi tarixçilər İntibahı tarixi dövr, hətta tutarlı mədəni cərəyan kimi izah etməyə daha az meyillidilər. Berkli Kaliforniya Universitetinin tarixçisi Randolf Starn 1998-ci ildə bunları dedi:

Dəqiq başlağıc və sonlanma tarixləri və bunların arasında uyğun məzmunu uyğunlaşdırmaqdansa, İntibah xüsusi qrup və müəyyən edilə bilən şəxslərin müxtəlif şəkildə, müxtəlif vaxt və yerlərdə verdiyi cavabların ideya və praktikaları cərəyanı kimi görülə bilər (və bəzən görülüb). İntibah bu mənada tək və müəyyən dövrə bağlı mədəniyyət yox, fərqliləşən, bəzən birləşən, bəzən mübahisələr yaradan mədəniyyətlər şəbəkəsi ola bilər.

İnkişafı barədə debatlar

Renessansın Orta əsrlər mədəniyyəti üzərindəki inkişafının hansı dərəcədə olmağı ilə bağlı müzakirə var. Mişele və Burkhardtın hər ikisi İntibahda əldə edilən inkişafı müasir dövrə tərəf izah etməyə meyilli idilər. Burkhardt bu dəyişikliyi insan gözündə olan pərdənin çəkilməsinə bənzədir. Renessans insanlara hər şeyə daha aydın şəkildə baxmağa imkan verirdi.

Orta əsrlərdəki insan şüurunun hər iki tərəfi - içinə dönməmiş kimi olan içinə çevrilmiş tərəf - ümumi bir örtüyün altında yarı oyaq, yar yuxulu şəkildə uzanmışdı. Bu örtük inanc, illuziya və uşaqcasına sahiblənmə duyğusu ilə toxunub. Tarix boyunca bu pərdə qəribə çalarlarda özünü göstərib.
Yakob Burkhardt İtaliyadakı İntibah sivilizasiyası
Fransada dini müharibələr dövründə baş vermiş Varfolomey gecəsi rəsmi Fransua Dyubua tərəfindən çəkilmişdir

Digər tərəfdən, indi bir çox tarixçi mənfi sosial faktorların çoxusunu Orta əsrlər dövründəki yoxsulluq, müharibə, dini və siyasi təqiblərlə əlaqələndirir. Bu dövrdə daha da kəskinləşən problemlərə Makiavellist siyasətin artması, dini müharibələr, rüşvətə meyilli Borciya papaları və artan cadugər ovu göstərilə bilər. İntibah dövründə yaşayan insanlar bunu 19-cu əsr müəlliflərinin xəyalındakı qızıl dövr kimi yox, sosial problemlərlə mübarizə apardıqları bir mərhələ olaraq görürdülər. Buna baxmayaraq, rəssamlar, yazıçılar və hökmdar sinif geniş şəkildə mədəni cərəyanlarda iştirak edirdilər. Onlar Orta əsrlər dövründən aydın qopma olaraq gördükləri yeni bir dövrdə yaşadıqlarına inanırdılar. Bəzi marksist tarixçilər İntibahı materialist aspektdən dəyərləndirməyə üstünlük veririlər. Onlara görə, incəsənət, ədəbiyyat və fəlsəfədəki bu dəyişikliklər feodalizmdən kapitalizmə doğru keçid mərhələsindəki ümumi iqtisadi trendin bir hissəsi idi və burjuaziya sinfinə özlərini incəsənətə həsr etmək üçün boş vaxt yaratmışdı.

Yohan Heyzinq (1872–1945) İntibahın mövcudluğunu qəbul etsə də, onun yaxşı dəyişiklik olub-olmadığını sorğulamışdı. Orta əsrlərin payızı kitabında Heyzinq İntibah dövrünün Yüksək Orta əsrlərdən qopma dövrü olduğunu və əhəmiyyətli olan çox şeyi məhv etdiyini iddia edir. Misal üçün, latın dili klassik dövrdən bəri mükəmməl inkişaf etmişdi və hələ də kilsə və başqa yerlərdə yaşayan bir dil kimi istifadə edilirdi. Ancaq klassik saflığın tərəfdarı olan İntibah obsessiyası dilin daha da təkamül etməsinin qarşısını aldı və latın dilini keçmiş, klassik formasına qaytardı. Robert Lopez İntibahın dərin iqtisadi resessiya dövrü olduğu fikri ilə razılaşırdı. Bu zaman, Corc Sarton və Linn Torndayk elmi inkişafın ənənəvi olaraq düşünüləndən daha da az orijinal olduğunu iddia etdi. Yoan Kelli isə Renessansın Orta əsrlərdə qadınların sahib olduğu təmsilçiliyi azaldaraq, daha böyük dixotomiyaya səbəb olduğunu açıqladı.

Bəzi tarixçilər, guya, daha primitiv olan Orta əsrlərin qaranlıq dövründən müsbət dirçəlmə kimi xitab etdikləri İntibaha lazımsız şəkildə çox məna yüklənildiyini düşünməyə başladılar. İndi çoxu tarixçi bu dövr üçün daha neytral olan və dövrü Orta əsrlərlə müasir dövr arasındakı keçid mərhələsi olaraq görən "erkən müasir" terminindən istifadə etməyə üstünlük verirlər. Rocer Ozborn kimi digərləri isə İtalyan İntibahını ümumilikdə qərb tarixinin ideya və miflər anbarı və qədim ideyaların yenidən dirçəlməsi yox, böyük yeniliklər dövrü kimi görürdü.

Renessans termini 15-ci və 16-cı əsrlər xaricindəki dövrləri də izah etmək üçün istifadə edilir. Misal üçün, Çarlz Haskinz (1870–1937) 12-ci əsr İntibahı anlayışını irəli sürüb. Digər tarixçilər 8-ci və 9-cu əsrlərdə Karolinq intibahı, 10-cu əsrdə Otton intibahı və 14-cü əsrdə Teymurilər İntibahının mövcud olduğunu iddia edirlər. İslamın qızıl dövrü də bəzən İslam İntibahı olaraq adlandırılır.

İntibah olaraq adlandırılan digər mədəni yenidən doğuşlara misal olaraq Benqal İntibahı, Tamil İntibahı, Nepal Bhasa İntibahı, ərəb maarifçiliyi və ya Harlem İntibahı göstərilə bilər. Bu termindən kino sahəsində də istifadə olunur. Animasiyada Disney İntibahı studiyanın Qızıl dövründən bəri görmədiyi keyfiyyət səviyyəsinə çatdığı 1899–1999-cu illər aralığını izah etmək üçün istifadə olunur. San-Fransisko İntibahı 20-ci əsrin ortalarında şəhərdə araşdırma poeziyası və fantastik hekəyə yazıçılığın canlandığı dövrü ifadə edir.

  1. Sübuta ehtiyacı olmayan həqiqət, mübahisə doğurmayan mühakimə, aksiom.
  2. Rombikuboktaedrı (sol yuxarıdakı fiqur) Leonardo da Vinçinin çəkmiş ola biləcəyi düşünülür.
  3. Cozef Ben-Deyvid yazır:
    17-ci əsrdən bəri elmi inkişafın xarakteristikası olaraq qəbul edilən biliyin sürətli şəkildə toplanması o dövrə qədər baş verməmişdi. Yeni elmi fəaliyyət növü Qərbi Avropada yalnızca bir neçə əsr sonra ortaya çıxdı və təxminən iki yüz il ərzində kiçik bir ərazidə məhdudlaşdı. (19-cu əsrdən sonra elmi biliklər dünyanın qalan hissəsi tərəfindən mənimsənilmişdi.)
  4. Bəzən kilsənin bir qurum kimi o dövrdə indulgensiyaları rəsmi şəkildə satdığı düşünülür. Ancaq bu, praktika deyildi. Tez-tez ianələr qəbul edilsə də, yalnız mandatı olan şəxslər tənqid edilirdi.
  1. Hertzel, David (2009). . .
  2. İsmayılov, Rafiq; Nəcəfov, Elxan (2016). . Bakı: Altun Kitab.
  3. . Etymonline.com. İstifadə tarixi:July 31, 2009.
  4. Əlizadə A.A. Antik fəlsəfə tarixi. Ali məktəblərin tələbələri üçün dərs vəsaiti. Bakı, 2016.- səh. 31.
  5. Monfasani, John (2016). . Taylor & Francis. ISBN 978-1-351-90439-1.
  6. Boia, Lucian (2004). . Reaktion Books. ISBN 978-1-86189-154-9.
  7. BBC Science and Nature, Retrieved May 12, 2007
  8. BBC History, Retrieved May 12, 2007
  9. Burke, P., The European Renaissance: Centre and Peripheries 1998
  10. Strathern, Paul The Medici: Godfathers of the Renaissance (2003)
  11. . ISBN 5-85050-825-2
  12. Encyclopædia Britannica, "Renaissance", 2008, O.Ed.
  13. Harris, Michael H. History of Libraries in the Western World, Scarecrow Press Incorporate, 1999, ISBN 0-8108-3724-2
  14. Norwich, John Julius, A Short History of Byzantium, 1997, Knopf, ISBN 0-679-45088-2
  15. Brotton, J., The Renaissance: A Very Short Introduction, OUP, 2006 ISBN 0-19-280163-5.
  16. Panofsky, Renaissance and Renascences in Western Art 1969:38; Panofsky's chapter "'Renaissance – self-definition or self-deception?" succinctly introduces the historiographical debate, with copious footnotes to the literature.
  17. Huizanga, Johan, The Waning of the Middle Ages (1919, trans. 1924)
  18. Starn, Randolph (1998). "Renaissance Redux". The American Historical Review. 103 (1): 122–124. doi:. JSTOR .
  19. Panofsky 1969:6.
  20. The Oxford English Dictionary cites W Dyce and C H Wilson’s Letter to Lord Meadowbank (1837): "A style possessing many points of rude resemblance with the more elegant and refined character of the art of the renaissance in Italy." And the following year in Civil Engineer & Architect's Journal: "Not that we consider the style of the Renaissance to be either pure or good per se." See Oxford English Dictionary, "Renaissance"
  21. Murray, P. and Murray, L. (1963) The Art of the Renaissance. London: Thames & Hudson (World of Art), p. 9. ISBN 978-0-500-20008-7. "…in 1855 we find, for the first time, the word 'Renaissance' used – by the French historian Michelet – as an adjective to describe a whole period of history and not confined to the rebirth of Latin letters or a classically inspired style in the arts."
  22. Perry, M. , Ch. 13
  23. Open University, (Retrieved May 10, 2007)
  24. Open University, (Retrieved May 15, 2007)
  25. Stark, Rodney, The Victory of Reason, Random House, NY: 2005
  26. Walker, Paul Robert, The Feud that sparked the Renaissance: How Brunelleschi and Ghiberti Changed the Art World (New York, Perennial-Harper Collins, 2003)
  27. Severy, Merle; Thomas B Allen; Ross Bennett; Jules B Billard; Russell Bourne; Edward Lanoutte; David F Robinson; Verla Lee Smith (1970). . National Geographic Society. ISBN 978-0-87044-091-5.
  28. Brotton, Jerry (2002). The Renaissance Bazaar. Oxford University Press. 21–22.
  29. Bir sıra, müxtəlif qədim mətnlərə (mədəni mətnlərdən daha çox elmi mətnlər) olan erkən və fərqli yanaşmalar üçün 12-ci əsr latın tərcümələriİslam dünyasının Orta əsrlər Avropasına töhvələrinə baxın.
  30. Reynolds and Wilson, pp. 113–123.
  31. Reynolds and Wilson, pp. 123, 130–137.
  32. The Connoisseur, Volume 219, p. 128.
  33. Europe in the second millennium: a hegemony achieved?, p. 58
  34. Harris, Michael H. History of Libraries in the Western World, Scarecrow Press, 1999, ISBN 0-8108-3724-2.
  35. , Marvin Perry, Myrna Chase, Margaret C. Jacob, James R. Jacob, 2008, pp. 261–262.
  36. Reynolds and Wilson, pp. 119, 131.
  37. Kirshner, Julius, Family and Marriage: A socio-legal perspective, , ed. John M. Najemy (Oxford University Press, 2004) p. 89 (Retrieved May 10, 2007)
  38. Burckhardt, Jacob, The Revival of Antiquity, aprel 7, 2007, at the Wayback Machine (trans. by S.G.C. Middlemore, 1878)
  39. Skinner, Quentin, The Foundations of Modern Political Thought, vol I: The Renaissance; vol II: The Age of Reformation, Cambridge University Press, p. 69
  40. Stark, Rodney, The Victory of Reason, New York, Random House, 2005
  41. Martin, J. and Romano, D., Venice Reconsidered, Baltimore, Johns Hopkins University, 2000
  42. Burckhardt, Jacob, The Republics: Venice and Florence, aprel 7, 2007, at the Wayback Machine, translated by S.G.C. Middlemore, 1878.
  43. Barbara Tuchman (1978) A Distant Mirror, Knopf ISBN 0-394-40026-7.
  44. mart 9, 2013, at the Wayback Machine University of Calgary website. (Retrieved on April 5, 2007)
  45. Netzley, Patricia D. Life During the Renaissance. San Diego: Lucent Books, Inc., 1998.
  46. Hause, S. & Maltby, W. (2001). A History of European Society. Essentials of Western Civilization (Vol. 2, p. 217). Belmont, CA: Thomson Learning, Inc.
  47. "Renaissance And Reformation France" Mack P. Holt pp. 30, 39, 69, 166
  48. Hatty, Suzanne E.; Hatty, James (1999). . SUNY Press. səh. 89. ISBN 9780791443651.
  49. Guido Carocci, I dintorni di Firenze, Vol. II, Galletti e Cocci, Firenze, 1907, pp. 336–337
  50. Burckhardt, Jacob, The Development of the Individual, oktyabr 3, 2008, at the Wayback Machine, translated by S.G.C. Middlemore, 1878.
  51. Stephens, J., Individualism and the cult of creative personality, The Italian Renaissance, New York, 1990 p. 121.
  52. Burke, P., "The spread of Italian humanism", in The Impact of Humanism on Western Europe, ed. A. Goodman and A. MacKay, London, 1990, p. 2.
  53. As asserted by Gianozzo Manetti in On the Dignity and Excellence of Man, cited in Clare, J., Italian Renaissance.
  54. Oration on the Dignity of Man (1486) yanvar 4, 2011, at the Wayback Machine
  55. Hause, S. & Maltby, W. (2001). A History of European Society. Essentials of Western Civilization (Vol. 2, pp. 245–246). Belmont, CA: Thomson Learning, Inc.
  56. Clare, John D. & Millen, Alan, Italian Renaissance, London, 1994, p. 14.
  57. Stork, David G. iyun 14, 2007, at the Wayback Machine (Retrieved May 10, 2007)
  58. Vasari, Giorgio, Lives of the Artists, translated by George Bull, Penguin Classics, 1965, ISBN 0-14-044164-6.
  59. , Web Gallery of Art (Retrieved May 10, 2007)
  60. Hooker, Richard, may 22, 2007, at the Wayback Machine (Retrieved May 10, 2007)
  61. Saalman, Howard (1993). Filippo Brunelleschi: The Buildings. Zwemmer. ISBN 978-0-271-01067-0.
  62. Hause, S. & Maltby, W. (2001). A History of European Society. Essentials of Western Civilization (Vol. 2, pp. 250–251). Belmont, CA: Thomson Learning, Inc.
  63. MacKinnon, Nick (1993). "The Portrait of Fra Luca Pacioli". The Mathematical Gazette. 77 (479): 143. doi:. JSTOR .
  64. Diwan, Jaswith. Accounting Concepts & Theories. London: Morre. 1–2. id# 94452.
  65. Capra, Fritjof, The Science of Leonardo; Inside the Mind of the Great Genius of the Renaissance, New York, Doubleday, 2007. Exhaustive 2007 study by Fritjof Capra shows that Leonardo was a much greater scientist than previously thought, and not just an inventor. Leonardo was innovative in science theory and in conducting actual science practice. In Capra's detailed assessment of many surviving manuscripts, Leonardo's science in tune with holistic non-mechanistic and non-reductive approaches to science, which are becoming popular today.
  66. Columbus and Vesalius – The Age of Discoverers. JAMA. 2015;313(3):312. DOI:
  67. Allen Debus, Man and Nature in the Renaissance (Cambridge: Cambridge University Press, 1978).
  68. Butterfield, Herbert, The Origins of Modern Science, 1300–1800, p. viii
  69. Shapin, Steven. The Scientific Revolution, Chicago: University of Chicago Press, 1996, p. 1.
  70. "Scientific Revolution" in Encarta. 2007.
  71. Brotton, J., "Science and Philosophy", The Renaissance: A Very Short Introduction Oxford University Press, 2006 ISBN 0-19-280163-5.
  72. Van Doren, Charles (1991) A History of Knowledge Ballantine, New York, , ISBN 0-345-37316-2
  73. Burke, Peter (2000) A Social History of Knowledge: From Gutenberg to Diderot Polity Press, Cambridge, Massachusetts, , ISBN 0-7456-2484-7
  74. Hunt, Shelby D. (2003). . M.E. Sharpe. səh. 18. ISBN 978-0-7656-0932-8.
  75. Woodward, David (2007). The History of Cartography, Volume Three: Cartography in the European Renaissance. Chicago and London: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-90733-8.
  76. Cameron-Ash, M. (2018). Lying for the Admiralty: Captain Cook's Endeavour Voyage. Sydney: Rosenberg. 19–20. ISBN 978-0-6480439-6-6.
  77. Catholic Encyclopedia, (Retrieved May 10, 2007)
  78. Catholic Encyclopedia, (Retrieved May 10, 2007)
  79. Mommsen, Theodore E. (1942). "Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'". Speculum. 17 (2): 226–242. doi:. JSTOR .
  80. Leonardo Bruni, James Hankins, History of the Florentine people, Volume 1, Books 1–4 (2001), p. xvii.
  81. Albrow, Martin, The Global Age: state and society beyond modernity (1997), Stanford University Press, ISBN 0-8047-2870-4.
  82. Panofsky, Erwin. Renaissance and Renascences in Western Art, New York: Harper and Row, 1960.
  83. The Open University Guide to the Renaissance, iyul 21, 2009, at the Wayback Machine (Retrieved May 10, 2007)
  84. Sohm, Philip. Style in the Art Theory of Early Modern Italy (Cambridge: Cambridge University Press, 2001) ISBN 0-521-78069-1.
  85. Michelet, Jules. History of France, trans. G.H. Smith (New York: D. Appleton, 1847)
  86. Vincent Cronin (June 30, 2011). . Random House. ISBN 978-1-4464-6654-4.
  87. Strauss, Gerald (1965). "The Religious Renaissance of the German Humanists". English Historical Review. 80 (314): 156–157. doi:. JSTOR .
  88. Louis A. Waldman; Péter Farbaky; Louis Alexander Waldman (2011). . Villa I Tatti. ISBN 978-0-674-06346-4.
  89. Title: Hungary (4th edition)Authors: Zoltán Halász / András Balla (photo) / Zsuzsa Béres (translation) Published by Corvina, in 1998 ISBN 963-13-4129-1, 963-13-4727-3
  90. . Fondazione-delbianco.org. March 21, 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:July 31, 2009.
  91. History section: Miklós Horler: Budapest műemlékei I, Bp: 1955, pp. 259–307
  92. Post-war reconstruction: László Gerő: A helyreállított budai vár, Bp, 1980, pp. 11–60.
  93. Czigány, Lóránt, A History of Hungarian Literature, "" (Retrieved May 10, 2007)
  94. Marcus Tanner, The Raven King: Matthias Corvinus and the Fate of his Lost Library (New Haven: Yale U.P., 2008)
  95. . portal.unesco.org
  96. E. Kovács, 1990. səh. 177, 180–181
  97. Engel, 2001. səh. 319
  98. E. Kovács, 1990. səh. 180–181
  99. Kubinyi, 2008. səh. 171–172
  100. Kubinyi, 2008. səh. 172
  101. E. Kovács, 1990. səh. 181
  102. Klaniczay, 1992. səh. 168
  103. Kubinyi, 2008. səh. 183
  104. Şablon:İnterlanguage link, Michelangelo Buonarroti und Leonardo Da Vinci: Republikanischer Alltag und Künstlerkonkurrenz in Florenz zwischen 1501 und 1505 (Wallstein Verlag, 2007), p. 151.
  105. Klaniczay, 1992. səh. 166
  106. Cartledge, 2011. səh. 67
  107. E. Kovács, 1990. səh. 185
  108. Klaniczay, 1992. səh. 167
  109. Engel, 2001. səh. 321
  110. Hendrix, 2013. səh. 59
  111. Hendrix, 2013. səh. 63, 65
  112. Tanner, 2009. səh. 99
  113. Heughebaert, H.; Defoort, A.; Van Der Donck, R. (1998). Artistieke opvoeding. Wommelgem, Belgium: Den Gulden Engel bvba. ISBN 978-90-5035-222-2.
  114. Janson, H.W.; Janson, Anthony F. (1997). (5th, rev.). New York: Harry N. Abrams, Inc. ISBN 978-0-8109-3442-9.
  115. Láng, Paul Henry (1939). "The So Called Netherlands Schools". The Musical Quarterly. 25 (1): 48–59. doi:. JSTOR .
  116. , Metropolitan Museum of Art website. (Retrieved April 5, 2007)
  117. Celenza, Christopher (2004), The Lost Italian Renaissance: Humanists, Historians, and Latin's Legacy. Baltimore, Johns Hopkins University Press
  118. 2014-05-06 at the Wayback Machine. poland.gov.pl (Retrieved April 4, 2007)
  119. For example, the noyabr 20, 2002, at the Wayback Machine of Jagiellonian University in 1364.
  120. University, Brown, The John Carter Brown Library. . Portugal and Renaissance Europe. JCB Exhibitions. İstifadə tarixi:July 19, 2011.
  121. Bergin, Speake, Jennifer and Thomas G. (2004). . Infobase Publishing. ISBN 978-0-8160-5451-0.
  122. Bergin, Speake, Jennifer and Thomas G. (2004). . Infobase Publishing. səh. 490. ISBN 978-0-8160-5451-0.
  123. Bietenholz, Peter G.; Deutscher, Thomas Brian (2003). . University of Toronto Press. səh. 22. ISBN 978-0-8020-8577-1.
  124. Lach, Donald Frederick (1994). (University of Chicago Press, 1994). ISBN 978-0-226-46733-7. İstifadə tarixi:July 15, 2011.
  125. by Sergey Zagraevsky at RusArch.ru(rus.)
  126. Pokhlebkin V.V. / Похлёбкин В.В. (2007). The history of vodka / История водки. Moscow: Tsentrpoligraph / Центрполиграф. səh. 272. ISBN 978-5-9524-1895-0.
  127. . Open.ac.uk. İstifadə tarixi:July 31, 2009.
  128. Burckhardt, Jacob. sentyabr 21, 2008, at the Wayback Machine (trans. S.G.C. Middlemore, London, 1878)
  129. Gay, Peter, Style in History, New York: Basic Books, 1974.
  130. Burckhardt, Jacob. . October 3, 2008 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:August 31, 2008.
  131. Savonarola's popularity is a prime example of the manifestation of such concerns. Other examples include Philip II of Spain's censorship of Florentine paintings, noted by Edward L. Goldberg, "Spanish Values and Tuscan Painting", Renaissance Quarterly (1998) p. 914
  132. at Hull University, Autumn 1997 (Retrieved on May 10, 2007)
  133. Lopez, Robert S.; Miskimin, Harry A. (1962). "The Economic Depression of the Renaissance". Economic History Review. 14 (3): 408–426. doi:. JSTOR . (#parameter_ignored)
  134. Thorndike, Lynn; Johnson, F.R.; Kristeller, P. O.; Lockwood, D.P.; Thorndike, L. (1943). "Some Remarks on the Question of the Originality of the Renaissance". Journal of the History of Ideas. 4 (1): 49–74. doi:. JSTOR .
  135. Kelly-Gadol, Joan. "Did Women Have a Renaissance?" Becoming Visible: Women in European History. Edited by Renate Bridenthal and Claudia Koonz. Boston: Houghton Mifflin, 1977.
  136. Stephen Greenblatt Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare, University of Chicago Press, 1980.
  137. Osborne, Roger (November 1, 2006).. Pegasus Books. –. ISBN 978-1-933648-19-4. İstifadə tarixi:December 10, 2011.
  138. Haskins, Charles Homer, The Renaissance of the Twelfth Century, Cambridge: Harvard University Press, 1927 ISBN 0-674-76075-1.
  139. Hubert, Jean, L'Empire carolingien (English: The Carolingian Renaissance, translated by James Emmons, New York: G. Braziller, 1970).

Ümumi mənbələr

  • Burckhardt, Jacob, The Civilization of the Renaissance in Italy (1860), a famous classic; ; also .
  • Cartledge, Bryan (2011). The Will to Survive: A History of Hungary. C. Hurst & Co. ISBN 978-1-84904-112-6.
  • E. Kovács, Péter (1990). Matthias Corvinus (macar). Officina Nova. ISBN 963-7835-49-0.
  • Engel, Pál (2001). The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895–1526. I. B. Tauris Publishers. ISBN 1-86064-061-3.
  • Hendrix, Scott E. (2013). (PDF). Anthropology. Universitatis Miskolciensis. 13 (2): 57–72. ISSN .
  • Klaniczay, Tibor (1992). . In Porter, Roy; Teich, Mikuláš (eds.). The Renaissance in National Context. Cambridge University Press. . ISBN 0-521-36970-3.
  • Kubinyi, András (2008). Matthias Rex. Balassi Kiadó. ISBN 978-963-506-767-1.
  • Reynolds, L. D. and Wilson, Nigel, Scribes and Scholars: A Guide to the Transmission of Greek and Latin Literature, Clarendon Press, Oxford, 1974.
  • Tanner, Marcus (2009). The Raven King: Matthias Corvinus and the Fate of his Lost Library. Yale University Press. ISBN 978-0-300-15828-1.
  • Cronin, Vincent (1969), The Flowering of the Renaissance, ISBN 0-7126-9884-1
  • Cronin, Vincent (1992), The Renaissance, ISBN 0-00-215411-0
  • Campbell, Gordon. The Oxford Dictionary of the Renaissance. (2003). 862 pp. online at OUP
  • Davis, Robert C. Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age. (2011). ISBN 978-1-60606-078-0
  • Ergang, Robert (1967), The Renaissance, ISBN 0-442-02319-7
  • Ferguson, Wallace K. (1962), , ISBN 0-04-940008-8
  • Fisher, Celia. Flowers of the Renaissance. (2011). ISBN 978-1-60606-062-9
  • Fletcher, Stella. The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530. (2000). 347 pp.
  • Grendler, Paul F., ed. The Renaissance: An Encyclopedia for Students. (2003). 970 pp.
  • Hale, John. The Civilization of Europe in the Renaissance. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated;
  • Hall, Bert S. Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics (2001);
  • Hattaway, Michael, ed. A Companion to English Renaissance Literature and Culture. (2000). 747 pp.
  • Jensen, De Lamar (1992), Renaissance Europe, ISBN 0-395-88947-2
  • Johnson, Paul. The Renaissance: A Short History. (2000). 197 pp.; ; also
  • Keene, Bryan C. Gardens of the Renaissance. (2013). ISBN 978-1-60606-143-5
  • King, Margaret L. Women of the Renaissance (1991)
  • Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. Renaissance Thought and its Sources (1979);
  • Nauert, Charles G. Historical Dictionary of the Renaissance. (2004). 541 pp.
  • Patrick, James A., ed. Renaissance and Reformation (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
  • Plumb, J.H. The Italian Renaissance (2001);
  • Paoletti, John T. and Gary M. Radke. Art in Renaissance Italy (4th ed. 2011)
  • Potter, G.R. ed. The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520 (1957) ; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of 1950s.
  • Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England (2007) 459 pp.
  • Rowse, A.L. The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society (2000);
  • Ruggiero, Guido. The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento (Cambridge University Press, 2015). 648 pp.
  • Rundle, David, ed. The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance. (1999). 434 pp.; numerous brief articles
  • Turner, Richard N. Renaissance Florence (2005);
  • Ward, A. ; older essays by scholars; emphasis on politics

Tarixşünaslığı ilə bağlı

  • Bouwsma, William J. "The Renaissance and the drama of Western history." American Historical Review (1979): 1–15.
  • Caferro, William. Contesting the Renaissance (2010);
  • Ferguson, Wallace K. "The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis." Journal of the History of Ideas (1951): 483–495. online in JSTOR
  • Ferguson, Wallace K. "Recent trends in the economic historiography of the Renaissance." Studies in the Renaissance (1960): 7–26.
  • Ferguson, Wallace Klippert. The Renaissance in historical thought (AMS Press, 1981)
  • Grendler, Paul F. "The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years," Sixteenth Century Journal Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp. 182+
  • Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
  • Ruggiero, Guido, ed. A Companion to the Worlds of the Renaissance. (2002). 561 pp.
  • Starn, Randolph. "A Postmodern Renaissance?" Renaissance Quarterly 2007 60(1): 1–24
  • Summit, Jennifer. "Renaissance Humanism and the Future of the Humanities". Literature Compass (2012) 9#10 pp: 665–678.
  • Trivellato, Francesca. "Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work", Journal of Modern History (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
  • Woolfson, Jonathan, ed. Palgrave advances in Renaissance historiography (Palgrave Macmillan, 2005)

Vacib mənbələr

  • Bartlett, Kenneth, ed. The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook (2nd ed., 2011)
  • Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. The Portable Renaissance Reader (1977);
Vikianbarda İntibah dövrü ilə əlaqəli mediafayllar var.
Vikisitatda İntibah dövrü ilə əlaqədar sitatlar var.
  • In Our Time, BBC Radio 4 discussion with Francis Ames-Lewis, Peter Burke and Evelyn Welch (June 8, 2000).

İnteraktiv mənbələr

Mühazirələr və qalleriyalar

İntibah dövrü
intibah, dövrü, renessans, renaissance, rinascimento, yenidən, doğulma, dirçəlmə, avropa, tarixinin, əsrlərini, əhatə, edən, orta, əsrlərdən, müasirliyə, keçid, dövrü, orta, əsrlər, dövrü, böhranından, sonra, baş, verdi, böyük, sosial, dəyişikliklə, əlaqələndi. Intibah dovru Dil Izle Redakte Intibah dovru ve ya renessans 2 fr Renaissance it Rinascimento yeniden dogulma dircelme 3 4 Avropa tarixinin XV ve XVI esrlerini ehate eden Orta esrlerden muasirliye kecid dovru O son orta esrler dovru bohranindan sonra bas verdi ve boyuk sosial deyisiklikle elaqelendirildi Standart dovrlesdirmeye elave olaraq uzun renessans dovru fikrini destekleyenler bu dovrun XIV esrde baslayib XVII esrde sonlandigini dusunur Enenevi baxis renessansin daha cox erken muasir aspektlerine yonelerek onun kecmisden bir qirilma oldugunu iddia etseler de bu gun tarixcilerin ekseriyyeti bu dovru orta esrler aspektinden deyerlendirerek renessansin orta esrlerin davami oldugunu dusunur 5 6 1501 1504 cu illerde Mikelancelo terefinden hazirlanmis David heykeli Florensiya Tesviri Incesenet Akademiyasi Florensiya Italiya Heykel intibah ve dunya incesenetinin sah eseri hesab olunur Ezeleli yunan atleti kimi tesvir olunan peygember Davudun ezemetli cizgileri durusu ve davranis terzinde xristian humanizminin ideali nezere carpir Bu ideali erken muasir Italiya incesenetinin diger misilsiz numunelerinde de gormek mumkundur 1 Intibah dovrunun intellektual esasi onun humanizm versiyasidir Humanizm roma menseli humanitas anlayisi ve her seyin olcusu insandir deyen Protaqor kimi klassik Yunan felsefesinin yeniden kesf edilmesinden torenmisdir Bu yeni dusunce incesenet memarliq siyaset elm ve edebiyyatda manifeste cevrildi Dovrun ilk ornekleri yagli boyadaki perspektivin inkisafi ve beton hazirlamadaki yenilenen biliklerde gorulur Baxmayaraq ki dasina bilen metal novunun ixtirasi 15 ci esrin sonundan baslayaraq suretli sekilde yayilmisdi renessansdaki deyisiklikler butun Avropada eyni deyildi Italiyada renessansin ilk izlerine 13 cu esrin evvellerinde xususile Dantenin yazilarinda ve Cottonun resm eserlerinde rast gelmek olur Medeniyyet herekati olaraq intibah muasirlerinin Petrarkaya etibar etdikleri klassik menbelere esaslanan oyrenmenin XIV esrde canlanmasi ile baslayan Latin ve yerli edebiyyatin yenilikci ciceklenmesini ehate etdi xetti perspektivin inkisafi ve ressamliqda daha tebii bir realliq gostermek ucun diger usullar tedricen lakin genis yayilmis tehsil islahati Siyasetde renessans diplomatik adetlerin ve konvensiyalarin inkisafina elmde induksiyaya ve musahideye esaslanan elmi tedqiqatlara tohfe verdi Baxmayaraq ki intibah dovru sosial ve siyasi qarisiqliqlar da daxil olmaqla coxu intellektual meselede inqilaba sebeb olmusdu onun en onemli tesiri incesenetin inkisafi ve renessans adami terminine ilham menbeyi olan Leonardo da Vinci ve Mikelancelo kimi polimatlarin tohfeleri sayilir 7 8 Intibah dovru Italiyanin Florensiya bolgesinde 14 cu esrde basladi 9 Dovrun menseyi ve xarakteristikasini izah etmek ucun o dovrde Florensiyanin sosial ve vetendas xususiyyetleri de bolgenin siyasi qurulusu Mediciler sulelesinin himayedarligi 10 11 ve Konstantinopolun Osmanlilar terefinden fethinden sonra yunan alimlerin Italiyaya kocu ve yazdigi metnler daxil olmaqla ferqli faktorlar da nezere alinaraq muxtelif nezeriyyeler ireli suruldu 12 13 14 Diger esas merkezlere Intibah papaligi dovrunde Venesiya Genuya Milan Bolonya ve Roma kimi simali Italiyanin seher dovletleri ve ya Belcikanin Brugge Gent Brussel Loven Antverpen kimi seherleri daxil idi Intibah dovrunun uzun ve qarisiq tarixsunasligi ozunde tarixin dovrlesdirilmesine qarsi skeptisizm ehtiva edir Bele ki Intibah in medh edilmesi ve o dovrun medeni qehremanlarinin Intibah insanlari olaraq anilmasi XIX esrde tarixciler arasinda coxlu muzakirelere sebeb olmus onlari Intibah sozunun termin ve tarixi tesvir kimi istifadesinin ehemiyyetli olub olmadigini sorgulamaga vadar etmisdir 15 Intibah konseptine qarsi yonelmis bu muqavimeti nezerden keciren incesenet tarixcisi Ervin Panofski bildirmisdir Italyan Intibahinin faktualliginin edebiyyat uzre tehsil almis sexsler terefinden istisna hallarda incesenet tarixcileri terefinden ise daha nadiren sorgulanmasina baxmayaraq sivilizasiyanin estetik aspektleri ile professional cehetden mesgul olmaq ohdeliyi olmayan insanlarin iqtisadi ve sosial tereqqini siyasi ve dini veziyyetleri xususile de tebiet elmlerini arasdiran tarixcelerin onu bele mutemadi sekilde ve hevesle sual altina salmasi hec de tesadufi deyil 16 Bezi musahideciler intibahi pessimizm dovru ve ya antik dovre duyulan nostalgiya kimi yox 17 medeni tereqqi kimi deyerlendirse de sosial ve iqtisadi tarixciler xususile de adlari uzun muddetli fr long duree ifadesi ile anilanlar Panofskinin sozleri ile desek minlerle bag ile bir birine bagli olan bu iki era 18 arasindaki davamliliga fokuslanirlar 19 Yeniden dogulma it rinascita termini ilk defe Corco Vazarinin Ressamlarin heyati 1550 adli kitabinda isledilmis 1830 cu illerde ise ingilislesdirilerek Intibah ing Renaissance adlandirilmisdir 20 Bu sozun istifade olunma tarixi Karolinq intibahi 8 ve 9 cu esrler Otton intibahi X ve XI esrler ve 12 ci esr intibahi kimi bir sira basqa tarixi ve medeni herekatlara qeder uzanir 21 Mundericat 1 Umumi tesevvur 2 Menseyi 2 1 Intibah humanizminin latin ve yunan fazasi 2 2 Italiyada sosial siyasi qurulus 2 3 Qara olum 2 4 Florensiyada medeni veziyyet 3 Xususiyyetleri 3 1 Humanizm 3 2 Humanizm ve kitabxanalar 3 3 Incesenet 3 4 Elm 3 5 Naviqasiya ve cografiya 3 6 Musiqi 3 7 Din 3 8 Ozunuderk 4 Yayilmasi 4 1 Ingiltere 4 2 Fransa 4 3 Almaniya 4 4 Macaristan 4 5 Asagi erazilerde Intibah dovru 4 6 Simali Avropa 4 7 Polsa 4 8 Portuqaliya 4 9 Rusiya 4 10 Ispaniya 5 Tarixsunasligi 5 1 Konsepsiya 5 2 Inkisafi barede debatlar 6 Diger Intibahlar 7 Hemcinin bax 8 Qeydler 9 Istinadlar 9 1 Umumi menbeler 10 Elave edebiyyat 10 1 Tarixsunasligi ile bagli 10 2 Vacib menbeler 11 Xarici kecidlerUmumi tesevvur RedakteIntibah erken muasir dovrde Avropa intellektual heyatinda derinden tesir etmis medeni cereyan idi Italiyada baslayan ve XVI esre qeder Avropanin qalanina yayilan intibahin tesirleri incesenet memarliq felsefe edebiyyat musiqi elm ve texnologiya siyaset din ve intellektual arasdirmanin diger aspektlerinde hiss olunurdu Intibah alimleri tedqiqatlarinda humanist metoddan istifade etdiler ve incesenetdeki insan emosiyasini ve realizmini axtardilar 22 Konstantinopolun 1453 cu ilde fethi neticesinde ozleri ile birlikde Qerb ucun qeyri mueyyen olan qedim yunan elyazmalarini getiren yunan alimlerinin Avropaya koc etdiyi dovrde Poccio Braccolini kimi intibah humanistleri Avropadaki monastir kitabxanalarinda Latin edebiyyati antik dovrun ritorik ve tarixi metnlerinin axtarisinda idiler Intibah alimlerinin tarixi ve edebi metnlere olan yeni fokusu onlari medeni metnler yerine tebiet elmeri felsefe ve riyaziyyatla bagli yunan ve ereb dilinde yazilmis eserleri tedqiq eden 12 ci esr Intibah alimlerinden ayirirdi Sandro Botticelli terefinden cekilmis Genc qadin portreti c 1480 85 Simonetta Vespucci Intibah alimlerini neoplatonizmin dircelisinde xristianligi inkar etmediler eksine renessansin en mohtesem eserleri buna hesr edilmisdi Kilse Intibah inceseneti eserlerinin coxusuna himayedarliq edirdi Ancaq hiss edilmeyen deyisme intellektuallarin medeni heyatin bir cox hissesinde eks etdirilen dine qarsi yaxinlasmalarinda bas verdi 23 Elave olaraq yunan Ehdi Cedidi de daxil olmaqla bir cox yunan xristian eser Bizantiondan Qerbi Avropaya geri getirildi ve son qedim dovrden beri ilk defe qerb alimleri terefinden oyrenildi Yunan xristian eserlerle bu yeni tanisliq ve xususile humanist Lorenzo Valla ve Desiderius Erasmus terefinden one cekilen Ehdi Cedidin yunan dilinde orijinal versiyasinin qayidisi protestantliq reformasiyasinin inkisafina komek edecekdi Xeyli sonra klassisizme ilk bedii qayidis Nikola Pizanonun heykelterasliginda numunelesdirildi Mazacconun rehberlik etdiyi Florentina ressamlari perpektivi icra etmek ve isiqdan daha tebii istifade etmek ucun usullar inkisaf etdirerek insan formasini realistik olaraq cekmeye basladilar En meshuru Nikkolo Makiavelli olan siyasi filosoflar siyasi heyati oldugu kimi gostermek ve bunu rasional olaraq basa dusmek ucun yollar axtardilar Italyan Intibah humanizmine vacib tohfe Covanni Piko della Mirandollanin De hominis dignitate Insan leyaqeti haqqinda nitq 1486 eseri ile verildi Bu eserde her hansisa bir reqibe qasi esasli sekilde mudafie edilen felsefe tebii dusunme inanc ve sehir haqqinda bir sira nezeriyyeler var idi Klassik yunan ve latin eserlerinin tedqiqine elave olaraq Intibah yazicilari loru dillerin istifadesine de genis sekilde baslamisdilar Kitab capi texnologiyasinin da kesf edilmesi ile bu xususile Bibliya olmaqla daha cox insanin kitablara catmasina sebeb olacaqdi 24 Netice olaraq Intibah intellektuallar terefinden sekulyarizmi ve dunyeviliyi hem antik dovrun ideyalarini dircelisi hem de dusunceye roman yaxinlasmasi vasitesi ile inkisaf etdirme ve oyrenme cehdi olaraq gorule biler Rodni Stark 25 kimi bezi alimler Intibah dovrunun ehemiyyetini yuksek orta esrler dovrundeki Italiya seher dovletlerinin erken innovasiyalari lehine azaldirlar Bunlar ozunde hessas hokumeti xristianligi ve kapitalizmin yaranmasini birlesdirirdiler Bu analize gore Avropanin neheng dovletleri Fransa ve Ispaniya mutleq monarxist diger dovletler kilsenin tesirinde idiler Italiyanin musteqil seher respublikalari ise monastir emlaki uzerinde formalasan kapitalizmin temellerini qoydular ve daha evvel gorunmemis Intibahi maliyyelesdiren ve reallasdiran ticaret inqilabini baslatdilar Menseyi Redakte Esas meqale Italyan Intibahi Renessansin yarandigi Florensiyanin menzeresi Bir cox tarixciler hesab edirler ki Intibah dovru ucun seciyyevi olan ideyalar oz baslangicini XIII esrin sonlarinda Florensiyadan Dante Aligyeri 1265 1321 ve Francesko Petrarkanin 1304 1374 yazilarindan Cotto di Bondonenin 1267 1337 resmlerinden goturur Bezi tarixciler Intibah dovrunun baslangici olduqca deqiq qeyd edirler onlardan biri reqib dahiler Lorenzo Giberti ve Filippo Brunelleskinin Florensiya kafedralindaki veftizxananin qapilari ucun burunc qapilarin qoyulmasina gore muqavile ugrunda mubarize apardigi hansi ki Gilbert qalib gelmisdi 1401 ci ili baslangic noqtesi kimi qebul edirdi 26 Digerleri ise Intibah yaradiciliginin qigilcimi kimi Brunelleski Giberti Donatello ve Mazacco kimi polimat ve ressamlar arasindaki bedii sifaris ucun olan umumi reqabeti gorurduler Ancaq Intibah dovrunun niye Italiyada baslamasi ve umumiyyetle niye ne vaxt baslamasi muzakire movzusu olaraq qalmaqdadir Bu sebebden onun menseyini izah etmek ucun bir nece nezeriyye ireli surulmusdur Intibah dovrunde pul ve incesenet el ele gedirdi Ressamlar tamamile bedii istedadlari desteklemek ucun pula ehtiyaci olan himayedarlardan asili idiler Asiya ve Avropa ile ticaret elaqelerinin genislemesi 14 15 16 ci esrlerde Italiyaya boyuk servetler getirdi Tirol qrafligindaki gumus medenciliyi pul axisini artirdi Selib yurusleri erzinde Islam dunyasindan getirilmis debdebe Genuya ve Venesiya zenginliyini artirmisdi 27 Jul Misle muasir beseriyyet ve onun dunyadaki yeri anlayisini yaradan 16 ci esr Fransiz Intibahini Avropa medeni tarixinin Orta esrlerden qopdugu bir dovr kimi izah etdi 28 Intibah humanizminin latin ve yunan fazasi Redakte Hemcinin bax Renessansda yunan alimler ve Yunan Klassikasinin kecidi Kolyucco Salutati Latin alimlerin demek olar ki tamamile tebiet elmleri felsefe ve riyaziyyat barede ereb ve yunan dillerinde yazilmis eserlerin oyrenilmesine fokuslandigi Yuksek Orta esrler dovrunun eksine 29 Intibah alimleri daha cox latin ve yunan dilinde olan edebi tarixi ve ritorik metnleri berpa etmek ve oyrenmekde maraqli idiler Umumi olaraq bu dovr 14 cu esrde Francesko Petrarka Kolyucco Salutati 1331 1406 Nikkolo Nikkoli 1364 1437 ve Poccio Bracciolini 1380 1459 kimi intibah alim alimleri Siseron Lukresi Livi ve Seneka kimi latin yazicilarin eserlerini Avropa kitabxanalarinda axtaranda basladi 30 15 ci esrin evvellerine qeder bele Latin edebiyyat numunelerinin ekseriyyeti berpa edildi Qerbi Avropa alimleri qedim Yunan edebi tarixi ritorik ve teoloji metnleri berpa etmeye basladiqca Intibah humanizminin yunan fazasi davam edirdi 31 Qedim antik dovrden beri Qerbi Avropada oyrenilen ve qorunulan latindilli metnlerden ferqli olaraq Orta esrler Qerbi Avropasinda yunan dilinde yazilmis metnlerin oyrenilmesi cox mehdud idi Elm riyaziyyat ve felsefe haqqinda olan qedim Yunan eserleri Qerbi Avropada Yuksek Orta esrler dovrunde ve Islamin qizil dovrunde normal olaraq tercume ile oyrenilmisdi ancaq Yunan edebi ritorik ve tarixi eserleri Homer Demosfen ve Fukidid kimi yunan dramatistleri ne Latin ne de Orta esrler Islam dunyasinda oyrenilmisdi Orta esrlerde bele metn novleri ancaq Bizans alimleri terefinden tedqiq edilmisdi Bezilerine gore Semerqenddeki Teymuriler Intibahi fethleri neticesinde yunan alimlerinin Italiya seherlerine kocmesine sebeb olan Osmanli Imperiyasi ile elaqeli idi 12 32 33 34 Intibah alimlerinin en boyuk nailiyyetlerinden biri son antik dovrden beri ilk defe Yunan medeni eserlerinin butun sinifini Qerbi Avropaya getirmek oldu Muselman mentiqciler xilafet Misiri ve Levanti isgal etdikden sonra buradaki yunan ideyalarina yiyelenmisdiler Onlarin bu ideyalar uzerinde tercume ve serhleri Ereb dunyasinin Endelus ve Sicilyaya dogru yonelmesine tohfe vermisdi Bu bolgeler ideyalarin kecidi ucun vacib merkezlere cevrilmisdi 11 ci esrden 13 cu esre qeder Iberiyada felsefi ve elmi eserleri klassik ereb dilinden Orta esrler latincasina tercume etmek ucun coxlu mektebler yaradildi Bunlarin icinde en meshuru Toledo Tercumeciler Mektebi idi Genis sekilde plansiz ve teskilatsiz olsa da Islam medeniyyetinden tercume edilen eserler tarixde en boyuk ideya kecidlerinden biri idi 35 Yunan edebi tarixi ritorik ve teoloji metnlerin Qerbi Avropa tedris planin daxil edilmesi herekatinin tarixi 1396 ci ilde Kolluccio Sulutatinin Florensiyada yunan dilini tedris etmesi ucun Bizans diplomati ve alimi Manuil Xrisoloru 1355 1415 devet etmesi ile baslayir 36 Bu irs Basilios Bissarion ve Leo Allatiy kimi bir sira muhacir yunan alimleri terefinden davam etdirildi Italiyada sosial siyasi qurulus Redakte Apennin yarimadasinin siyasi xeritesi 1494 cu il Italiyanin son Orta esrlerdeki ozunemexsus siyasi veziyyet olkedeki qeyri adi sosial ab havanin nadir medeni tereqqiye sebeb oldugu ferziyyesini ortaya cixardi Ilkin muasir dovrlerde Italiya vahid siyasi qurulusa malik deyildi O bir sira xirda dovletlere parcalanmisdi Neapol kralligi olkenin cenubunu Florensiya Respublikasi ve Papa dovleti merkezini Genuya ve Milan simalini ve qerbini Venesiya Respublikasi ise serqini idare edirdi 15 ci esr Italiyasi Avropada en seherlesmis erazilerden biri idi 37 Onun seherlerinin coxu qedim Roma tikililerinin qaliqlari arasinda ayaqda qalmisdi ele bil Intibahin klassik tebieti onun Roma Imperiyasi merkezindeki menseyi ile elaqeli idi 38 Tarixci ve siyasi filosof Kventin Skinnere gore 12 ci esrde simali Italiyaya seyahet eden alman yepiskop I Otto 1114 1158 burada siyasi ve sosial teskilatlanmanin yeni formasinin genis sekilde yayildigini musahide etdi I Otto gordu ki Italiya cemiyyetinin ticaret ve tacirlere esaslanmasi onu feodalizm qurulusundan cixarmisdi Buna bagli olaraq guclu mesaji beraberlik edalet cumhuriyyetcilik ve yaxsi idareetmenin feziletlerinden behs eden Ambroco Lorenzettinin meshur erken Intibah dovru freskosu Yaxsi ve pis hokumetn alleqoriyasi nda eks etdirilen anti monarxik dusunce idi Hem Kilseni hem de Imperiyani bir yerde saxlayan bu seher respublikalari azadliq anlayislarina hesr olunmusdu Skinner Florensiya duhasinin tekce incesenet heykel ve memarliqda deyil eyni zamanda Florensiyada o gunlerde meydana cixan mohtesem exlaqi sosial ve siyasi felsefenin tereqqisi kimi Matteo Palmieri qeydleri kimi bir cox azadliq mudafiesi oldugunu bildirir 39 Italiyabu dovrde ozunun deniz ticaretinde xususi yer tutan respublikalari ile o cumleden Florensiya ve Venesiya Respublikalari ile meshur idi Baxmayaraq ki oliqarxiya ile idare olunurdular ve cox cuzi demokratiya numayis etdirirdiler bu dovletlerde movcud olan indiki demokratik sisteme benzer qurulus ve mueyyen siyasi serbestlik muxtelif sahelerde inkisafa yardimci olurdu 39 40 41 Venesiya kimi iri ticaret merkezlerindeki veziyyet onlari Avropanin intellektual merkezlerine cevirmisdi Nisbi siyasi azadliq akademik ve bedii inkisafa tekan vermisdi 42 Tacirler dunyanin muxtelif yerlerinden xususile Levantdan Yaxin Serq bolgesine verilen ad yeni ideyalar elmi bilikler yazili menbeler getirirdiler Venesiya serqle ticaretde Avropanin qapilari rolunu oynayir hem de suse istehsalcisi kimi taninirdisa Florensiya ipek ve cevahirat merkezi hesab olunurdu Bu var dovlet muxtelif ictimai ve sexsi medeni layihelerin heyata kecirilmesine serait yaradir ve vetendaslarin tehsil alma imkanlarini artirirdi 42 Qara olum Redakte Esas meqale Qara olum Piter Breygelin Ecelin tentenesi c 1562 Orta esrler Avropasini mehv eden taundan sonra yaranan sosial qarisiqligi ve terroru eks etdirir Ireli surulen versiyalardan birine gore Florensiyanin ve Avropanin diger olkelerinin ehalinin keskin sekilde azalmasi ile neticelenen ve Qara olum adlandirilan dehsetli taun xesteliyine ducar olmasi XIV esr Italiyasinda insanlarin dunyaya baxislarinin deyismesine sebeb oldu Insanlar dini dunya gorusunun eksine olaraq Dunya heyatina ruhlar dunyasi ve olumden sonraki heyatdan daha cox qiymet vermeye basladilar 43 Eyni zamanda iddia edilir ki Qara olum dini movzudaki senet eserlerinin yaradilmasinin maliyyelesdirilmesine de sebeb olub 44 Lakin bunlar hec de Intibahin ne ucun Italiyada yarandigini tam menada izah etmir Qara olum pandemiya idi ve yalniz Italiyani yox butun Avropani burumusdu Ola bilsin Intibahin ilk olaraq Italiyada bas vermesi yuxarida sadalanan sebeblerin qarsiliqli tesirinin neticesidir 15 Taun Avropaya Asiya limanlarindan qayidan gemilerdeki birelerle getirilmisdi ve sanitar seraitin catismazligina gore qisa muddetde yayilmisdi o dovrde ehalisi 4 2 milyon olan Ingilterede bubon taunu neticesinde 1 4 milyon insan olmusdu 1347 ci ilde Florensiya ehalisi texminen yaribayari azalmisdi Ehalideki bu qirginin neticesi olaraq isci sinfinin deyeri artmisdi ve siravi vetendaslar artan azadliqlara malik idiler Yaranmis emek quvvesi ehtiyacini qarsilamaq ucun isciler iqtisadi olaraq en elverisli yerlere seyahet etdiler 45 Tauna gore yaranan demoqrafik azalmanin iqtisadi neticeleri de var idi Avropanin coxu hissesinde 1350 1400 cu iller arasinda erzaq ve torpaq qiymetleri 30 40 e qeder azalmisdi 46 Torpaq sahibleri boyuk itki ile uzlesmisdi ancaq sade qadin ve kisiler ucun bu goydendusme idi Taundan sag qalanlar tekce ucuz erzaq qiymetlerinden yox hem de coxalmis bos saheler ve olmus qohumlarindan onlara miras qalan mulklerden faydalandilar Kasib yerlerde xesteliyin yayilmasi daha suretli sekilde gedirdi Epidemiyalar seherleri xususile de usaqlari mehv etmisdi Taun bit temiz olmayan icmeli su ordular ve ya zeif sanitariya seraiti ile yayilirdi Imuniteti hedef alan tifus ve siflis kimi coxu xestelik en cox zeif imunitete sahib usaqlara ziyan verirdi Xesteliyin yayilmasi varlilarin usaqlarindan daha cox qesebe yerlerinde yasayan usaqlara tesir edirdi 47 Qara olumun Florensiyanin sosial ve siyasi qurulusunda yaratdigi qarisiqliq sonraki epidemiyadalardan daha boyuk idi Idareci sinif uzvleri arasindaki boyuk olum reqemlerine regmen Florensiya hokumeti bu muddet erzinde oz funksiyasini icra etmeye davam edirdi Secilmis numayendelerin resmi gorusleri seherde epidemiyanin pik hedde catdigi dovrdeki xaotik veziyyete gore texire salindi ancaq resmilerden ibaret kicik qrupa hokumetn davamliligini temin etmek meqsedileri seher meselelerini idare etme tapsirildi 48 Florensiyada medeni veziyyet Redakte Corco Vazarinin Florensiya krali ve incesenetin himayedari olan Lorenso Medici portreti Intibahin Italiyanin basqa bir yerinde yox mehz Florensiyada baslamasi uzun muddet muzakire movzusu olmusdur Alimler bele bir medeni cereyana sebeb ola bilecek Florensiya medeni heyatinin bezi ozunemexsus xususiyyetlerini ortaya qoydular Coxlari bankir aile ve daha sonra idareci sulale olan Mediciler ailesinin incesenet eserlerinin tesviqinde ve maliyyelesdirilmesindeki rolunu vurgulayirdi Oz hemvetenlerini Leonardo da Vinci Sandro Botticelli ve Mikelancelo da daxil olmaqla Florensiyanin onde geden ressamlarindan resm eserleri sifaris etmeye cesaretlendiren Lorenso Medici 1449 1492 olduqca cox sayda incesenet eserlerinin maliyyelesdirilmesinde katalizator olmusdu 10 Neri di Bicci Botticelli da Vinci ve Filippino Lippinin eserleri elave olaraq Florensiya Skopetodaki San Donato qadin monastiri terefinden sifaris edilmisdi 49 Subhesiz ki Intibah dovru Lorenso de Medici hakimiyyete gelmeden daha dogrusu Medici ailesi ozu Florensiya cemiyyetinde hegemoniyani elde etmeden evvel formalasmaga baslamisdi Bezi tarixciler Intibah dovrunun dogum yerinin Florensiya olmasinin sadece bir tesaduf olmagini misal ucun Boyuk insanlarin tesadufen eyni erazide dogulmagini postulat a kimi qebul edir 50 Leonardo da Vinci Botticelli ve Mikelancelo hamisi Toskanada dunyaya gelmisdi Bele bir sansi aglasigmaz hesab eden diger tarixciler bu Boyuk insanlar in sadece dovrun medeni seraitinden dolayi on plana cixdiqlari fikrinde razilasdilar 51 Xususiyyetleri RedakteHumanizm Redakte Esas meqaleler Intibah humanizmi Simali Avropada Intibah humanizmi ve Intibah humanistlerinin siyahisi Intibah humanizmi bezi yonleri ile felsefe deyil bir oyrenme metodu idi Yazicilar arasindaki ziddiyetleri hell etmeye yonelmis Orta esrler sxolastika ruhunun eksine Intibah humanistleri qedim metnleri orijinal halda oyrenecek ve onlari muhakime ve empirik subutlari birlesdirerek deyerlendirecekdi Humanist tehsil Studia Humanitatis proqramina esaslanirdi Bura daxil olan 5 humanizme poeziya qrammatika tarix etika ve ritorika aid idi Baxmayaraq ki tarixciler bezen humanizmin konkret izahini vermekde cetinlik cekibler coxu alim mueyyen qeder ortaq olan izaha Qedim Yunan ve Roma deyerleri oyrenme metodu edebiyyati ve dilini berpa tercume ve etmek qerar veribler 52 Hamisindan elave humanistler insanin dahiliyini insan tefekkurunun ozune mexsus ve qeyri adi bacarigini bildirmisdiler 53 Covanni Piko della Mirandolla Intibahin manifesti olaraq adlandirilan Insan leyaqeti haqqinda nitq eserinin meshur yazicisi Covanni Piko della Mirandolla 54 Humanist alimler erken muasir dovr boyunca intellektual menzereni formalasdirdilar Nikkolo Makiavelli ve Tomas Mor kimi siyaset filosoflari Yunan ve Roma mutefekkirlerinin dusuncelerini canlandirdi ve onlardan muasir hokumetlerin tenqidinde istifade etdi Covanni Piko della Mirandolla Intibah manifesti olaraq adlandirilan dusunmenin atesli mudafiesi Insan leyaqeti haqqinda nitq i yazdi Della vita civile Sivil heyat haqqinda 1528 eseri ve Toskana dilini Latin dili ile eyni seviyyede tekmillesdirmesine gore taninan Matteo Palmieri diger bir humanist idi O klassik respublikaciligi destekleyirdi Palmieri onunla benzer sekilde aktiv ictimai heyatda vetendas ve resmi sexs hemcinin nezeriyyeci ve filosof kimi rol almis Siseron ve Kvintial kimi roma filosof ve nezeriyyecilerinden faydalandi Yeqin ki onun insan haqqinda en mufessel dusunceleri 1465 ci ilde yazdigi poetik eser La citta di vita da da eks olunsa da bundan evvel yazdigi Della vita civile daha etrafli idi 1430 cu il taunu dovrunde Florensiyadan kenarda Muqellodaki kend evinde kecen bir sira dialoqlardan ibaret olan eserde Palmieri ideal vetendas keyfiyyetleri haqqinda daha genis izah verirdi Dialoqlara mental ve fiziki olaraq usaqlarin nece yetisdirilmesi vetendaslarin exlaqi olaraq ozlerini nece aparmali oldugu vetendas ve dovletlerin ictimai heyatda dogrulugu nece temin edeceyi ve praqmatik olaraq faydali olan ile dogru olan arasindaki ferq haqqinda onemli debat daxil idi Humanistlere gore insan olumden sonraki heyata kecid edende tehsille elde ede bildiyi mukemmel agil ve bedene sahib olmali idi Humanizmin meqsedi fiziki ve intellektual mukemmelliyi ozunde cemlesdiren ve istenilen veziyyetde leyaqetli sekilde davranan beseri insan yaratmaq idi 55 Bu ideologiya uomo universale kimi qedim Yunan Roma idealina istinad edirdi Intibah dovrunde tehsil esasen antik edebiyyat ve tarixden ibaret idi cunki klassiklerin insan davranisinin intesiv anlasilmasi ve exlaqi qurulusu temin etdiyi dusunulurdu Humanizm ve kitabxanalar Redakte Bezi Intibah kitabxanalarinin ozunemexsus xususiyyeti onlarin ictimaiyyete aciq olmasi idi Bu kitabxanalara fikirlerin mubadile edildiyi ve arasdirma ve oxumagin ruh ve dusunceye hem faydali hem de hezz veren olaraq gorulduyu yerler idi Azad dusunme dovrun vacib xususiyyeti oldugu coxu kitabxanada xeyli sayda yazicinin eserlerini tapmaq olurdu Klassik metnler humanist yazilarla birlikde tapila bilerdi Intellektuallarin bu resmi birliyi Intibah medeniyyetine derinden tesir etmisdi En varli bibliofillerden bezileri kitabxanalari kitab ve elm mebedi kimi tikmisdiler Bezi hallarda medeni kitabxana tikenler de oz kolleksiyalarindan basqalarida istifade etsin deye calisirdilar Kilsenin meshur aristokratlari ve sahzadeleri mehkemelerinde istifade etmek ucun boyuk kitabxanalar yaratdilar Bele kitabxanalara mehkeme kitabxanalari deyilirdi ve esasen debdebeli agac islemeler olan ve freskalar hekk edilmis divarlarla ortulu binalarda yaradilirdi Incesenet Redakte Esas meqaleler Intibah inceseneti Italyan Intibah ressamligi Italyan Intibah ressamliginda movzular Erken holland ressamligi ve Intibah memarligiHemcinin bax Qerb incesenetinde Islam tesirleri Intibah incesenetinin medeni dogusu Orta Esrlerin sonu Muasir dovrun baslangicina tesaduf edir Intibah incesenetinin ferqlendirici xususiyyetlerinden biri onun yuksek derecede realistik xetti perspektivinin inkisafi idi Cotto di Bondone 1267 1377 ilk defe bir resmin kosmosa acilan bir pencere kimi baxilmasi ile elaqelendirilse de ancaq memar Filippo Brunelleskinin 1377 1446 numayislerine ve Leon Battista Albertinin sonraki yazilarina qeder 1404 1472 bu perspektiv bir bedii texnika kimi resmilesdirilmedi 56 Leonardo da Vinci s Vitruvius insani 1490 Antik yazicilarin Intibah mutefekkirleri uzerinde yaratdigi tesiri gosterir Vitruvinin Memarliq haqqinda on kitab eserindeki spesifikasiyalara esaslanan da Vinci mukemmel sekilde bolunmus insani cekmeye calismisdir Qalereya Muzey Akademiyasi Venesiya Qrafik perspektivin inkisafi incesenetde realizme dogru olan genis trendin bir hissesi idi 57 Ressamlar diger usullari kolge ve isiq usullarini inkisaf etdirdiler Xususile Leonardo da Vincinin insan anatomiyasi ile bagli eserinde bu inkisaf nezere carpir Bedi uslubda bu deyisikliklerin one cixarilmasi tebiet gozelliyi tesvir etme ve estetika aksiomalarini sadelesdirme isteyi idi Leonardo Mikelancelo ve Rafaelin eserleri bu menada bedii zirveni temsil edirdi onlar diger ressamlar terefinden teqlid edildiler 58 Diger taninmis ressamlara FLorensiyada Mediciler ucun isleyen Sandro Botticelli Donatello ve Venesiyali Tisian Vecellio misal gosterile biler Hollandiyada xususi olaraq incesenet medeniyyeti inkisaf etmekde idi Huqo van der Qus ve Yan van Eykin eserleri Italiyada ressamligin inkisafina boyuk tesir gostermisdi Onlar hem yagli boya ve ketan ressamligina texniki olaraq giris etme ve stil olaraq naturalizmin tesviri baximindan onemli idi Daha sonra Piter Breygelin eseri de ressamlara gundelik movzulari tesvir etmek ucun ilham qaynagi olacaqdi 59 Memarliqda Filippo Brunelleski antik dovrun klassik tikililerinin qaliqlarini tedqiq etmede meshurlasmisdi Birinci esrde yasamis Vitruvinin bilikleri ve riyaziyyat elminin ciceklenmesinden istifade eden Brunelleski klassik formalarla reqabet aparan ve onu inkisaf etdiren Intibah stilini formalasdirdi Onun muhendislik nailiyyeti Florensiya kafedrali ucun gumbez tikmesi idi 60 Bu stille insa edilen diger bir tikili Alberti terefinden tikilen Mantuadaki Muqeddes Andryu kilsesi idi Yuksek Intibahin diger mohtesem memarliq abidesi Bramante Mikelancelo Rafael Sanqallo ve Karlo Madernonun bacariqlarini ozunde birlesdiren Muqeddes Pyotr bazilikasi idi Intibah dovrunde memarlar sutunlarda pilyast ve antablementi butovlesmis sistem kimi istifade etmeyi hedeflemisdiler Roma dovrunde istifade olunan sutun novlerine Toskana ve murekkeb sistem daxil idi Bunlar ya struktur bir pasaj ve ya arxitravi destekleyen ya da pilyastlar seklinde bir divara dayanan tamamile dekorativ uslubda ola bilerdi Pilyastlardan butovlesmis sistem kimi istifade edilen ilk tikililerden biri Brunellesci terefinden tikilen Saqrestiya Veccia 1421 1440 idi 61 Sutun basligina sutun ve ya korpu ile birlesdirilen yarimdairevi Mannerist stilde ve ya seqmental taglar pasajlarda tez tez istifade edilirdi Sutun basligi ve tag yaylanmasi arasindaki hissede antablament ola bilerdi Alberti monumentalda tagdan istifade eden ilk muhendislerden biri idi Intibah dovrunun taglarinda zolaqlar yox idi onlar adeten duzbucaqli formada olan Qotik uslubdan ferqli olaraq yarim darievi ve ya seqmental idiler Intibah ressamlari paqan olmasalar da onlar antik dovre heyranliq besleyir ve Orta esrlerden evvelki simvol ve ideyalari qoruyurdular Nikola Pizano 1220 1284 Bibliyadaki sehneleri canlandirmaqla klasik formalari teqlid etdi Onun Piza veftixanasindaki Mujdeleme eseri klassik modellerin Intibahin bedii cereyan kimi formalasmaga baslamadan evvel Italiya incesenetine tesir etdiyini gosterir 62 Elm Redakte Esas meqaleler Intibahda elmin tarixi ve Intibah texnologiyasiHemcinin bax Tibbi intibah Nikolay Kopernikin texminen 1580 ci ilde cekilmis anonim portreti Muhasibatin atasi Luka Pacolinin portreti b Yakopo de Barbari terefinden 1495 ci ilde cekilen portret Kapodimonte muzeyinde saxlanilir Tetbiqi innovasiya ticarete qeder genislemisdi 15 ci esrin sonunda Luka Pacolinin hesabdarliq haqqindaki yazdigi ilk eser onu muhasibatin qurucusu etdi 64 Qedim metnlerin yeniden kesfi ve cap qurgusunun ixtira edilmesi oyrenmeni demokratiklesdirdi ve bolunmus ideyalarin daha genis sekilde yayilmasini suretlendirdi Italyan Intibahinin birinci merhelesinde humanistler beserperestliyi tebiet felsefesi ve tetbiqi riyaziyyatdan ustun tutmusdular ve onlarin klassik menbelere olan perestisi kainatin aristotelci ve ptolemeyci baxislarini da muqeddes olaraq qebul etmelerine sebeb olmusdu Teqriben 1450 ci illerde yazan Nikolay Kuzali Nikolay Kopernikin heliosentrik nezeriyyesini texmin etmisdi ancaq felsefi uslubda Elm ve incesenet erken Intibah dovrunde Leonardo da Vinci kimi polimat ressamlar terefinden bir birine qarisdirilmisdi Da Vinci anatomiya ve tebiet haqqinda musahidelerine esaslanan resm eserleri cekirdi O suyun axisi tibbi kesikler ve aerodinamikanin hekeret qanunun sistemli oyrenilmesini ile bagli bir sira nizamli tecrubeler apardi Da Vincinin bu tecrubeler neticesinde formalasdirdigi arasdirma metodunun prinsipleri onu Frityof Kapra terefinden muasir elmin atasi kimi adlandirilmasina sebeb olacaqdi 65 Da Vincinin bu dovrdeki diger tohfelerine mermer kesme ve monolit daslari qaldirma ucun dizayn edilmis mexaniki qurgular ve akustika botanika geologiya anatomiya ve mexanikadaki yeni kesfler daxildir 66 Elmi telimi sorgulamaq ucun uygun muhit formalasmisdi Xristofor Kolumb terefinden 1492 ci ilde Yeni dunyani tapmaq ucun basladilan cografi kesfler klassik dunya gorusu deyisdirdi Cografiyada Ptolemeyin ve tibbde Qalenin eserlerinin gundelik musahidelerle uygunlasmadigi goruldu Protestant reformasiya ve Eksreformasiya toqqusduqca Simal Intibahi keskin sekilde aristotelci tebiet felsefesinden kimya ve biologiya elmlerine botanika anatomiya ve tibb yoneldi 67 Evveller dogru olaraq qebul edilenleri sorgulamaq ve yeni cavablar tapmaq arzusu boyuk elmi inkisafa sebeb oldu Bezileri bunu muasir dovrun baslangicini mujdeleyen elmi inqilab kimi 68 digerleri ise qedim dovrun baslangicindan bugunki gune qeder davam eden prosesin suretlenmesi kimi gorurdu 69 Bu dovr erzinde Qalileo Qaliley Tixo Brahe ve Iohann Kepler terefinden vacib elmi irelileyisler qeyde alindi 70 Kopernik De revolutionibus orbium coelestium Goy cisimlerinin firlanmasi haqqinda adli eserinde Dunyanin Gunes etrafinda donduyune isare etdi Andreas Vezali De humani corporis fabrica Insan bedenin islemesi haqqinda eserinde tibbi yarma musahide ve anatomiyanin mexaniki baxisi haqqinda olan fikirlerini esaslandirdi 71 Diger bir muhum inkisaf aristotelci elmi usul kenara qoyularaq empirik delillere ve riyaziyyatin ehemiyyetine yonelmis elmi metod kesf olunmaq uzre idi Bu ideyalarin ilk ve taninmis terefdarlarina Kopernik Qalileo ve Frensis Bekon daxildir 72 73 Yeni elmi metod astronomiya fizika biologiya ve anatomiya sahelerinde boyuk tohfeler verdi c 74 Naviqasiya ve cografiya Redakte Etrafli bax Cografi kesfler Pietro Kopponun dunya xeritesi Venesiya 1520 Intibah dovrunun 1450 1650 ci iller araliginda 75 cenub qutb qitesi olaraq bilinen Antarktida istisna olmaqla avropalilar butun qitelere seyahet etmis ve xeritelerini hazirlamisdi Bu inkisaf ozunu holland kartoqraf Yan Blau terefinden hazirlanan genis dunya xeritesinde ozunu gosterir Nova Totius Terrarum Orbis Tabula adli xerite 1648 ci ilde Vestfaliya sulhunun xatiresine hazirlanmisdi Dehli sultanligina deniz yolu birbasa marsrut axtaran Xristofor Kolumb 1492 ci ilde Ispaniyadan hereket ederek Atlantik okeani kecmisdi O tesadufen Amerikaya gelib cixmis ancaq buranin Serqi Hind olduguna inanmisdi 1606 ci ilden holland seyyah Villem Yanszon VOC un gemisi Duyfken Serqi Hindden seyahete basladi ve Avstraliyaya geldi O Kvinslenddeki Keyp York yarimadasinin 300 km lik qerb sahilinin onun ardinca otuzdan artiq holland ekspedisiyasi simal qerb ve cenub sahillerinin xeritesini hazirladi Abel Tasman 1642 1643 cu illerde qitenin etrafinda seyahet etdi ve buranin o dovrde ferziyye olaraq dusunulen cenub qutb qitesi ile quru elaqesinin olmadigini subut etdi 1650 ci ile qeder holland kartoqraflar Nyu Holland olaraq adlandirdiqlari qitenin serq sahili xaricinde butun sahil xettinin xeritesini yaratmisdilar Serq sahilinin xeritesi 1770 ci ilde Kapitan Kuk terefinden tertib edilmisdi Uzun muddet nezeri olaraq qebul edilen cenub qutb qitesi nehayet 1820 ci ilde kesf edildi Intibah dovru boyunca Terra Australis Incognita ve ya qisaca Australia olaraq bilinmisdi Ancaq 19 cu esrde o ad Nyu Hollanda deyisdirildikden sonra Antarktida adi cenub qutb qitesine verildi 76 Musiqi Redakte Esas meqale Intibah musiqisiHemcinin bax Intibah reqsi Bu deyisiklikler cemiyyetde ortaq birlesdirici musiqi dili yaratdi Franko flamand mektebinin polifonik uslubu buna ornekdir Nesriyyatin inkisafi musiqinin genis olcude paylasilmasina sebeb oldu Musiqinin eylence ve tehsilli heveskarlar ucun fealiyyet olaraq teleb edilmesi burjuaziya sinfinin yaranmasi ile artdi Sanson motet ve messalarin Avropa boyunca yayilmasi polifonik praktikanin birlesmesinin axici usluba kecidi ile ust uste dusurdu Bu uslub 16 ci esrin ikinci yarisinda Tomas Luis de Viktoriya Orlando di Lasso Covanni Palestrina ve Uilyam Byordun kimi bestekarlarin eserlerinde zirve dovrunu yasamisdir Din Redakte Etrafli bax Intibah papaligi Reformasiya ve Eksreformasiya Borciya Papasi VI Aleksandir rusvetxorluq emelleri ile meshur idi Xususile Simal Intibahinda humanizmin yeni ideallari baxmayaraq ki mueyyen aspektlerde daha sekulyar idiler xristianligin temeline qarsi inkisaf etdi Hamisi da olmasa yeni incesenet numunelerinin ekseriyyeti kilse terefinden sifaris edilmis ve ya ona hesr edilmisdi 23 Ancaq Intibahin xususen Tanri ve insan arasindaki elaqenin insanlar terefinden derk edilme yolu basda olmaqla muasir teologiya uzerinde muhum tesiri oldu 23 Dovrun meshur teoloqlarinin coxu Erasmus Svinqli Martin Luter ve Jan Kalvin daxil olmaqla humanist metodun davamcilari idi Krallarin secdesi ve Bilqeys terefinden secde edilen Suleyman Ciulio Klovionun Farneze saat kitabi Index Librorum Prohibitorum ile birlikde Italyan Intibahinin son bezedilmis elyazmasini gosterir Intibah dini qarisiqligin oldugu vaxtlarda baslamisdi Son Orta esrler Papaliq etrafindaki siyasi intriqalar dovru idi Bu intriqalar uc sexsin ozunu eyni anda Roma yepiskopu elan etdiyi Qerb parcalanmasi ile kulminasiya noqtesine catmisdi 77 Konstanz Meclisi 1414 cu ilde parcalanmanin qarsisini aldi Bu hadiseler neticesinde papanin gucunu mehdudlasdirmaga calisan Konsiliarizm adli reform herekati basladi Papaliq sonradan 1511 ci ilde Besinci Lateran Meclisi terefinden kilse meselelerinde ustun movqeye getirilse de kilse davamli sekilde rusvetxorluqla ittiham edilirdi Korrupsiya ile en cox adi hallanan Papa VI Aleksandir kardinal oldugu muddetde kilsedeki vezifesinden sui istifade etmek qohumbazliq ve dord usagin atasi olmaqla usaqlar evlilikden kenar dunyaya gelmisdiler guman ki bu iqtidari guclendirme ucun edilmisdi gunahlandirildi 78 Erasmus ve Luter kimi kilse xadimleri Ehdi Cedidin humanist herfi tenqidine esaslanan kilse islahati teklif etdi 23 Luter 1517 ci ilin oktyabrinda papaligin selahiyyetine meydan oxuyan ve onun korrupsiya esas da indulgensiyalarin satilmasi hallarini tenqid eden 95 tezisi nesr etdi d 95 tezis evveller Qerbi Avropada hegemoniyasini elan etmis Roma Katolik kilsesi ile qirilma olan reformasiyaya getirib cixardi Bu sebebden humanizm ve Intibah reformasiyada o cumleden o dovrde bas vermis coxu dini mubahise ve munaqisede birbasa qigilcim rolu oynamisdi Papa III Pavel 1534 1549 1527 ci ilde Roma talandiqdan sonra reformasiyanin katolik kilsesine getirdiyi genis qeyri mueyyenliklerin yasandigi bir vaxtda papaliq taxtina oturdu Nikolay Kopernik De revolutionibus orbium coelestium Goy cisimlerinin firlanmasi haqqinda kitabini III Pavele hesr etmisdi O Allessandro Farnezenin boyuk babasi idi Pavel Tisian Mikelancelo ve Rafael terefinden cekilen o cumleden vacib resm kolleksiyasina sahib idi Son bezedilmis elyazma olaraq hesab edilen Ciulio Klovionun Farneze saat kitabi da III Pavelin sifarisi ile cekilmisdi Ozunuderk Redakte Leonardo Bruni Italyan yazici ressam ve memarlar 15 ci esre qeder bas veren deyisikliklerden yeterince agah idiler ve oz islerini tesvir etmek ucun modi antichi qedim terzde ve alle romane et alla antica Roma ve qedim dovrdekilerin terzi ile kimi deyimlerden istifade edirdiler 1330 cu illerde Petrarka xristianliqdan evvelki dovre antiqua qedim xristianliq dovrune ise nova yeni olaraq istinad edirdi 79 Petrarkanin italyan perspektivine gore bu yeni dovr onun da daxil oldugu milli tutulma dovru idi 79 Leonardo Bruni Florensiyalilarin tarixi kitabinda uclu dovrlesdirmeden istifade eden ilk sexs idi 80 Bruninin ilk iki dovru Petrarkaninkilarla eyni olsa da Bruni dovletin artiq cokmekde olmadigini dusunduyu ucun elave ucuncu bir dovru de bura elave etmisdi Flavio Biondo Roma Imperiyasinin cokusunden sonraki onillikler tarixi 1439 1453 kitabinda benzer cerciveden istifade etdi Humanist tarixciler cagdas biliklerin klassik dovre birbasa kecidleri berpa etdiyini hesab edirdi Bununla Orta esrler merhelesinin yanindan kecib getseler de onlar ilk defe Orta esrler terminini formalasdirmisdilar Termin ilk defe 1469 cu ilde latin dilinde media tempestas orta vaxtlar kimi istifade edilmisdi 81 Rinascita yeniden dircelme termini ise ilk defe genis menada Corco Vazarinin 1550 ci ildeki Ressamlarin heyati kitabinda istifade edilmisdi 82 83 Vazari dovru uc fazaya bolmusdu birinci fazaya Cimabue Cotto ve Arnolfo di Kambio ikinci fazaya Mazacco Brunelleski ve Donatello ucun merhelenin merkezine Leonardo da Vinci kulminasiyasina ise Mikelancelo aid idi Vazariye gore bu sadece geden inkisafi yaradan klassik antikliyin artan ferqindeliyi deyildi hemcinin oyrenmeye ve tebieti teqlid etmeye olan arzunun boyumesi idi 84 Yayilmasi Redakte15 ci esrde Renessans doguldugu Florensiyadan suretli sekilde Italiyanin diger yerlerine ve tezlikle butun Avropaya yayildi Alman Iohann Qutenberqin ixtira etdiyi capetme masini yeni ideyalarin suretli oturulmesine imkan yaratdi Intibah yayildiqca oz ideyalari ferqlilesir deyisir ve yerli medeniyyete uygunlasirdi 20 ci esrde alimler Renessansi bolgelere ve milletlere gore qruplasdirmaga basladilar Insan nece bir eserdi agil baximindan ne qeder necibdir zehni ne qeder sonsuzdur formada ve hereketde ne qeder aciq ve heyranedici hereketde bir melek kimi qorxu icinde nece bir tanri kimi Sekspirin Hamletinden Ingiltere Redakte Esas meqale Ingilis Intibahi Ingilterede Ingilis Intibahinin baslangici yazici Uilyam Sekspir 1564 1616 Xristofor Marlou 1564 1593 Edmund Spenser 1552 53 1599 Tomas Mor 1478 1535 Frensis Bekon 1561 1626 Filip Sidney 1554 1586 memar Iniqo Cons 1573 1652 o italyan memarligini Ingiltereye tanitmisdi ve bestekar Tomas Tallis 1505 1585 Con Taverner 1490 1545 ve Uilyam Byordun 1539 40 43 1623 oz eserlerini erseye getirdiyi 16 ci esr olaraq qebul edilir Fransa Redakte Esas meqaleler Fransiz Intibahi ve Fransiz Intibah memarligi Intibah memarliginin en meshur numunelerinden biri olan Sambor qesri Renessans sozu fransiz dilinden goturulmusdur ve yeniden dogulma menasini verir Bu soz ilk defe 18 ci esrde istifade edilmis ve fransiz tarixcisi Jul Mislenin 1798 1874 1855 ci ilde yazdigi Fransa tarixi eseri ile meshurlasmisdi 85 86 Italyan Intibahi 1495 ci ilde kral VIII Carlzin Italiyanin isgal etmesinden sonra Fransaya getirilmisdi Sekulyarizmin yayilmasindaki esas faktor Kilsenin Qara olume qarsi mubarizede aciz qalmasi idi I Fransisk Italiya inceseneti ve Leonardo da Vinci daxil olmaqla artistlerini olkesine getirdi ve boyuk maliyye teleb eden debdebeli saraylar tikdirdi Fransua Rable Pyer de Ronsard Jonsen di Belli ve Misel de Monten kimi yazicilar Jan Klu kimi ressamlar ve Jan Muton kimi musiqiciler Intibah ruhundan behrelendiler 1533 cu ilde Urbino ve Medelin de la Tur hersoqu Leronso de Medicinin Florensiyada dogulmus 14 yasli qizi Yekaterina de Medici 1519 1589 I Fransisk ve kralica Klodenin ikinci oglu Fransa Krali II Henri ile evlendi O Fransa din muharibelerinde hem yaxsi hem de pis sohret qazansa da doguldugu Florensiyadaki incesenet elm ve musiqinin o cumleden baletin temellerini Fransaya getirilmesine boyuk tohfe vermisdi Almaniya Redakte Esas meqaleler Alman Intibahi ve Vezer Intibahi I Maksimilianin portreti Albrext Durer 1919 15 ci esrin ikinci yarisinda Intibahin ruhu Almaniyaya ve Niderlandlara yayilmisdi Burada cap qurgusunun inkisafi ve Albrext Durer 1471 1528 kimi Renessans ressamlarinin movcudlugu Italiya tesirinden once de var idi Bu olkedeki protestantligin ilk yerlerinde humanizm reformasiyanin yaratdigi qarisiqliqla yaxindan elaqelendirilir ve Alman Intibah yazi ve inceseneti tez tez bu munaqiseni eks etdirirdi 87 Ancaq Qotik uslub ve orta esrler sxolastika felsefesi 16 ci esrin evvellerine qeder oz movcudlugunu qorudu Habsburq imperatoru I Maksimilian Muqeddes Roma Imperiyasinin ilk heqiqi Intibah monarxi idi Macaristan Redakte Etrafli bax Merkezi ve Serqi Avropada Intibah memarligi Macaristan Italiyadan sonra Intibahin ortaya cixdigi ilk Avropa olkesi oldu 88 Intibah uslubu Merkezi Avropa regionunda ilk defe Macaristana Kvattrocento dovrunde birbasa olaraq Italiyadan gelmisdi Bu sadece idareciler seviyyesinde yox hemcinin medeni humanistik ve ticaret elaqelerini 14 u esrden sonra guclendirmis Italiya Macaristan munasibetlerinin neticesi idi Italiya ve Macaristan qotik uslubundaki elaqe ikinci sebeb idi Her iki olkenin uslubunda sisirdilmis divar bezemelerinden uzaq durulmus evezinde sade ve yungul strukturlara ustunluk verilmisdir Boyuk olculu tikili sxemleri artistlere kifayet qeder uzun muddetli isleme seraiti yaratmisdir Misal ucun Budadaki Friss qalasi Viseqrad Tata Varpalota qalalari buna ornek gosterile biler Siqizmund kortunda Floresniya Skolariler sulalesinin davamcisi Manetto Ammanatini ve Mazolino da Pannikaleni Macaristana devet eden Pipo Spano kimi himayedarlar var idi 89 Movcud milli enenelerle qarismis yeni italyan trendi xususi Intibah incesenet numuneleri yaratmaga meyillendi Intibah incesenetinin qebulu olkeye davamli sekilde gelen humanist dusunceyle birlikde inkisaf etdi Italiya universitetlerinde oxuyan coxlu genc macar Floresniya humanist merkezine daha da yaxinlasdi belelikle Florensiya ile birbasa elaqe inkisaf etdi Macaristana xususile de Budaya gedib gelen italyan tacirlerin artmasi bu prosese komek etdi Yeni dusunceler humanist prelatlar terefinden olkeye getirilirdi Onlarin arasinda Macaristan humanizminin banislerinden biri Esterqomun bas yepiskopu Vitez Yanos da var idi 90 Imperator Luksemburqlu Siqizmundun uzun muddetli hakimiyyeti dovrunde tikilmis Buda kral sarayi yeqin ki Orta esrlerin sonunda tikilmis en genis qotika sarayi idi Kral Mattias Korvinus 1458 1490 sarayi erken intibah uslubunda yeniden tikdirdi ve daha sonra onu genisletdi 91 92 Kral Mattias Araqonlu Beatrisa ile 1476 ci ilde evlendikden sonra Buda Alp daglari simalindaki Intibahin en vacib incesenet merkezlerinden birine cevrildi 93 Mattiasin sarayinda yasayan en onemli humanistler Antonio Bonfini ve meshur macar sair Yan Pannoniy idi 93 Adras Hess 1472 ci ilde Budada capetme qurgusunu tesis etdi Mattias Korvinusun kitabxanasi olan Bibliotheca Corviniana Avropanin en boyuk sekulyar kitabli kolleksiyasi idi burada 15 ci esrin tarixi xronikalari felsefi ve elmi eserleri var idi Onun kitabxanasi hecmce yalniz Vatikan kitabxanasindan geri qalirdi Ancaq Vatikan kitabxanasinda esasen Bibliyalar ve dini materiallar var idi 94 1489 cu ilde Florensiyali Bartolomeo della Fonte Lorenso de Medicinin Macaristan kralinin kitabxanasindan ornek goturerek oz sexsi yunan latin kitabxanasini yaratdigini yazdi Korvinusun kitabxanasi UNESCO nun Dunya Irsine daxildir 95 Mattias en az iki boyuk tikili layihesinin esasini qoydu 96 Viseqrad ve Budadaki eserler texminen 1479 cu ilde basladi Buda kral qalasi ve Viseqrad sarayinda tikilmis asma bag ve iki yeni qanad Intibah uslubunda yeniden insa edildi 97 98 Mattias italiyali Cimenti Kamicia ve dalmatiyali Covanni Dalamatani birbasa bu layihelerin icrasina teyin etdi 97 Mattias oz dovrunun aparici italyan ressamlarina onun saraylarini bezemeyi sifaris etdi misal ucun heykelteras Benedetto da Mayano ve ressamlar Filippino Lippi ve Andrea Manteqna onun ucun isledi 99 Manteqanin Mattias portretinin sureti bu gune qeder qoruna bilmisdir 100 Mattias hemcinin italyan herb muhendisi Aristotel Fioravantinden olkenin cenub serheddindeki istehkam qalalarini yeniden tikmesi ucun istifade etdi 101 Onun Kolozsvar Szeged ve Hunyaddaki fransizkanlar ve Feyeregihazadaki bugunki Albes paulinler ucun yeni qotika uslubunda tikilen saraylari var idi 102 103 1485 ci ilin payizinda Leonardo da Vinci kral Mattias Korvinusla gorusmek ucun Sforzanin yerine Macaristana seyahet etdi ve burada kral ondan Madonnanin seklini cekmeyini istedi 104 Mattias humanist qonaqlarindan hezz alirdi ve tez tez onlarla ferqli movzularda muzakireler aparirdi 105 Onun eliaciq olmasi bir cox alimi xususile de italyan alimleri Budada yasamaga heveslendirirdi 106 Antonio Bonfini Pietro Ranzano Bartolomeo Fonziyo ve Francesko Bandini uzun muddet Mattiasinin sarayinda yasamisdi 107 105 Bele tehsilli insanlarin yigincagi Macaristanla neoplatonist dusunceleri tanis etdi 108 109 Oz dovrunun butun intellektuallari kimi Mattias da ulduz ve planetlerin hereket ve birlesmelerinin ferdlerin heyati ve milletlerin tarixi uzerinde tesiri olduguna inanirdi 110 Qaleotto Marzio onu kral ve astroloq kimi tesvir edirdi Antonio Bonfini Mattiasin ulduzlarla meslehetlesmeden hec ne etmediyini deyirdi 111 Kralin isteyi uzerine dovrun meshur astronomlari Iohann Reqiomontan ve Marcin Bilika Budada resedxana insa etdi ve bura astrolyabiya ve sema qlobuslari qurasdirdirdilar 112 Reqiomontan Mattias ucun daha sonra Xristofor Kolumb terefinden de istifade edilen naviqasiya haqqinda kitab yazdi 106 Macar Intibahinin diger meshur simalari Balint Balassi sair Sebastiyan Tinodi Lantos sair Balint Bakfark bestekar ve lutenist ve Master M S freska ressami idi Asagi erazilerde Intibah dovru Redakte Esas meqaleler Hollandiya Intibahi ve Holland ve Flamand Intibah rengkarligi Desiderius Erasmus 1523 cu ilde Hans Holbeyn terefinden cekilmisdir 15 ci esrin sonlarinda Niderland medeniyyeti Italyan Intibahindan tesirlenmisdi Bu tesir Flandriyani zengin eden Brugge ticareti ile reallasirdi Niderland zadeganlari butun Avropada tannmis olan ressamlara yeni eserler yaratmaq ucun sifarisler verirdiler 113 Elmi sahede anatom Andreas Vezali yenilikler getirdi kartoqraf Gerard Merkatorun xeritesi seyyah ve naviqatorlara komek etdi Incsenet sahesinde Holland ve Flamand Intibah rengkarliginin cesidliyili Ieronim Bosxun qeribe eserleri 114 ile Boyuk Piter Breygelin gundelik tesvirleri arasinda deyisirdi 113 Simali Avropa Redakte Esas meqale Simal Intibahi Simali Avropadaki Intibah Simal Intibahi olaraq adlandirilib Intibah ideyalari Italiyanin simalindan yayilmaga baslasa da eyni zamanda cenuba dogru da bezi sahelerdeki xususile musiqi sahesindeki yenilikler yayilirdi 115 15 ci esr Burqund mektebinin musiqisi musiqide Intibahin baslangici olaraq qebul edilir Niderland mektebinin polifoniyalari oz bestekar ve mugennileri ile birlikde Italiyaya getirilmeye baslandiqca bu mekteb Qriqoryan ilahisinin 9 cu esrde standartlasdirdigi musiqi anlayisindan sonra ilk defe musiqide gercek beynelxalq uslubun ozeyini formalasdirdi 115 Niderland mektebi kulminasiya noqtesine bestekar Covanni Palestrinanin yaradiciliginda catdi 16 ci esrin sonunda Venesiya musiqi mektebinin polifonik uslubu inkisaf etdirmesi ile Italiya yeniden musiqi yeniliklerinin merkezine cevrilmisdi Daha sonra bu yenilikler texminen 1600 cu illerde Almaniyada yayilmisdi Italyan Intibahinin ressamliq numuneleri Simal Intibahindakilardan ferqlenirdi Italyan Intibahinin ressamlari Orta esrlerin tamamile dini motivde olan incesenet numunelerindenden ferqli olaraq ilk defe sekulyar elementleri dasiyan eserleri yaratmisdi Simal Intibahinin ressamlar ilk basda Albrext Durer terefinden cekilen muasir dini qarisiqligi gosteren eserler kimi dini movzulara fokuslanmisdilar Daha sonra Boyuk Piter Breygelin eserleri ressamlari dini ve klassik movzular yerine gunluk heyati eks etdiren tesvirler yaratmaga meyillendirdi Simal Intibahi dovrunde hemcinin flamand qardaslar Hubert ve Yan van Eyk yagli boya rengkarligi usulunu inkisaf etdirdiler Bu usul ressamlara sert zeminler uzerinde guclu rengler yaratmaga imkan verecek belelikle yaradilan eserler esrler boyunca qoruna bilecekdi 116 Simal Intibahinin basqa bir xususiyyeti latin ve ya yunan dili yerine ona daha genis ifade azadligi veren loru dilden istifade etmesi idi Bu cereyanin Italiyada baslamasi Dante Aligyerinin loru dili inkisaf etdirdiyi dovre tesaduf edir Heqiqeten de italyan dilinde yazilmis eserlere ayrilan diqqet latin dilinde ifade edilmis Florensiya ideyalarinin boyuk hissesinin imtina edilmesine sebeb olmusdu 117 Kitab capi texnologiyasinin yayilmasi diger yerlerde oldugu kimi Simali Avropadaki Intibaha da tekan vermisdi O dovrde Venesiya cap sahesinde dunyanin onde geden olkesi idi Polsa Redakte Esas meqale Polsa Intibahi Polsa Krakovdaki Sigizmund ibadetgahinin icerisinde yerlesen 16 ci esr Polsa krallarinin Intibah uslubunda tikilmis mezar daslari Qizil gubbezli ibadetgah Bartolommeo Berecci terefinden dizayn edilmisdir 15 ci esrde Polsaya ilk gelmis italyan humanist Filippo Buonakkorsi idi Coxu italyan ressam 1518 ci ilde I Sigizmund ile evlenen milanli Bona Sforza ile birlikde Polsaya gelmisdi 118 Bu her iki erazide muveqqeti olaraq guclenen monarxiyalar o cumleden yeni qurulmus universitetler terefinden desteklendi 119 Polsa Intibahi 15 ci esrin sonundan 16 ci esrin sonuna qeder davam etmisdi ve Polsa medeniyyetinin qizil dovru idi Yaqellonlar terefinden idare olunan Polsa Kralligi 1569 cu ilden Rec Pospolita olaraq bilinir genis Avropa Intibahinda aktiv sekilde istirak etmisdi Coxmilletli Polsa dovleti seyrek meskunlasilmis serq ve cenub serhedlerindeki munaqiseleri bir kenara qoysaq boyuk muharibeler olmadan kecen esr sayesinde medeni inkisafin muhum merhelesini yasadi Reformasiya dinc sekilde butun olke boyunca yayildi Polyak qardasligina da tekan verdi Bu dovrde heyat seraiti yukselmis seherler boyumus aqrar mehsullarin ixraci ehalini xususile de yeni siyasi sistem olan Qizil Azadliqda ustunluyu ele keciren slyaxta sinfini varlandirmisdi Polsa Intibah memarliginin 3 inkisaf merhelesi var Kecmis Pomeraniya hersoqlugu erazisinde tikilmis Sezindeki Stettin qalasi bu uslubun en gorkemli numunesidir Portuqaliya Redakte Esas meqale Portuqal Intibahi Italyan Intibahinin Portuqaliya inceseneti uzerinde mulayim tesiri olsa da humanist sorgunu on plana ceken Portuqaliya Avropa dunya gorusunun genislenmesinde boyuk rol oynadi 120 Intibah Portuqaliyaya xaricde menfeet potensiali olan sahelere investisiya eden varli italyan ve flamand tacirleri vasitesi ile getirildi Avropada cografi kesflerin ilk merkezlerinden biri olan Lissabon 15 ci esrde inkisaf edirdi Pedro Nunis Juan di Kastru Abraham Zakuto ve Martin Behaym kimi meshur mutefekkirler riyaziyyat astronomiya ve naviqasiya texnologiyasinda onemli irelilemelere imza atdilar Kartoqraflar Pedru Raynel Lopu Homem Estevan Qomes ve Dioqu Ribeyru dunya xeritesinin hazirlanmasinda vacib tohfeler verdi Eczaci Tome Pires ve fizikler Qarsiya de Orta ve Kristovao da Kosta bitkiler ve tebabet haqqinda yazilan eserleri toplayaraq cap etdiler Bu eserler tezlikle meshur flamand botanik Karl Kluzius terefinden tercume edildi Sao Pedro Papa 1530 1535 ci ilde Fernandis Vasku terefinden cekilmisdir Spil parcasi Portuqal Intibahina muhum xarici tesirlerin oldugu vaxtlardan gelir Memarliga geldikde edviyyat ticaretinden elde edilen yuksek menfeet 16 ci esrin ilk onilliklerinde debdebeli murekkeb uslubu maliyyelesdirdi Bu baximdan Manuelino uslubu denizle bagli elementleri ozunde birlesdirir 121 Esas ressamlar Nunu Qonsalves Qreqorio Lopes ve Vasku Fernandis idi Musiqide Pedru de Eskubar ve Duarte Lobu Elvas kansioneyrosu da daxil olmaqla dord musiqi kitabi yazdi Edebiyyatda Sa di Miranda nezmin italyan formalarini teqdim etdi Bernardim Ribeyru pastoral romans uslubunu inkisaf etdirdi Jil Visentenin deyismek olan dovru ozunde gosteren tamasalari bunu muasir medeniyyetin icinde eritdi Luis de Kamoes oz Luziadalar seirinde Portuqaliyanin xaricdeki nailiyyetlerini terennum etdi Seyahet edebiyyati da inkisaf etmekde idi Juan de Barrus Kastaneda Qaspar Korreyra Duarte Barboza Fernan Medes Pintu ve basqalari yeni erazileri tesvir edir ve yeni ixtira edilen cap masini ile tercumelerini yayirdilar 120 1500 cu ilde Brazilyadaki portuqal seyahet ekspedisiyasina qosulan Ameriqo Vespucci Yeni dunya terminini kesf etdi 122 O bu terminden Popolano Mediciye mektublarinda istifade etmisdi Intensiv sekilde artan beynelxalq mubadile Francisko de Holanda Andre di Rezende ve Damian de Qoys da daxil olmaqla bir nece kosmopolit humanist alimi ortaya cixarmisdi Erasmusun dostu olan Damian de Qoys I Manuelin Portuqaliyadaki hakimiyyeti dovrunde qismi musteqillikle yazib yaratmisdi Dioqu ve Andre de Quveya Fransa vasitesile muvafiq tehsil islahatlarini heyata kecirmisdiler Antverpendeki portuqal ticaret noqteleri Tomas Mor 123 ve Albrext Durerin diqqetini cekdi 124 Oradaki menfeetler ve nou hau Holland Intibahi ve Hollandiya qizil dovrunun inkisafina musbet menada tesir etdi Bu inkisaf esas da Portuqaliyadan qovulan yehudi cemiyyetinin bura gelmesinden sonra gerceklesdi Rusiya Redakte Kremlin Kafedral Meydanindaki Qranovitaya palatasi Theotokos ve usaq uz xetlerinin ve geyimin boyuk realistik tesvirle verildiyi 17 ci esrin sonuna aid bu rus ikonasinin muellifi Karp Zolotaryovdur Italiya ve Merkezi Avropadaki Intibah trendleri Rusiyaya muxtelif yollarla tesir etdi Buna baxmayaraq Rusiya ve Avropanin esas medeniyyet merkezleri arasindaki uzaq mesafe ruslarin pravoslav enenelerine ve Bizans irsine olan guclu bagliqlari sebebinden bu tesir olduqca mehdud idi Sahzade III Ivan Italiyadan cox sayda memar devet ederek Intibah memarligini Rusiya ile tanis etdi Bu memarlar ozleri ile birlikde yeni insaat usullari ve Intibah uslubunun elementlerini getirseler de esasen Rusiya memarliginin enenevi dizaynlarindan istifade edirdiler 1475 ci ilde bolonyali memar Aristotele Fioravanti Moskva Kremlinde zelzele neticesinde dagilmis olan Ferziyye Kafedralini yeniden tikmek ucun Rusiyaya geldi Fioravantiye model kimi Vladimir seherinde yerlesen 12 ci esre aid Ferziyye Kafedarli verilmisdi O da enenevi rus uslubu ile Intibahin genis uygun ve simmetriyali ruhunu birlesdirerek yeni bir dizayn yaratdi III Ivan 1485 ci ilde knyazlarin yasadigi Kremlin icerisindeki Terem sarayinin ilk uc mertebesinin tikilmesini Aloisino da Milanoya tapsirdi O ve diger italyan memarlar da hemcinin Kreml divarlarini ve qalalarinin insa edilmesine tohfe verdi Rusiya carlarinin kicik banket zali sayilan Qranovitaya palatasi iki italyan memar Marko Ruffo ve Petro Solarionun eseri idi Bu saray digerlerine nisbeten italyan uslubunu daha cox eks etdirirdi 1505 ci ilde italyan Aleviz Novyi Moskvaya geldi Onun venesiyali heykelteras Alevisio Lamberti da Monten oldugu dusunulur O III Ivan ucun Arxangel Kafedarli da daxil olmaqla 12 kilse tikdi Arxangel Kafedrali ozunde Rusiya enenesini pravloslav elementleri ve Intibah uslubunu ozunde eks etdiren debdebeli bir tikili idi Visokopetrovski monastirindaki Muqeddes Piter kafedralinin da Aleviz Novyi terefinden tikildiyi dusunulur Bu kafedral 17 ci esr Moskva barokundaki octagon on tetraqon olaraq adlandilan memarliq formasina ilham menbeyi olmusdu 16 ci esrin evvelleri ve 17 ci esrin sonlari araliginda orijinal das cadirli ortuk memarliq enenesi Rusiyada inkisaf etdi Olduqca ozunemexsus ve Avropanin herhansi bir yerindeki muasir Intibah memarligindan ferqlense de bezi arasdirmalara gore bu uslub rus qotika uslubu idi ve erken dovrdeki Avropa qotika memarligi ile muqayise olunurdu Inkisaf etmis texnologiyasi olan italyanlar das cadirli ortuklerin ixtirasina tesir etmis ola bilerdi taxta cadirli ortukler Rusiya ve Avropada cox daha evvelden bilinirdi Bir nezeriyyeye gore Petrok Mali adli italyan memar cadir ortuklu kilselerin ilk ve en gorkemli numunelerinden biri sayilan Kolomenskoydaki Merac kilsesinin muellifi idi 125 17 ci esre qeder Intibah ressamliginin tesiri rus ikonalarini daha realistik olmasina sebeb olsa da Boqdan Saltanov Simon Usakov Quri Nikitin Karp Zolotaryov ve dovrun diger rus ressamlarinin eserlerinde gorunduyu kimi hele de coxu ressam ikonalari qedim estetik meyarlarla cekirdiler Zamanla abstrakt ikonaqrafika ve real resimler arasinda kecid uslubu olan ve yeni sekulyar portret cekme novu sayilan parsuna persona dan gelir sexs ortaya cixdi 16 ci esrin ortalarin ruslar Merkezi Avropadan cap etme mexanizmine yiyelendiler Ivan Fyodorov bilinen ilk rus metbeeci oldu 17 ci esrde cap etme genis sekilde yayilmis ve xususile ksiloqrafiya meshurlasmisdi Bu xalq incesenetinin xususi formasi olan lubok capina tekan verdi Luboklar Rusiyada 19 cu esre qeder qorunmusdu Avropa Intibahinin bir cox texnologiyasi Rusiya terefinden olduqca tez bir zamanda olkeye getirilmis ve ardinca guclu daxili eneneni bir hissesine cevrilmisdi Bunlar esasen 15 ci esre qeder menimsenilmis top qurgusu haziralamaq kimi herbi texnoloji yenilikler idi Kalibrine gore dunyanin en boyuk bombardman qurgusu sayilan Car Topu Rusiya topculugunun sah eseri sayilir Bu top 1586 ci ilde Andrey Coxov terefinden hazirlanmis ve oz zengin dekorativ relyefine gore meshurlasmisdi Bir nezeriyyeye gore italyanlar terefinden orijinal olaraq Avropadan getirilen diger bir texnologiya Rusiya milli ickisi olaraq sayilan vodkanin inkisafina sebeb oldu Genuyali sefirler 1386 ci ilde aqua vitae ni heyat suyu Moskvaya getirdiler ve bunu Boyuk Moskva knyazi Dmitri Donskoya teqdim etdiler Genuyalilar boyuk ehtimal bu ickini Provans kimyacilarinin komeyi ile hazirlamisdilar Provans elkimyacilari ereb ixtirasi olan uzum mustundan alkoqol istehsal eden distille aparatindan istifade edirdiler Moskva kesisi teqriben 1430 cu ilde Isidordan bu texnologiyadan istifade ederek ilk orijinal rus vodkasi istehsal etmesini istedi 126 Ispaniya Redakte Esas meqale Ispan IntibahiHemcinin bax Ispan Intibah memarligi Xuan de Herrera ve Xuan Batista de Toledonun tikdiyi Eskorial Intibah Pireney yarimadasina Araqon hokmdarliginin ve Valensiya seherinin Araliq denizindeki erazileri vasitesi ile gelmisdi Bir cox erken Ispan Intibah yazicilari o cumleden Auzias Mark ve Joanot Maruturel Araqon kralligindan idiler Kastiliya kralliginda Iniqo Lopez de Mendoza kimi sair ve yazicilarla baslayan ilk Intibah meyilleri italyan humanizminden guclu sekilde tesirlenmisdi Lopez de Mendoza 15 ci esrin evvellerinde yeni italyan poeziyasini Ispaniyaya tanitmisdi Xorke Manrike Fernando di Roxas Xuan del Ensina Xuan Boskan ve Garcilaso de la Vega kimi diger yazicilar Italiya seir meyarlarina bagliliqlarini qorumusdular Migel de Servantesin saheseri sayilan Don Kixot ilk Qerb romani olaraq qebul edilir Intibah humanizmi 16 ci esrin baslarinda filosof Xuan Luis Vives qrammatikaci Antonio de Nebrixa ve natural tarixci Pedro Meksiya kimi nufuzlu yazicilarla birlikde tereqqi etdi Daha sonralar Ispan Intibahi Luis Ponse de Leon Avilali Teresa Xacli Iohann kimi sairler terefinden dini movzulara ve mistisizme dogru yoneldi Inka Qarsilazo de la Veqa ve Bartolome de las Kasas kimi xronikaci ve yazicilar terefinden Yeni dunyanin tedqiqati ile bagli meselelere toxundu Butun bu yaradiciliqlar Ispan Intibah edebiyyatinin ozeyini yaratdi Ispaniya Intibahi son dovrlerinde El Qreko kimi ressamlari ve Tomas Luis de Viktoriya ve Antonio de Kabeson kimi bestekarlari ortaya cixardi Tarixsunasligi RedakteKonsepsiya Redakte Corco Vazarinin Ressamlarin heyatlari eserinin uz qabigi Italyan ressam ve tenqidci Corco Vazari 1511 1574 ilk defe rinascita terminini oz Ressamlarin heyati 1550 ci ilde nesr edilib kitabinda istifade etmisdi Vazari bu kitabda Qotika incesenetinin barbarligi ile olan qirilmadan nezerde tutulan seyin ne oldugunu izah etmeye cehd edib resm eserleri onun elinde olan Roma Imperiyasinin dagilmasi ile birlikde curumeye dogru gedirdi ve yalnizca Cimabue 1240 1301 ve Cotto 1267 1337 ile baslayan Toskana ressamlari resm eserlerindeki bu cokusun qarsisini almaga basladi Vazari qedim inceseneti Italyan incesenetinin yeniden dogus merkezi kimi gorurdu 127 Ancaq fransiz sozu olan renessans yalniz 19 cu esrde populyarliq qazanmisdi O dovrde bu soz Roma modellerinin berpasina esaslanan ve 13 cu esrin sonlarinda baslayan ozune qapaniq medeni cereyani izah etmek ucun istifade edilirdi Fransiz tarixci Jul Misle 1798 1874 1855 ci ilde yazdigi Fransa tarixi kitabinda Renessans butov tarixi period kimi izah etmisdi halbuki ondan evvel bu termin daha mehdud sekilde istifade edilirdi 21 Misleye gore Intibah dovru incesenet ve medeniyyetden daha cox elmde olan inkisaf idi O periodu Xristofor Kolumbdan Nikolay Kopernike Qalileo Qalileye qeder olan dovr kimi seciyyelendirir Yeni Misle 15 ci esrin sonlarindan 17 ci esrlerin ortasina qederki dovre istinad edib 85 Ustelik Misle iki meseleni bir birinden ayirdi Orta esrlerin qeribe ve dehsetli keyfiyyeti ve vokal respublikaci kimi dovrun xarakterinde gormeyi secdiyi demokratik deyerler 15 Fransiz milliyetcisi olan Misle Intibah dovrunun fransiz cereyani oldugunu da iddia edirdi 15 Isvecreli tarixci Yakob Burkhardt 1818 1897 Italiyada Intibah sivilizasiyasi eserinde 1860 Mislenin eksine Intibah dovrunu Italiyadaki Cotto ve Mikelancelo arasindaki periodu yeni 14 cu ve 16 ci esrin ortasi kimi seciyyelendirirdi O Orta esrlerde bogulan ferdiyyetciliyin muasir ruhunun Intibah dovrunde yarandigini gordu 128 Onun kitabi coxlari terefinden oxundu ve Italyan Intibahinin muasir serhinin inkisafindaki nufuzlu esere cevrildi 129 Ancaq Burkhardt muasir dunyanin menseyi kimi Intibahin oyrenilmesinde viqci tarixi baxisdan istifade etdiyi ucun qinanilmisdi 18 Daha yeni dovrde bezi tarixciler Intibahi tarixi dovr hetta tutarli medeni cereyan kimi izah etmeye daha az meyillidiler Berkli Kaliforniya Universitetinin tarixcisi Randolf Starn 1998 ci ilde bunlari dedi Deqiq baslagic ve sonlanma tarixleri ve bunlarin arasinda uygun mezmunu uygunlasdirmaqdansa Intibah xususi qrup ve mueyyen edile bilen sexslerin muxtelif sekilde muxtelif vaxt ve yerlerde verdiyi cavablarin ideya ve praktikalari cereyani kimi gorule biler ve bezen gorulub Intibah bu menada tek ve mueyyen dovre bagli medeniyyet yox ferqlilesen bezen birlesen bezen mubahiseler yaradan medeniyyetler sebekesi ola biler 18 Inkisafi barede debatlar Redakte Hemcinin bax Davamliliq nezeriyyesi Renessansin Orta esrler medeniyyeti uzerindeki inkisafinin hansi derecede olmagi ile bagli muzakire var Misele ve Burkhardtin her ikisi Intibahda elde edilen inkisafi muasir dovre teref izah etmeye meyilli idiler Burkhardt bu deyisikliyi insan gozunde olan perdenin cekilmesine benzedir Renessans insanlara her seye daha aydin sekilde baxmaga imkan verirdi 50 Orta esrlerdeki insan suurunun her iki terefi icine donmemis kimi olan icine cevrilmis teref umumi bir ortuyun altinda yari oyaq yar yuxulu sekilde uzanmisdi Bu ortuk inanc illuziya ve usaqcasina sahiblenme duygusu ile toxunub Tarix boyunca bu perde qeribe calarlarda ozunu gosterib 130 Yakob Burkhardt Italiyadaki Intibah sivilizasiyasi Fransada dini muharibeler dovrunde bas vermis Varfolomey gecesi resmi Fransua Dyubua terefinden cekilmisdir Diger terefden indi bir cox tarixci menfi sosial faktorlarin coxusunu Orta esrler dovrundeki yoxsulluq muharibe dini ve siyasi teqiblerle elaqelendirir Bu dovrde daha da keskinlesen problemlere Makiavellist siyasetin artmasi dini muharibeler rusvete meyilli Borciya papalari ve artan caduger ovu gosterile biler Intibah dovrunde yasayan insanlar bunu 19 cu esr muelliflerinin xeyalindaki qizil dovr kimi yox sosial problemlerle mubarize apardiqlari bir merhele olaraq gorurduler 131 Buna baxmayaraq ressamlar yazicilar ve hokmdar sinif genis sekilde medeni cereyanlarda istirak edirdiler Onlar Orta esrler dovrunden aydin qopma olaraq gordukleri yeni bir dovrde yasadiqlarina inanirdilar 82 Bezi marksist tarixciler Intibahi materialist aspektden deyerlendirmeye ustunluk veririler Onlara gore incesenet edebiyyat ve felsefedeki bu deyisiklikler feodalizmden kapitalizme dogru kecid merhelesindeki umumi iqtisadi trendin bir hissesi idi ve burjuaziya sinfine ozlerini incesenete hesr etmek ucun bos vaxt yaratmisdi 132 Yohan Heyzinq 1872 1945 Intibahin movcudlugunu qebul etse de onun yaxsi deyisiklik olub olmadigini sorgulamisdi Orta esrlerin payizi kitabinda Heyzinq Intibah dovrunun Yuksek Orta esrlerden qopma dovru oldugunu ve ehemiyyetli olan cox seyi mehv etdiyini iddia edir 17 Misal ucun latin dili klassik dovrden beri mukemmel inkisaf etmisdi ve hele de kilse ve basqa yerlerde yasayan bir dil kimi istifade edilirdi Ancaq klassik safligin terefdari olan Intibah obsessiyasi dilin daha da tekamul etmesinin qarsisini aldi ve latin dilini kecmis klassik formasina qaytardi Robert Lopez Intibahin derin iqtisadi resessiya dovru oldugu fikri ile razilasirdi 133 Bu zaman Corc Sarton ve Linn Torndayk elmi inkisafin enenevi olaraq dusunulenden daha da az orijinal oldugunu iddia etdi 134 Yoan Kelli ise Renessansin Orta esrlerde qadinlarin sahib oldugu temsilciliyi azaldaraq daha boyuk dixotomiyaya sebeb oldugunu aciqladi 135 Bezi tarixciler guya daha primitiv olan Orta esrlerin qaranliq dovrunden musbet dircelme kimi xitab etdikleri Intibaha lazimsiz sekilde cox mena yuklenildiyini dusunmeye basladilar Indi coxu tarixci bu dovr ucun daha neytral olan ve dovru Orta esrlerle muasir dovr arasindaki kecid merhelesi olaraq goren erken muasir termininden istifade etmeye ustunluk verirler 136 Rocer Ozborn kimi digerleri ise Italyan Intibahini umumilikde qerb tarixinin ideya ve mifler anbari ve qedim ideyalarin yeniden dircelmesi yox boyuk yenilikler dovru kimi gorurdu 137 Diger Intibahlar RedakteRenessans termini 15 ci ve 16 ci esrler xaricindeki dovrleri de izah etmek ucun istifade edilir Misal ucun Carlz Haskinz 1870 1937 12 ci esr Intibahi anlayisini ireli surub 138 Diger tarixciler 8 ci ve 9 cu esrlerde Karolinq intibahi 10 cu esrde Otton intibahi ve 14 cu esrde Teymuriler Intibahinin movcud oldugunu iddia edirler Islamin qizil dovru de bezen Islam Intibahi olaraq adlandirilir 139 Intibah olaraq adlandirilan diger medeni yeniden doguslara misal olaraq Benqal Intibahi Tamil Intibahi Nepal Bhasa Intibahi ereb maarifciliyi ve ya Harlem Intibahi gosterile biler Bu terminden kino sahesinde de istifade olunur Animasiyada Disney Intibahi studiyanin Qizil dovrunden beri gormediyi keyfiyyet seviyyesine catdigi 1899 1999 cu iller araligini izah etmek ucun istifade olunur San Fransisko Intibahi 20 ci esrin ortalarinda seherde arasdirma poeziyasi ve fantastik hekeye yaziciligin canlandigi dovru ifade edir Hemcinin bax RedaktePostimpressionizm Neoklassisizm Barokko ModernizmQeydler Redakte Subuta ehtiyaci olmayan heqiqet mubahise dogurmayan muhakime aksiom Rombikuboktaedri sol yuxaridaki fiqur Leonardo da Vincinin cekmis ola bileceyi dusunulur 63 Cozef Ben Deyvid yazir 17 ci esrden beri elmi inkisafin xarakteristikasi olaraq qebul edilen biliyin suretli sekilde toplanmasi o dovre qeder bas vermemisdi Yeni elmi fealiyyet novu Qerbi Avropada yalnizca bir nece esr sonra ortaya cixdi ve texminen iki yuz il erzinde kicik bir erazide mehdudlasdi 19 cu esrden sonra elmi bilikler dunyanin qalan hissesi terefinden menimsenilmisdi Bezen kilsenin bir qurum kimi o dovrde indulgensiyalari resmi sekilde satdigi dusunulur Ancaq bu praktika deyildi Tez tez ianeler qebul edilse de yalniz mandati olan sexsler tenqid edilirdi Istinadlar Redakte Hertzel David 2009 The World History Workbook The Ancient World to the Present 106 Ismayilov Rafiq Necefov Elxan 2016 Dilcilik ve edebiyyatsunasliq terminleri lugeti Baki Altun Kitab Online Etymology Dictionary Renaissance Etymonline com Istifade tarixi July 31 2009 Elizade A A Antik felsefe tarixi Ali mekteblerin telebeleri ucun ders vesaiti Baki 2016 seh 31 Monfasani John 2016 Renaissance Humanism from the Middle Ages to Modern Times Taylor amp Francis ISBN 978 1 351 90439 1 Boia Lucian 2004 Forever Young A Cultural History of Longevity Reaktion Books ISBN 978 1 86189 154 9 BBC Science and Nature Leonardo da Vinci Retrieved May 12 2007 BBC History Michelangelo Retrieved May 12 2007 Burke P The European Renaissance Centre and Peripheries 1998 1 2 Strathern Paul The Medici Godfathers of the Renaissance 2003 Peter Barenboim Sergey Shiyan Michelangelo Mysteries of Medici Chapel SLOVO Moscow 2006 ISBN 5 85050 825 2 1 2 Encyclopaedia Britannica Renaissance 2008 O Ed Harris Michael H History of Libraries in the Western World Scarecrow Press Incorporate 1999 ISBN 0 8108 3724 2 Norwich John Julius A Short History of Byzantium 1997 Knopf ISBN 0 679 45088 2 1 2 3 4 Brotton J The Renaissance A Very Short Introduction OUP 2006 ISBN 0 19 280163 5 Panofsky Renaissance and Renascences in Western Art 1969 38 Panofsky s chapter Renaissance self definition or self deception succinctly introduces the historiographical debate with copious footnotes to the literature 1 2 Huizanga Johan The Waning of the Middle Ages 1919 trans 1924 1 2 3 Starn Randolph 1998 Renaissance Redux The American Historical Review 103 1 122 124 doi 10 2307 2650779 JSTOR 2650779 Panofsky 1969 6 The Oxford English Dictionary cites W Dyce and C H Wilson s Letter to Lord Meadowbank 1837 A style possessing many points of rude resemblance with the more elegant and refined character of the art of the renaissance in Italy And the following year in Civil Engineer amp Architect s Journal Not that we consider the style of the Renaissance to be either pure or good per se See Oxford English Dictionary Renaissance 1 2 Murray P and Murray L 1963 The Art of the Renaissance London Thames amp Hudson World of Art p 9 ISBN 978 0 500 20008 7 in 1855 we find for the first time the word Renaissance used by the French historian Michelet as an adjective to describe a whole period of history and not confined to the rebirth of Latin letters or a classically inspired style in the arts Perry M Humanities in the Western Tradition Ch 13 1 2 3 4 Open University Looking at the Renaissance Religious Context in the Renaissance Retrieved May 10 2007 Open University Looking at the Renaissance Urban economy and government Retrieved May 15 2007 Stark Rodney The Victory of Reason Random House NY 2005 Walker Paul Robert The Feud that sparked the Renaissance How Brunelleschi and Ghiberti Changed the Art World New York Perennial Harper Collins 2003 Severy Merle Thomas B Allen Ross Bennett Jules B Billard Russell Bourne Edward Lanoutte David F Robinson Verla Lee Smith 1970 The Renaissance Maker of Modern Man National Geographic Society ISBN 978 0 87044 091 5 Brotton Jerry 2002 The Renaissance Bazaar Oxford University Press 21 22 Bir sira muxtelif qedim metnlere medeni metnlerden daha cox elmi metnler olan erken ve ferqli yanasmalar ucun 12 ci esr latin tercumeleri ve Islam dunyasinin Orta esrler Avropasina tohvelerine baxin Reynolds and Wilson pp 113 123 Reynolds and Wilson pp 123 130 137 The Connoisseur Volume 219 p 128 Europe in the second millennium a hegemony achieved p 58 Harris Michael H History of Libraries in the Western World Scarecrow Press 1999 ISBN 0 8108 3724 2 Western Civilization Ideas Politics and Society Marvin Perry Myrna Chase Margaret C Jacob James R Jacob 2008 pp 261 262 Reynolds and Wilson pp 119 131 Kirshner Julius Family and Marriage A socio legal perspective Italy in the Age of the Renaissance 1300 1550 ed John M Najemy Oxford University Press 2004 p 89 Retrieved May 10 2007 Burckhardt Jacob The Revival of Antiquity The Civilization of the Renaissance in Italy Arxivlesdirilib aprel 7 2007 at the Wayback Machine trans by S G C Middlemore 1878 1 2 Skinner Quentin The Foundations of Modern Political Thought vol I The Renaissance vol II The Age of Reformation Cambridge University Press p 69 Stark Rodney The Victory of Reason New York Random House 2005 Martin J and Romano D Venice Reconsidered Baltimore Johns Hopkins University 2000 1 2 Burckhardt Jacob The Republics Venice and Florence The Civilization of the Renaissance in Italy Arxivlesdirilib aprel 7 2007 at the Wayback Machine translated by S G C Middlemore 1878 Barbara Tuchman 1978 A Distant Mirror Knopf ISBN 0 394 40026 7 The End of Europe s Middle Ages The Black Death Arxivlesdirilib mart 9 2013 at the Wayback Machine University of Calgary website Retrieved on April 5 2007 Netzley Patricia D Life During the Renaissance San Diego Lucent Books Inc 1998 Hause S amp Maltby W 2001 A History of European Society Essentials of Western Civilization Vol 2 p 217 Belmont CA Thomson Learning Inc Renaissance And Reformation France Mack P Holt pp 30 39 69 166 Hatty Suzanne E Hatty James 1999 Disordered Body Epidemic Disease and Cultural Transformation SUNY Press seh 89 ISBN 9780791443651 Guido Carocci I dintorni di Firenze Vol II Galletti e Cocci Firenze 1907 pp 336 337 1 2 Burckhardt Jacob The Development of the Individual The Civilization of the Renaissance in Italy Arxivlesdirilib oktyabr 3 2008 at the Wayback Machine translated by S G C Middlemore 1878 Stephens J Individualism and the cult of creative personality The Italian Renaissance New York 1990 p 121 Burke P The spread of Italian humanism in The Impact of Humanism on Western Europe ed A Goodman and A MacKay London 1990 p 2 As asserted by Gianozzo Manetti in On the Dignity and Excellence of Man cited in Clare J Italian Renaissance Oration on the Dignity of Man 1486 wsu edu Arxivlesdirilib yanvar 4 2011 at the Wayback Machine Hause S amp Maltby W 2001 A History of European Society Essentials of Western Civilization Vol 2 pp 245 246 Belmont CA Thomson Learning Inc Clare John D amp Millen Alan Italian Renaissance London 1994 p 14 Stork David G Optics and Realism in Renaissance Art Arxivlesdirilib iyun 14 2007 at the Wayback Machine Retrieved May 10 2007 Vasari Giorgio Lives of the Artists translated by George Bull Penguin Classics 1965 ISBN 0 14 044164 6 Peter Brueghel Biography Web Gallery of Art Retrieved May 10 2007 Hooker Richard Architecture and Public Space Arxivlesdirilib may 22 2007 at the Wayback Machine Retrieved May 10 2007 Saalman Howard 1993 Filippo Brunelleschi The Buildings Zwemmer ISBN 978 0 271 01067 0 Hause S amp Maltby W 2001 A History of European Society Essentials of Western Civilization Vol 2 pp 250 251 Belmont CA Thomson Learning Inc MacKinnon Nick 1993 The Portrait of Fra Luca Pacioli The Mathematical Gazette 77 479 143 doi 10 2307 3619717 JSTOR 3619717 Diwan Jaswith Accounting Concepts amp Theories London Morre 1 2 id 94452 Capra Fritjof The Science of Leonardo Inside the Mind of the Great Genius of the Renaissance New York Doubleday 2007 Exhaustive 2007 study by Fritjof Capra shows that Leonardo was a much greater scientist than previously thought and not just an inventor Leonardo was innovative in science theory and in conducting actual science practice In Capra s detailed assessment of many surviving manuscripts Leonardo s science in tune with holistic non mechanistic and non reductive approaches to science which are becoming popular today Columbus and Vesalius The Age of Discoverers JAMA 2015 313 3 312 DOI 10 1001 jama 2014 11534 Allen Debus Man and Nature in the Renaissance Cambridge Cambridge University Press 1978 Butterfield Herbert The Origins of Modern Science 1300 1800 p viii Shapin Steven The Scientific Revolution Chicago University of Chicago Press 1996 p 1 Scientific Revolution in Encarta 2007 1 Brotton J Science and Philosophy The Renaissance A Very Short Introduction Oxford University Press 2006 ISBN 0 19 280163 5 Van Doren Charles 1991 A History of Knowledge Ballantine New York pp 211 212 ISBN 0 345 37316 2 Burke Peter 2000 A Social History of Knowledge From Gutenberg to Diderot Polity Press Cambridge Massachusetts p 40 ISBN 0 7456 2484 7 Hunt Shelby D 2003 Controversy in marketing theory for reason realism truth and objectivity M E Sharpe seh 18 ISBN 978 0 7656 0932 8 Woodward David 2007 The History of Cartography Volume Three Cartography in the European Renaissance Chicago and London University of Chicago Press ISBN 978 0 226 90733 8 Cameron Ash M 2018 Lying for the Admiralty Captain Cook s Endeavour Voyage Sydney Rosenberg 19 20 ISBN 978 0 6480439 6 6 Catholic Encyclopedia Western Schism Retrieved May 10 2007 Catholic Encyclopedia Alexander VI Retrieved May 10 2007 1 2 Mommsen Theodore E 1942 Petrarch s Conception of the Dark Ages Speculum 17 2 226 242 doi 10 2307 2856364 JSTOR 2856364 Leonardo Bruni James Hankins History of the Florentine people Volume 1 Books 1 4 2001 p xvii Albrow Martin The Global Age state and society beyond modernity 1997 Stanford University Press p 205 ISBN 0 8047 2870 4 1 2 Panofsky Erwin Renaissance and Renascences in Western Art New York Harper and Row 1960 The Open University Guide to the Renaissance Defining the Renaissance Arxivlesdirilib iyul 21 2009 at the Wayback Machine Retrieved May 10 2007 Sohm Philip Style in the Art Theory of Early Modern Italy Cambridge Cambridge University Press 2001 ISBN 0 521 78069 1 1 2 Michelet Jules History of France trans G H Smith New York D Appleton 1847 Vincent Cronin June 30 2011 The Florentine Renaissance Random House ISBN 978 1 4464 6654 4 Strauss Gerald 1965 The Religious Renaissance of the German Humanists English Historical Review 80 314 156 157 doi 10 1093 ehr LXXX CCCXIV 156 JSTOR 560776 Louis A Waldman Peter Farbaky Louis Alexander Waldman 2011 Italy amp Hungary Humanism and Art in the Early Renaissance Villa I Tatti ISBN 978 0 674 06346 4 Title Hungary 4th edition Authors Zoltan Halasz Andras Balla photo Zsuzsa Beres translation Published by Corvina in 1998 ISBN 963 13 4129 1 963 13 4727 3 the influences of the florentine renaissance in hungary Fondazione delbianco org March 21 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi July 31 2009 History section Miklos Horler Budapest muemlekei I Bp 1955 pp 259 307 Post war reconstruction Laszlo Gero A helyreallitott budai var Bp 1980 pp 11 60 1 2 Czigany Lorant A History of Hungarian Literature The Renaissance in Hungary Retrieved May 10 2007 Marcus Tanner The Raven King Matthias Corvinus and the Fate of his Lost Library New Haven Yale U P 2008 Documentary heritage concerning Hungary and recommended for inclusion in the Memory of the World International Register portal unesco org E Kovacs 1990 seh 177 180 181 1 2 Engel 2001 seh 319 E Kovacs 1990 seh 180 181 Kubinyi 2008 seh 171 172 Kubinyi 2008 seh 172 E Kovacs 1990 seh 181 Klaniczay 1992 seh 168 Kubinyi 2008 seh 183 Sablon Interlanguage link Michelangelo Buonarroti und Leonardo Da Vinci Republikanischer Alltag und Kunstlerkonkurrenz in Florenz zwischen 1501 und 1505 Wallstein Verlag 2007 p 151 1 2 Klaniczay 1992 seh 166 1 2 Cartledge 2011 seh 67 E Kovacs 1990 seh 185 Klaniczay 1992 seh 167 Engel 2001 seh 321 Hendrix 2013 seh 59 Hendrix 2013 seh 63 65 Tanner 2009 seh 99 1 2 Heughebaert H Defoort A Van Der Donck R 1998 Artistieke opvoeding Wommelgem Belgium Den Gulden Engel bvba ISBN 978 90 5035 222 2 Janson H W Janson Anthony F 1997 History of Art 5th rev New York Harry N Abrams Inc ISBN 978 0 8109 3442 9 1 2 Lang Paul Henry 1939 The So Called Netherlands Schools The Musical Quarterly 25 1 48 59 doi 10 1093 mq xxv 1 48 JSTOR 738699 Painting in Oil in the Low Countries and Its Spread to Southern Europe Metropolitan Museum of Art website Retrieved April 5 2007 Celenza Christopher 2004 The Lost Italian Renaissance Humanists Historians and Latin s Legacy Baltimore Johns Hopkins University Press Bona Sforza 1494 1557 Arxivlesdirilib 2014 05 06 at the Wayback Machine poland gov pl Retrieved April 4 2007 For example the re establishment Arxivlesdirilib noyabr 20 2002 at the Wayback Machine of Jagiellonian University in 1364 1 2 University Brown The John Carter Brown Library Portuguese Overseas Travels and European Readers Portugal and Renaissance Europe JCB Exhibitions Istifade tarixi July 19 2011 Bergin Speake Jennifer and Thomas G 2004 Encyclopedia of the Renaissance and the Reformation Infobase Publishing ISBN 978 0 8160 5451 0 Bergin Speake Jennifer and Thomas G 2004 Encyclopedia of the Renaissance and the Reformation Infobase Publishing seh 490 ISBN 978 0 8160 5451 0 Bietenholz Peter G Deutscher Thomas Brian 2003 Contemporaries of Erasmus a biographical register of the Renaissance and Reformation Volumes 1 3 University of Toronto Press seh 22 ISBN 978 0 8020 8577 1 Lach Donald Frederick 1994 Asia in the making of Europe A century of wonder The literary arts The scholarly disciplines University of Chicago Press 1994 ISBN 978 0 226 46733 7 Istifade tarixi July 15 2011 The first stone tented roof church and the origins of the tented roof architecture by Sergey Zagraevsky at RusArch ru rus Pokhlebkin V V Pohlyobkin V V 2007 The history of vodka Istoriya vodki Moscow Tsentrpoligraph Centrpoligraf seh 272 ISBN 978 5 9524 1895 0 Defining the Renaissance Open University Open ac uk Istifade tarixi July 31 2009 Burckhardt Jacob The Civilization of the Renaissance in Italy Arxivlesdirilib sentyabr 21 2008 at the Wayback Machine trans S G C Middlemore London 1878 Gay Peter Style in History New York Basic Books 1974 Burckhardt Jacob The Civilization of the Renaissance in Italy October 3 2008 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi August 31 2008 Savonarola s popularity is a prime example of the manifestation of such concerns Other examples include Philip II of Spain s censorship of Florentine paintings noted by Edward L Goldberg Spanish Values and Tuscan Painting Renaissance Quarterly 1998 p 914 Renaissance Forum at Hull University Autumn 1997 Retrieved on May 10 2007 Lopez Robert S Miskimin Harry A 1962 The Economic Depression of the Renaissance Economic History Review 14 3 408 426 doi 10 1111 j 1468 0289 1962 tb00059 x JSTOR 2591885 parameter ignored Thorndike Lynn Johnson F R Kristeller P O Lockwood D P Thorndike L 1943 Some Remarks on the Question of the Originality of the Renaissance Journal of the History of Ideas 4 1 49 74 doi 10 2307 2707236 JSTOR 2707236 Kelly Gadol Joan Did Women Have a Renaissance Becoming Visible Women in European History Edited by Renate Bridenthal and Claudia Koonz Boston Houghton Mifflin 1977 Stephen Greenblatt Renaissance Self Fashioning From More to Shakespeare University of Chicago Press 1980 Osborne Roger November 1 2006 Civilization a new history of the Western world Pegasus Books 180 ISBN 978 1 933648 19 4 Istifade tarixi December 10 2011 Haskins Charles Homer The Renaissance of the Twelfth Century Cambridge Harvard University Press 1927 ISBN 0 674 76075 1 Hubert Jean L Empire carolingien English The Carolingian Renaissance translated by James Emmons New York G Braziller 1970 Umumi menbeler Redakte Burckhardt Jacob The Civilization of the Renaissance in Italy 1860 a famous classic excerpt and text search 2007 edition also complete text online Cartledge Bryan 2011 The Will to Survive A History of Hungary C Hurst amp Co ISBN 978 1 84904 112 6 E Kovacs Peter 1990 Matthias Corvinus macar Officina Nova ISBN 963 7835 49 0 Engel Pal 2001 The Realm of St Stephen A History of Medieval Hungary 895 1526 I B Tauris Publishers ISBN 1 86064 061 3 Hendrix Scott E 2013 Astrological forecasting and the Turkish menace in the Renaissance Balkans PDF Anthropology Universitatis Miskolciensis 13 2 57 72 ISSN 1452 7243 Klaniczay Tibor 1992 The age of Matthias Corvinus In Porter Roy Teich Mikulas eds The Renaissance in National Context Cambridge University Press 164 179 ISBN 0 521 36970 3 Kubinyi Andras 2008 Matthias Rex Balassi Kiado ISBN 978 963 506 767 1 Reynolds L D and Wilson Nigel Scribes and Scholars A Guide to the Transmission of Greek and Latin Literature Clarendon Press Oxford 1974 Tanner Marcus 2009 The Raven King Matthias Corvinus and the Fate of his Lost Library Yale University Press ISBN 978 0 300 15828 1 Elave edebiyyat RedakteCronin Vincent 1969 The Flowering of the Renaissance ISBN 0 7126 9884 1 Cronin Vincent 1992 The Renaissance ISBN 0 00 215411 0 Campbell Gordon The Oxford Dictionary of the Renaissance 2003 862 pp online at OUP Davis Robert C Renaissance People Lives that Shaped the Modern Age 2011 ISBN 978 1 60606 078 0 Ergang Robert 1967 The Renaissance ISBN 0 442 02319 7 Ferguson Wallace K 1962 Europe in Transition 1300 1500 ISBN 0 04 940008 8 Fisher Celia Flowers of the Renaissance 2011 ISBN 978 1 60606 062 9 Fletcher Stella The Longman Companion to Renaissance Europe 1390 1530 2000 347 pp Grendler Paul F ed The Renaissance An Encyclopedia for Students 2003 970 pp Hale John The Civilization of Europe in the Renaissance 1994 648 pp a magistral survey heavily illustrated excerpt and text search Hall Bert S Weapons and Warfare in Renaissance Europe Gunpowder Technology and Tactics 2001 excerpt and text search Hattaway Michael ed A Companion to English Renaissance Literature and Culture 2000 747 pp Jensen De Lamar 1992 Renaissance Europe ISBN 0 395 88947 2 Johnson Paul The Renaissance A Short History 2000 197 pp excerpt and text search also online free Keene Bryan C Gardens of the Renaissance 2013 ISBN 978 1 60606 143 5 King Margaret L Women of the Renaissance 1991 excerpt and text search Kristeller Paul Oskar and Michael Mooney Renaissance Thought and its Sources 1979 excerpt and text search Nauert Charles G Historical Dictionary of the Renaissance 2004 541 pp Patrick James A ed Renaissance and Reformation 5 vol 2007 1584 pages comprehensive encyclopedia Plumb J H The Italian Renaissance 2001 excerpt and text search Paoletti John T and Gary M Radke Art in Renaissance Italy 4th ed 2011 Potter G R ed The New Cambridge Modern History Volume 1 The Renaissance 1493 1520 1957 online major essays by multiple scholars Summarizes the viewpoint of 1950s Robin Diana Larsen Anne R and Levin Carole eds Encyclopedia of Women in the Renaissance Italy France and England 2007 459 pp Rowse A L The Elizabethan Renaissance The Life of the Society 2000 excerpt and text search Ruggiero Guido The Renaissance in Italy A Social and Cultural History of the Rinascimento Cambridge University Press 2015 648 pp online review Rundle David ed The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance 1999 434 pp numerous brief articles online edition Turner Richard N Renaissance Florence 2005 excerpt and text search Ward A The Cambridge Modern History Vol 1 The Renaissance 1902 older essays by scholars emphasis on politics Tarixsunasligi ile bagli Redakte Bouwsma William J The Renaissance and the drama of Western history American Historical Review 1979 1 15 in JSTOR Caferro William Contesting the Renaissance 2010 excerpt and text search Ferguson Wallace K The Interpretation of the Renaissance Suggestions for a Synthesis Journal of the History of Ideas 1951 483 495 online in JSTOR Ferguson Wallace K Recent trends in the economic historiography of the Renaissance Studies in the Renaissance 1960 7 26 Ferguson Wallace Klippert The Renaissance in historical thought AMS Press 1981 Grendler Paul F The Future of Sixteenth Century Studies Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years Sixteenth Century Journal Spring 2009 Vol 40 Issue 1 pp 182 Murray Stuart A P The Library An Illustrated History American Library Association Chicago 2012 Ruggiero Guido ed A Companion to the Worlds of the Renaissance 2002 561 pp Starn Randolph A Postmodern Renaissance Renaissance Quarterly 2007 60 1 1 24 in Project MUSE Summit Jennifer Renaissance Humanism and the Future of the Humanities Literature Compass 2012 9 10 pp 665 678 Trivellato Francesca Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work Journal of Modern History March 2010 82 1 pp 127 155 Woolfson Jonathan ed Palgrave advances in Renaissance historiography Palgrave Macmillan 2005 Vacib menbeler Redakte Bartlett Kenneth ed The Civilization of the Italian Renaissance A Sourcebook 2nd ed 2011 Ross James Bruce and Mary M McLaughlin eds The Portable Renaissance Reader 1977 excerpt and text searchXarici kecidler Redakte Vikianbarda Intibah dovru ile elaqeli mediafayllar var Vikimenbede The Civilization of the Renaissance in Italy ile elaqeli melumatlar var Vikisitatda Intibah dovru ile elaqedar sitatlar var The Renaissance In Our Time BBC Radio 4 discussion with Francis Ames Lewis Peter Burke and Evelyn Welch June 8 2000 Notable Medieval and Renaissance Women Renaissance Style Guide Interaktiv menbeler Florence 3D Panoramas of Florentine Renaissance Sites English Italian Interactive Glossary of Terms Relating to the Renaissance Multimedia Exploration of the Renaissance RSS News Feed Get an entry from Leonardo s Journal delivered each day Virtual Journey to Renaissance Florence Exhibits Collection Renaissance Muhazireler ve qalleriyalar Leonardo da Vinci Gallery of Paintings and Drawings The Bagatti Valsecchi Museum Renaissance in the History of Art The Society for Renaissance Studies Inquiring Eye European Renaissance ArtMenbe https az wikipedia org w index php title Intibah dovru amp oldid 5949944, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.