fbpx
Wikipedia

İngiltərə

İngiltərə (ing.England) — Böyük Britaniya krallığına daxil olan tarixi və inzibati ərazi, Böyük Britaniya adasının cənub hissəsində yerləşir. Paytaxtı Londondur. Kraliçaları II Elizabetdir. Rəsmi dili ingilis dilidir. Əsas əhalisi ingilislərdir.

İngiltərə
England
ENG
Bayrağı
Gerbi
Himni: Dieu et mon droit
Paytaxtı
və ən böyük şəhəri
London
Rəsmi dilləriİngilis dili
Dini
Protestantlıq
İdarəetmə formasıKonstitusiyalı monarxiya
II Elizabet
Boris Conson
Qurulması
Şotlandiya ilə ittifaq bağlanması .
1707-ci il
Ərazisi
• Ümumi
130395
Əhalisi
• Təxmini
53,012,456
ValyutasıFunt sterlinq (GBP)
Telefon kodu44
ISO 3166 koduGB-ENG
İnternet domeni.en

Mündəricat

Əsas məqalə: İngiltərə tarixi

Antik era

Stounhenc abidəsi.

İngiltərə tarixinin ən qədim abidələrindən sayılan Stounhencidir. Alimlərin fikrinə görə, bu abidə günəş şüasının düşmə dərəcəsini ölçür.

Feodal era

XI–XV əsrlər

1066-cı ildə Normandiya hersoqu Vilhelm İngiltərəni işğal etdi. Beləliklə, İngiltərədə mərkəzləşmiş dövlət yaradılmasının başlanğıcı qoyuldu. O, La-Manşı keçdi. Hastinqs vuruşması başlandı. Vilhelm hiyləyə əl atdı. O, qoşununu geri çəkdi. Vilhelmin atlı qoşunu hücuma keçib anqlo-saks qoşunlarına qalib gəldi, döyüşdə anqlo-saks kralı öldürüldü. London tutuldu, Vilhelm Fateh adı ilə İngiltərənin kralı oldu. Yerli feodalların torpağını öz vassallarına payladı. İngiltərə torpağının yeddidə birini özünə götürdü. Nəticədə İngiltərədə kral hakimiyyəti gücləndi və mərkəzləşmiş dövlətin əsası qoyuldu.

XII əsrdə İngiltərə kralı II Henrixin islahatları kral hakimiyyətini daha da gücləndirdi. İslahata əsasən hər bir azad adam yerli feodalı xəbərdar etmədən birbaşa kral məhkəməsinə müraciət edə bilərdi. İstintaqı 12 yerli sakin aparırdı. Onlar düzgün istintaq aparmaq üçün Bibliyaya and içirdilər. İstintaqın nəticəsi kral məhkəməsinə təqdim edilirdi. Beləliklə, demokratik dövlətlərdə olan andlı məhkəmələr yarandı. XII əsrdə kralın hərbi yürüşlərində iştirak etməyə məcbur olan cəngavərlər sonralar krala "qalxan pulu" adlanan xüsusi haqq ödəyirdilər. Kral bu pulla daimi nizami muzdlu ordu saxlayırdı.

1265-ci ildə İngiltərədə ilk dəfə parlament (fransızca "danışmaq" deməkdir) çağırıldı. XIV əsrdə parlament lordlar (ağalar) və nümayəndələr palatasına bölündü. Lordlar palatasına yepiskoplar, abbatlar, feodallar daxil idi. Nümayəndələr palatasına hər qraflıqdan iki cəngavər, hər iri şəhərdən iki şəhərli seçilirdi.

İngiltərə cəngavərləri ilə şəhərliləri arasında Fransada olan silklər arasındakı kimi kəskin ziddiyyətlər yox idi. Buna görə də nümayəndələr palatası razılıq verməsə, hər hansı bir vergi toplanınası barədə heç bir qanun qəbul edilə bilməzdi. İngiltərə parlamenti dövlət işlərinə Fransa Baş Məclisinə nisbətən böyük təsir göstərirdi. Bunun səbəbi silklər arasında barışmaz ziddiyyətlərin olmaması idi. Fransada olduğu kimi, XIII–XIV əsrlərdə İngiltərədə də mərkəzləşdirilmiş dövlət möhkəmləndi. Bu dövlət formaca silki mütləqiyyət idi.

Al qızılgül və ağ qızılgül müharibələri

Yüzillik müharibədən sonra İngiltərənin daxilində iki əyan nəsli və onların tərəfdarları arasında hakimiyyət uğrunda müharibə başlandı. Müharibə 30 il (1455–1485) davam etdi. Onlardan birinin gerbində al qızılgül, o birinin gerbində isə ağ qızılgül olduğuna görə bu müharibəni al qızılgül və ağ qızılgül müharibələri adlandırırdılar. Bu müharibələrdə əyanlar, demək olar ki, bir-birini qırıb qurtardılar. Vuruşan əyan nəsillərindən birinin nümayəndəsi olan VII Henrix Tüdor (1485–1509) qalib gəldi və Tüdor sülaləsi (1485–1603) hakimiyyəti başlandı. XV əsrin sonu — XVI əsrin əvvəllərində İngiltərədə kral hakimiyyəti xeyli gücləndi.

XVI–XVII əsrlər

XVI əsrdə mahud istehsalı kəndlərdə də yayılırdı. Varlı adamlar yunu və dəzgahı kəndlilərə verir, kəndli istehsal etdiyi mahudu ancaq ona qaytarırdı. Varlı adamlar ustaları kənddə bir emalatxanaya toplayırdılar. Beləliklə, usta kəndlilər indi varlı adamların düzəltdiyi emalatxanada muzdla işləyirdi. Emalatxanın sahibinə kapitalist, işçiyə isə muzdlu fəhlə deyilirdi. Bu cür emalatxanalar kapitalist manufakturası adlanırdı. Sənətkarlar manufakturalarda işləməyə başladılar. Yoxsullar, şagirdlər və usta köməkçiləri manufakturada muzdlu fəhləyə çevrildilər.

1549-cu ildə çəpərləməyə qarşı İngiltərənin şərqində — Norfolk qraflığında xırda mülkədar Robert Ketin başçılığı ilə kəndli üsyanı başladı. Kəndlilər qraflığın paytaxtı Norviç şəhəri yaxınlığındakı meşədə məskən saldılar. Şəhərlilər də onlara qoşuldular. Üsyançılar Norviç şəhərini ələ keçirdilər. Kəndlilər 29 maddədən ibarət tələb hazırladılar. Onlar çəpərləmələrin dayandırılmasını, iri torpaq sahiblərinin icma örüşlərindən istifadə etmələrinin qadağan olunmasını və s. tələb edirdilər. Lakin kəndlilərin bu tələbi qəbul edilmədi. Üsyan məğlub oldu. Robert Ket edam olundu. Çəpərləmə davam etdi.

İngiltərənin dəniz ticarəti və müstəmləkələr uğrunda mübarizəsi

I Elizabet — Tüdorlar sülaləsinin sonuncu nümayəndəsi.

XVI əsrin əvvəllərində dünya okeanlarında ağalıq uğrunda İngiltərə və İspaniya mübarizə aparırdı. Dəniz ticarətində İngiltərənin əsas rəqibi İspaniya idi. İspaniya başqa ölkələrin onun müstəmləkələrində ticarət aparmasını qadağan etmişdi. İngiltərə hökuməti bununla razılaşmadı. Elə buna görə də, İngiltərə dəniz quldurları İspaniya müstəmləkələrində, İspaniya sahillərində quldurluğu genişləndirdilər. İngiltərə kraliçası I Elizabeta Tüdor (1558–1603) ticarət və gəmiçiliyi, dəniz quldurluğunu əl altdan (gizli) müdafiə edirdi. O, İngiltərənin qüdrətli donanmasını yaratdı, dəniz quldurlarına kral donanmasının admiralı rütbəsini verdi.

İngiltərədə dəniz quldurluğu çox zaman qul alveri ilə birləşirdi. Gəmi sahibi Con Hokins London varlılarının köməyi ilə Afrikaya ekspedisiya təşkil etdi. Kraliça ona iki hərbi gəmi vermişdi. O, Afrikada 500 qul alıb İspaniyanın müstəmləkələrində satmaq istədi. Lakin ispan qubernatoru qul satmağa icazə vermədi. Hokins toplardan atəş açdı, qubernator qul satışına icazə verməyə məcbur oldu. Bu "qəhrəmanlığa" görə I Elizabeta Tüdor ona cəngavər rütbəsi verdi.

1588-ci ildə ispanlar 130 yelkənli gəmi və 20 min əsgərlə Temza çayının dənizə tökülən hissəsinə yaxınlaşdılar. İspanlar öz donanmalarını "məğlubedilməz Armada" adlandırırdılar. Armada böyük donanma deməkdir. 1588-ci ildə İngilis gəmiləri La-Manş boğazında ispan gəmilərinə hücum etdilər. 2 həftə davam edən döyüşdə ingilislər qalib gəldilər. İngilislər abordaj döyüş qaydasından istifadə etdilər. Abordaj gəmi bortu deməkdir. Döyüş zamanı düşmən gəmisi əks tərəfin gəmisinə yanaşır, qarmaqla onu öz gəmisinə bağlayır və düşmən gəmisinə keçib vuruşur. İspan gəmiləri Şimal dənizinə sıxışdırıldı. Qayalara dəyən gəmilər məhv oldu. Beləliklə, 1588-ci ildə İngiltərə-İspaniya müharibəsi nəticəsində İspaniyanın dəniz qüdrəti sarsıldı, dənizlərdə hökmranlıq tədricən İngiltərənin əlinə keçdi.

İngiltərənin ilk müstəmləkələri

İspaniyanın məğlub edilməsi ingilislərin yeni müstəmləkələr ələ keçirməsini asanlaşdırdı. 1607-ci ildə ingilislər Şimali Amerikanın şərq sahillərində özlərinin ilk müstəmləkəsi olan Virciniyanın əsasını qoydular. Buranın yerli əhalisi ingilisləri dostcasına qarşıladı. Lakin az sonra ingilislər onlara divan tutmağa başladı və bütöv tayfaları məhv etdilər.

İngilislər portuqaliyalıları Asiyada sıxışdırmağa başladılar. 1600-cü ildə yaranmış Ost-Hind şirkəti Böyük Moğol hökmdarından Hindistanda gömrüksüz ticarət etməyə icazə aldı.İngilis burjuaziyası öz ölkəsinin zəhmətkeşlərini istismar etmək, dəniz quldurluğu, çəpərləmələr, qul alveri, müstəmləkələri talamaq yolu ilə böyük sərvət topladı. Həmin sərvəti iri müəssisələr tikməyə sərf etdilər.

XVII əsr İngiltərə burjua inqilabı

Burjua inqilabı ərəfəsində Avropada başlıca rəqabət İngiltərə ilə Fransa və İngiltərə ilə İspaniya arasında gedirdi. Məlum olduğu kimi, XVI əsrin II yarısında Fransa kralı XII Lüdovikin Avropa diplomatiyası bilavasitə İngiltərənin maraqlarına toxunurdu. Lakin "məğlubedilməz armadanın" süqutundan sonra İngiltərənin Avropa siyasətində rolu artdı. Belə ki, "məğlubedilməz armadanın" aradan qaldırılması sonrakı 400 illik dövr ərzində İngiltərənin xarici siyasətində 'kredo' olan belə bir fikrin formalaşmasına səbəb oldu ki, ayrılıqda götürülmüş ingilis donanması 2 güclü Avropa dövlətinin donanmasının gücünə bərabər olmalıdır.Yalnız 1921–22-ci illər Vaşinqton konfransından sonra həmin qayda nisbi dəyişikliyə məruz qaldı.

Tüdorların xarici siyasət xətti XVII yüzilliyin əvvəlləri üçün İngiltərənin dəniz gücünün olduqca artmasına səbəb olmuşdu ki, sonrakı geosiyasət nəzəriyyəçiləri bunu İngiltərənin varlanmasının başlıca faktoru kimi qeyd edirdilər. Stüartlar sülaləsi hakimiyyətə gəldikdən sonra 1603–1614-cü illər arasındakı dövrdə 6 beynəlxalq şirkət təsis olunmuşdu ki, bunlar Qvineyadan Cənub-şərqi Asiyayadək müxtəlif ərazilərə yayılmışdı. İngiltərənin sürətlə varlanması gedişində Siti bankların dövlət siyasətinə təsiri güclənmişdi. Bu bankın ən güclü bankirlərindən biri Pimi kral Pim adlandırırdılar ki, bu şəxs parlament müxalifətinin başında dururdu.

Oliver Kromvel — Burjua İnqilabının başçısı.

1637-ci ildə Şotlandiyada üsyan başladıqdan sonra kral I Karl vəsait əldə edib üsyanı yatırmaq üçün 1640-cı ilin aprelində yenidən parlament çağırmağa məcbur oldu. Lakin cəmi üç həftədən sonra buraxıldığı üçün Qısamüddətli parlament adı ilə tarixə daxil oldu. Ölkədə mütləq monarxiyaya qarşı genişlənən siyasi mübarizə tezliklə I Karlı geri çəkilməyə vadar etdi. Şotland üsyanının yatırılması məsələsində kral parlamentdən dəstək qazana bilmədi. Çünki yeni vergilərin təyin olunması məsələsinə parlament razılıq vermədi.

Şotland üsyanı İngiltərəyə iki tərəfdən ciddi zərər verdi:

  • İngiltərə diplomatiyasının Avropa siyasətində mövqeləri zəiflədi.
  • İkincisi, Şotland üsyanı İngiltərə puritanizminin güclənməsinə ciddi şəkildə start verməklə hakimiyyət elitasında bir sıra dəyişikliklərin əsasını qoydu. Tori və viqlərin yerində yeni parlament partiyaları olan independentlər və presvetrianlar formalaşmağa başladı.

Müharibənin gedişində Oliver Kromvelin hərbi istedadı parladı. Orta zadəgan ailəsində doğulmuş Kromvel tezliklə independentlərin liderinə çevrildi və ordunu yenidən qurmağa müvəffəq oldu. 1644-cı ildə Marston-Mur döyüşündə parlament ordusu ilk böyük qələbə çaldı. Bu döyüşdən sonra Kromvelin əsgərləri "dəmirböyürlü" adlanmağa başladı. Orduda əvvəlcə 22 min, sonradan 70 min döyüşçü var idi. Baş komandan Tomas Ferfaksın başçılığı altında 1645-ci il iyunda Neyzbi döyüşündə parlament ordusu tam qələbə çaldı. 1646-cı ilin yazında Kral Şotlandiyaya qaçmağa məcbur oldu, onlar isə kralı pulla parlamentə satdılar. Royalistərin sonuncu istingahları 1647-ci ilin martında süqut etdi.

İngiltərə tarixinin 1649–1653-cü illər dövrü I respublika (İndependent respublikası), 1659–1660-cı illər dövrü isə II respublika dövrü kimi səciyyələnir. Birinci respublikanın dövründə xarici siyasət məsələləri tam şəkildə Kromvelin əlində cəmləşmişdi. Onun Avropa siyasətində üç ölkə: Fransa, İspaniya və Hollandiya mühüm yer tuturdu. Kromvel Hollandiyadan İngiltərəyə ilhaq olunmağı tələb edirdi. İspaniyadan isə inkvizasiyaya son qoyulmasını və Amerika qitəsi ilə ticarətə başqa ölkələrə, o cümlədən dəİngiltərəyə də imkan yaradılmasını tələb edirdi.

İngiltərə burjua inqilabının 1653–1659-cu illər dövrü Kromvel protektoratlığı dövrü adlanır. 1653-cü il 16 dekabrda Kromvel respublikanın lord-protektoru (müdafiəçisi) elan olundu. Respublikanın konstitusiyası qəbul edildi. Ölkə başında general-mayor dayanan dairələrə bölündü. Respublikanı Dövlət Şurası və parlament idarə edirdi. 1657-ci ilin mayında protektorluq irsi elan edildi və lordlar palatası bərpa edildi. 1658-ci ilin payızında Kromvelin ölümündən sonra 1658–1959-cu illərdə oğlu Riçard Kromvel lord -protektor oldu.

İngiltərə burjua inqilabının qələbəsi İngiltərənin dünya birinciliyi yoluna çıxmasını təmin etmişdi. İngiltərə tarixşünaslığı belə bir məsələdə həmrəydir ki, XVII əsrin sonları üçün inqilabdan sonra keçən 40 il ərzindəİngiltərə dünyanın ən böyük müstəmləkə dövlətinə çevrildi.

Şotlandiya ilə İngiltərə ittifaq bağlanması

Şotlandiya ilə İngiltərə krallarının eyni olmasına qarşı ayrı parlamentlərə sahib olmağı bir əsr daha davam etdirdilər. Amma Kral Ceyms Şotlandiya parlamentinin və kilsəsinin, 5-ci Ceyms dövründə qazandığı azadlığa icazə vermədi.

XVIII əsrə daxil olarkən İngiltərənin və Şotlandiyanın bəzi ortaq məqsədləri var idi. Hər ikisi də protestant bir kral istəyirdi və hər ikisi də Fransanı ölkələri üçün təhlükəli görürdü. 1702-ci ildə Uilyam və Merinin yerinə taxta keçən Kraliça Anna 1706-cı ildə iki krallığı birləşdirmə planını reallaşdırmaq üçün İngiltərə və Şotlandiyadan nümayəndələr təyin etdi. Əldə olunacaq razılığa görə, birləşən iki krallıq tək bayraq altında və tək bir parlamentlə idarə olunacaqdı. Hər kəs ticarətdə bərabər haqlara sahib olacaq, eyni vergiləri ödəyəcəkdi. Şotlandiya öz kilsəsinə, məhkəmələrinə və xüsusi qanunlarına sahib olmağı davam etdirəcəkdi. Şotlandiya parlamenti bu təklifləri Birləşmə Aktı adı ilə qəbul etdi. Daha sonra İngiltərə parlamenti də eyni qanunu qəbul etdi. Beləliklə, 1 may 1707-ci ildə İngiltərə və Şotlandiya "Birlik sazişi" imzalayaraq, Birləşmiş Krallıq adı ilə tək bayraq altında birləşdi. Bu zaman Birləşmiş krallıq ilə İspaniya arasında Amerika uğrunda gərgin vəziyyət var idi. XVIII əsrin əvvəllərində Karib dənizi hövzəsinde mübarizəyə başlayan Britaniya ve İspaniya imperiyaları müharibə üçün səbəb axtarırdılar. Bunu üçün uyğun səbəb də tapıldı: 1738-ci ildə ingilis matrosu Bob Cenkins hansısa səhvinə görə ispaniyalı kapitanın onun qulağını kəsməsindən parlamentə şikayətləndi. İspan gəmisindəki xidmətindən sonra 7 il ərzində qulağını qoruyub saxlayan ingilis dənizçi onun nə vaxtsa, yerinə tikiləcəyinə ümid bəsləyirdi. Sonda parlament ingilis təbəəsinin 7 il əvvəl kəsilən qulağına görə İspaniyaya müharibə elan etdi. 1739–1742-ci illər Britaniya-İspaniya müharibəsi buna görə tarixə "Cenkinsin qulağına göre müharibə" adı ile daxil oldu. Lakin 3 illik qanlı müharibədə qalib olmadı və tərəflər əvvəllki mövqələrində qaldılar.

Müasir dövrü

19-cu əsr

19-cu əsrin birinci yarısında İngiltərədə kapitalizmin inkişafı Avropanın başqa ölkələrinə nisbətən sürətlə gedirdi. 19-cu əsrin ortalarında fabriklər üçün lazım olan mexanizmlər, dəzgah və maşınların özləri də maşınlar vasitəsilə istehsal olunmğa başlayırdı. Bu, artıq sənaye çevrilişinin başa çatması demək idi. Maşınlar əl əməyini, eləcə də iri müəssisələr xırda müəssisələri sıxışdırıb aradan çıxarırdı. Istehsal təmərküzləşirdi. Ingiltərə burjiasiyasının dünya bazarlarında rəqibi yox idi. O dövrdə maşınları yalnız İngiltərə ixrac edirdi. Ingiltərə "dünyanın emalatxanası" rolunu oynayırdı. Nəqliyyatın yeni növü olan parovozlu dəmir yolların çəkilişinə təlabat artmışdı. 1825-ci ildə İngiltərədə dünyada ilk dəmir yolu çəkilmişdi. Dəmir yolların çəkilişi metallurgiyanın inkişafına təkan verdi. İlk paroxodlar ABŞ-da meydana gəlsə də, bunlardan əsasən, ingilis gəmi sahibləri istifadə edirdilər. Çünki onlar Amerika gəmi sahiblərindən daha varlı idilər və yelkənli gəmilərin paroxodlarla əvəz edilməsinə iri məbləğdə pul xərcləyə bilirdilər. Buxarla işləyən gəmilərdən ibarət güclü ticarət donanmasının və hərbi donanmanın yaradılması İngiltərənin "dəniz hökmdarı" mövqeyini daha da gücləndirmişdi.

1825-ci ildə İngiltərədə dünyada ilk dəfə olaraq istehsalın bütün sahələrini bürüyən iqtisadi böhran baş verdi. Parlament 1824-cü ildə həmkərlar ittifaqlarını qadağan edən qanunu ləğv etdi. Peşəkar fəhlə ittifaqları olan tred-yunionlar (ingiliscə-peşə və ittifaq sözlərindəndir, peşələrə görə ittifaq deməkdir) yaradıldı. Tred-yunionlar fəhlələrin mənzil və iş şəraitinin yaxşılaşdırılması və əmək haqqının artırılması uğrunda leqal mübarizəyə başladılar.

Burjuaziyanın qətiyyətli tələbi ilə 1832-ci ildə I parlament islahatı keçirildi.İslahata görə "Çürük yerlər"in bir çoxu ləğv edildi.Sənaye şəhərləri parlamentə deputat göndərmək hüququ qazandılar.Bununla da,sənaye burjuaziyası hakimiyyətdə təmsil olunmağa başladı.

1866-cı ildə Londonda keçirilən izdihamlı nümayiş nəticəsində fəhlələr sərbəst toplaşmaq hüququ əldə etdilər. 1867-ci ildə II parlament islahatı keçirildi. Şəhərdə öz evi olan və ya ayrıca mənzil kirayə edən bütün kişilər səsvermə hüququ əldə etdilər. Kənddə isə ildə 12 funt-sterlinqdən az olmayaraq icarə haqqı ödəyə bilən icarədarlara da bu hüquq verildi. Beləliklə, xırda burjiaziyadan əlavə, fəhlələrin yuxarı təbəqələri də səs hüququ aldılar. Böyük Btitaniyanın müstəmləkə işğalları davam edirdi. Avstraliya kəşf edildikdən sonra burada bir sıra ingilis məskənləri salınmışdı. 1851-ci ildə Avstraliyada qızıl mədənləri kəşf edildi. Bütün ölkələrdən, xüsusən İngiltərədən qızıl hərisləri bu qitəyə axışırdı. 1867-ci ildə hökumət Kanadaya dominion (ingiliscə-özünüidarə hüququ alan ölkə) hüququverməyə məcbur oldu.

20-ci əsr

1911-ci ildə Lordlar palatasının hüquqları xeyli məhdudlaşdırıldı. Belə ki, İcmalar palatası Lordlar palatasının razılığı olmadan qanun layihələrini təsdiq edə bilərdi. Bəhs edilən dövrdə İngiltərə yenə də dünya ticarətində birinci yerdə gedirdi. London dünyanın maliyyə mərkəzinə çevrilmişdi. Eyni zamanda mühüm istehsal göstəricilərinə görə İngiltərə öz rəqibləri olan ABŞ və Almaniyadan geri qalırdı. Lakin İngiltərə kapital ixracı sahəsində dünyada birinciliyi qoruyub saxlaya bilmişdi. Ingiltərənin öz müstəmləkələrini genişləndirmık cəhdi yeni müharibə ilə nəticələndi. Cənubi Afrikada Transvaal və Oranj (Narıncı çay) respublikalarının əhalisi olan burlar (holland, fransız və alman mühacirlərinin törəmələri) 1899-cu ildə İngiltərə təcavüzünə qarşı çıxdılar. Şiddətli müqavimətdən sonra burlar məğlub oldular. 1902-ci ilin iyununda sülh müqaviləsi imzalandı. Ingiltərə, bu respublikalarla birlikdə, bütün Cənubi Afrikanın işğalını başa çatdırdı. 1910-cu ildə buradakı respublikalar birləşərək İngiltərə dominionuna çevrilməklə Cənubi Afrika İttifaqını yaratdılar. xx əsrin əvvəllərində İngiltərə-Almaniya ziddiyyətləri kəskinləşmişdi. Bu ziddiyyətlərin əsasını müstəmləkələr uğrunda və hərbi-dəniz sahəsindəki rəqabət təşkil edirdi. 1904-cü ilin aprelində İngiltərə ilə Fransa arasında gizli olaraq Antanta sazişi yaratdı. Dünyanı yenidə bölüşdürmək üçün İngiltərə, Fransa və Rusiyanın yaratdığı hərbi-siyasi blok belə adlanırdı) adlandırılan müqavilə imzalandı. Sazişə görə Fransa İngiltərənin Misirdə ağalığını tanıyırdı. Ingiltərə isə Mərakeşin Fransa tərəfindən işğalını qəbul edirdi.

1907-ci ilin avqustunda Peterburqda İngiltərə ilə Rusiya arasında saziş imzalandı. Bu sazişin bağlanması ilə "Atlanta"nın yaradılması başa çatdırıldı.

21-ci əsr

İngiltərə Böyük Britaniya adasının 2/3 hissəsini əhatə edir. Birləşmiş Krallığın digər iki ölkəsi ilə- şimaldan Şotlandiya, qərbdən isə Uels ilə həmsərhəddir. Coğrafi baxımdan İngiltərə Britaniyanın digər hissələrinə nəzərən Avropa qitəsinə daha yaxındır. Avropa qitəsində ən yaxın ölkə olan Fransa ilə arasında 34 km (21 mil) məsafə var. İngiltərə həmçinin İrlandiya dənizi, Şimal dənizi və Atlantik okeanı ilə əhatə olunub.

Ölkə daxilində ən uzun çay Temza çayıdır ki, uzunluğu 346 km-ə çatır. İngiltərədə çoxlu göllər var ki, bunlardan ən böyüyü Vindermeredir.

İngiltərənin əyalətləri

İngiltərə ərazisində 83 əyalət və bunlara daxil olan 936 şəhər vardır.

Ölkənin relyefi kimi iqlim şəraiti də çox müxtəlifdir. Bu müxtəliflik ilk növbədə İngiltərə ərazisinin mülayim və okeanik iqlim qurşaqlarının qovuşduğu sahədə yerləşməsi ilə əlaqədardır.

2011-ci il yanvar ayına olan rəsmi məlumata əsasən İngiltərədə 53,012,456 nəfər əhali məskunlaşıb. Əhalisinin sayına görə Avropa İttifaqında 4-cü, dünyada isə 25-ci yerdədir. Əhali sıxlığı hər kvadrat kilometrə 407 nəfərdir və bu göstəriciyə əsasən Avropa İttifaqında Maltadan sonra 2-ci yerdədir.

Əhalinin 79%-ni ingilislər, 2,6%-ni hindistanlılar, 2,1% pakistanlılar, 1,3%-ni şotlandlar, 1%-ni irlandlar təşkil edir. Bundan başqa İngiltərədən kənarda çoxlu sayda etnik ingilis yaşayır.

Din

İngiltərədə müxtəlif dini konfessiyalar fəaliyyət göstərir. Ən geniş yayılmış din xristianlıqdır. İngilislərin 59,4%-i Xristianlıq, 5%-i İslam, 1,5%-i Hinduizm və 0,8%-i Sikx dininə məxsusdur.

Səhiyyə

İngiltərədə səhiyyə əsasən "NHS England" tərəfindən təmin edilir. 2010 və 2012 arasında İngiltərədə anadan olanlar üçün həyat davamlılığı kişilər üçün 78,2 il, qadınlar üçün 82,9 il təşkil edir. Bu, Böyük Britaniyada dörd ölkədə ən yüksək həyat davamlılığı təşkil edir.

İngiltərə 1536-ci ildən Uelslə, 1707-ci ildən Şotlandiya ilə qanunla rəsmiləşdirilmiş ittifaqdadır. 1205-ci idən İngiltərənin öz parlamenti və icra hakimiyyəti fəaliyyət göstərir, lakin onların səlahiyyəti Şotlandiya, Uels və Şimali İrlandiya kimi təhsil, mədəniyyət, səhiyyə, nəqliyyat, ətraf mühitin mühafizəsi və sair məsələlərlə məhdudlaşmır.

İngiltərədə ümumi orta məktəb təhsili üç pillədən — ibtidai, ümumi orta və tam orta təhsildən ibarətdir və ümumi orta məktəb təhsili altı yaşdan başlanır.

Universitetlər

İngiltərənin ali təhsil tam orta təhsil və orta peşə-ixtisas təhsili bazasından cəmiyyətin və əmək bazarının tələbatı nəzərə alınmaqla yüksək ixtisaslı mütəxəssis hazırlığını təmin edir. İngiltərənin ən nüfuzlu təhsil müəssisələri LondondaMidlands reqionunda yerləşir.

İngiltərənin ali təhsil müəssisələrində mütəxəssis hazırlığı üç tsikllidir:

Birinci tsikl – bakalavr;
İkinci tsikl – magistratura;
Üçüncü tsikl – doktorantura.
Old Trafford dünyanın ən tanınmış stadionlarından biridir.

Futbolun beşiyi sayılan İngiltərə eyni zamanda dünyanın ən qədim liqasına ev sahibliyi edir. 1872-ci ildə Qlazqoda futbol üzrə ilk beynəlxalq görüş keçirilmişdir və bu zaman Şotlandiya milli futbol komandasıİngiltərə milli futbol komandası qarşılaşmışdı. Atletizm, reqbi, avarçəkmə, velosiped, kriket ən müvəffəqiyyətli idmanlarıdır.

İngiltərə reqbi, kriket, darts, snuker, stolüstü tennis oyunlarının vətəni sayılır.

Ədəbiyyat

Musiqi

İngiltərə musiqisi çox əsrlik inkişaf yolu keçmişdir. Onun kökləri əsrlərin dərinliklərinə gedib çıxır. Con Lennon, Freddi Merkyuri, Elton Con, Devid Boui, Dasti Sprinqfild və başqaları XX əsrin əvvəllərində yaranmış məşhur müğənnilərdir.

Rəsmi

Bayram Tarix
Yeni İl Günü 1 yanvar
Yeni İl Bayramı 2 yanvar
Yaxşı Cümə Xristian təqvimi ilə dəyişir.
May Günü 1 may
Yaz Bayramı Mayın son Bazar ertəsi
Yay Bayramı Avqustun birinci Bazar ertəsi
Milad 25 dekabr
Baksinq Günü 26 dekabr
  1. (PDF). Scottish Affairs. 3 October 2011 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:1 May 2013.
  2. . University of St Andrews. 2014-12-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2016-12-26.
  3. . The National Archives (United Kingdom). İstifadə tarixi:2013-10-23.
  4. Soccer in South Asia: Empire, Nation, Diaspora. By James Mills, Paul Dimeo: Page 18 – Oldest Football Association is England's FA, then Scotland and third oldest is the Indian FA.
  5. Gerhardt, W. . FIFA. 10 August 2006 tarixində . İstifadə tarixi:11 August 2006.
İngiltərə ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.

İngiltərə
ingiltərə, england, böyük, britaniya, krallığına, daxil, olan, tarixi, inzibati, ərazi, böyük, britaniya, adasının, cənub, hissəsində, yerləşir, paytaxtı, londondur, kraliçaları, elizabetdir, rəsmi, dili, ingilis, dilidir, əsas, əhalisi, ingilislərdir, england. Ingiltere Dil Izle Redakte Ingiltere ing England Boyuk Britaniya kralligina daxil olan tarixi ve inzibati erazi Boyuk Britaniya adasinin cenub hissesinde yerlesir Paytaxti Londondur Kralicalari II Elizabetdir Resmi dili ingilis dilidir Esas ehalisi ingilislerdir Ingiltere England ENGBayragi GerbiHimni Dieu et mon droitPaytaxti ve en boyuk seheriLondonResmi dilleriIngilis diliDiniProtestantliqIdareetme formasiKonstitusiyali monarxiya KraliceII Elizabet Bas NazirBoris ConsonQurulmasi Sotlandiya ile ittifaq baglanmasi 1707 ci ilErazisi Umumi130395Ehalisi Texmini53 012 456ValyutasiFunt sterlinq GBP Telefon kodu44ISO 3166 koduGB ENGInternet domeni en Mundericat 1 Tarix 1 1 Antik era 1 2 Feodal era 1 3 XI XV esrler 1 3 1 Al qizilgul ve ag qizilgul muharibeleri 1 4 XVI XVII esrler 1 5 Ingilterenin deniz ticareti ve mustemlekeler ugrunda mubarizesi 1 5 1 Ingilterenin ilk mustemlekeleri 1 6 XVII esr Ingiltere burjua inqilabi 1 6 1 Sotlandiya ile Ingiltere ittifaq baglanmasi 1 7 Muasir dovru 1 7 1 19 cu esr 1 7 2 20 ci esr 1 7 3 21 ci esr 2 Cografiya 3 Inzibati erazi bolgusu 4 Iqlim 5 Ehali 5 1 Din 5 2 Sehiyye 6 Siyasi sistem 7 Tehsil 7 1 Universitetler 8 Idman 9 Medeniyyet 9 1 Edebiyyat 9 2 Musiqi 10 Dovlet bayramlari ve xususi gunler 10 1 Resmi 11 IstinadlarTarix Redakte Esas meqale Ingiltere tarixiAntik era Redakte Stounhenc abidesi Ingiltere tarixinin en qedim abidelerinden sayilan Stounhencidir Alimlerin fikrine gore bu abide gunes suasinin dusme derecesini olcur Feodal era Redakte XI XV esrler Redakte 1066 ci ilde Normandiya hersoqu Vilhelm Ingiltereni isgal etdi Belelikle Ingilterede merkezlesmis dovlet yaradilmasinin baslangici qoyuldu O La Mansi kecdi Hastinqs vurusmasi baslandi Vilhelm hiyleye el atdi O qosununu geri cekdi Vilhelmin atli qosunu hucuma kecib anqlo saks qosunlarina qalib geldi doyusde anqlo saks krali olduruldu London tutuldu Vilhelm Fateh adi ile Ingilterenin krali oldu Yerli feodallarin torpagini oz vassallarina payladi Ingiltere torpaginin yeddide birini ozune goturdu Neticede Ingilterede kral hakimiyyeti guclendi ve merkezlesmis dovletin esasi qoyuldu XII esrde Ingiltere krali II Henrixin islahatlari kral hakimiyyetini daha da guclendirdi Islahata esasen her bir azad adam yerli feodali xeberdar etmeden birbasa kral mehkemesine muraciet ede bilerdi Istintaqi 12 yerli sakin aparirdi Onlar duzgun istintaq aparmaq ucun Bibliyaya and icirdiler Istintaqin neticesi kral mehkemesine teqdim edilirdi Belelikle demokratik dovletlerde olan andli mehkemeler yarandi XII esrde kralin herbi yuruslerinde istirak etmeye mecbur olan cengaverler sonralar krala qalxan pulu adlanan xususi haqq odeyirdiler Kral bu pulla daimi nizami muzdlu ordu saxlayirdi 1265 ci ilde Ingilterede ilk defe parlament fransizca danismaq demekdir cagirildi XIV esrde parlament lordlar agalar ve numayendeler palatasina bolundu Lordlar palatasina yepiskoplar abbatlar feodallar daxil idi Numayendeler palatasina her qrafliqdan iki cengaver her iri seherden iki seherli secilirdi Ingiltere cengaverleri ile seherlileri arasinda Fransada olan silkler arasindaki kimi keskin ziddiyyetler yox idi Buna gore de numayendeler palatasi raziliq vermese her hansi bir vergi toplaninasi barede hec bir qanun qebul edile bilmezdi Ingiltere parlamenti dovlet islerine Fransa Bas Meclisine nisbeten boyuk tesir gosterirdi Bunun sebebi silkler arasinda barismaz ziddiyyetlerin olmamasi idi Fransada oldugu kimi XIII XIV esrlerde Ingilterede de merkezlesdirilmis dovlet mohkemlendi Bu dovlet formaca silki mutleqiyyet idi Al qizilgul ve ag qizilgul muharibeleri Redakte Yuzillik muharibeden sonra Ingilterenin daxilinde iki eyan nesli ve onlarin terefdarlari arasinda hakimiyyet ugrunda muharibe baslandi Muharibe 30 il 1455 1485 davam etdi Onlardan birinin gerbinde al qizilgul o birinin gerbinde ise ag qizilgul olduguna gore bu muharibeni al qizilgul ve ag qizilgul muharibeleri adlandirirdilar Bu muharibelerde eyanlar demek olar ki bir birini qirib qurtardilar Vurusan eyan nesillerinden birinin numayendesi olan VII Henrix Tudor 1485 1509 qalib geldi ve Tudor sulalesi 1485 1603 hakimiyyeti baslandi XV esrin sonu XVI esrin evvellerinde Ingilterede kral hakimiyyeti xeyli guclendi XVI XVII esrler Redakte XVI esrde mahud istehsali kendlerde de yayilirdi Varli adamlar yunu ve dezgahi kendlilere verir kendli istehsal etdiyi mahudu ancaq ona qaytarirdi Varli adamlar ustalari kendde bir emalatxanaya toplayirdilar Belelikle usta kendliler indi varli adamlarin duzeltdiyi emalatxanada muzdla isleyirdi Emalatxanin sahibine kapitalist isciye ise muzdlu fehle deyilirdi Bu cur emalatxanalar kapitalist manufakturasi adlanirdi Senetkarlar manufakturalarda islemeye basladilar Yoxsullar sagirdler ve usta komekcileri manufakturada muzdlu fehleye cevrildiler 1549 cu ilde ceperlemeye qarsi Ingilterenin serqinde Norfolk qrafliginda xirda mulkedar Robert Ketin basciligi ile kendli usyani basladi Kendliler qrafligin paytaxti Norvic seheri yaxinligindaki mesede mesken saldilar Seherliler de onlara qosuldular Usyancilar Norvic seherini ele kecirdiler Kendliler 29 maddeden ibaret teleb hazirladilar Onlar ceperlemelerin dayandirilmasini iri torpaq sahiblerinin icma oruslerinden istifade etmelerinin qadagan olunmasini ve s teleb edirdiler Lakin kendlilerin bu telebi qebul edilmedi Usyan meglub oldu Robert Ket edam olundu Ceperleme davam etdi Ingilterenin deniz ticareti ve mustemlekeler ugrunda mubarizesi Redakte I Elizabet Tudorlar sulalesinin sonuncu numayendesi XVI esrin evvellerinde dunya okeanlarinda agaliq ugrunda Ingiltere ve Ispaniya mubarize aparirdi Deniz ticaretinde Ingilterenin esas reqibi Ispaniya idi Ispaniya basqa olkelerin onun mustemlekelerinde ticaret aparmasini qadagan etmisdi Ingiltere hokumeti bununla razilasmadi Ele buna gore de Ingiltere deniz quldurlari Ispaniya mustemlekelerinde Ispaniya sahillerinde quldurlugu genislendirdiler Ingiltere kralicasi I Elizabeta Tudor 1558 1603 ticaret ve gemiciliyi deniz quldurlugunu el altdan gizli mudafie edirdi O Ingilterenin qudretli donanmasini yaratdi deniz quldurlarina kral donanmasinin admirali rutbesini verdi Ingilterede deniz quldurlugu cox zaman qul alveri ile birlesirdi Gemi sahibi Con Hokins London varlilarinin komeyi ile Afrikaya ekspedisiya teskil etdi Kralica ona iki herbi gemi vermisdi O Afrikada 500 qul alib Ispaniyanin mustemlekelerinde satmaq istedi Lakin ispan qubernatoru qul satmaga icaze vermedi Hokins toplardan ates acdi qubernator qul satisina icaze vermeye mecbur oldu Bu qehremanliga gore I Elizabeta Tudor ona cengaver rutbesi verdi 1588 ci ilde ispanlar 130 yelkenli gemi ve 20 min esgerle Temza cayinin denize tokulen hissesine yaxinlasdilar Ispanlar oz donanmalarini meglubedilmez Armada adlandirirdilar Armada boyuk donanma demekdir 1588 ci ilde Ingilis gemileri La Mans bogazinda ispan gemilerine hucum etdiler 2 hefte davam eden doyusde ingilisler qalib geldiler Ingilisler abordaj doyus qaydasindan istifade etdiler Abordaj gemi bortu demekdir Doyus zamani dusmen gemisi eks terefin gemisine yanasir qarmaqla onu oz gemisine baglayir ve dusmen gemisine kecib vurusur Ispan gemileri Simal denizine sixisdirildi Qayalara deyen gemiler mehv oldu Belelikle 1588 ci ilde Ingiltere Ispaniya muharibesi neticesinde Ispaniyanin deniz qudreti sarsildi denizlerde hokmranliq tedricen Ingilterenin eline kecdi Ingilterenin ilk mustemlekeleri Redakte Ispaniyanin meglub edilmesi ingilislerin yeni mustemlekeler ele kecirmesini asanlasdirdi 1607 ci ilde ingilisler Simali Amerikanin serq sahillerinde ozlerinin ilk mustemlekesi olan Virciniyanin esasini qoydular Buranin yerli ehalisi ingilisleri dostcasina qarsiladi Lakin az sonra ingilisler onlara divan tutmaga basladi ve butov tayfalari mehv etdiler Ingilisler portuqaliyalilari Asiyada sixisdirmaga basladilar 1600 cu ilde yaranmis Ost Hind sirketi Boyuk Mogol hokmdarindan Hindistanda gomruksuz ticaret etmeye icaze aldi Ingilis burjuaziyasi oz olkesinin zehmetkeslerini istismar etmek deniz quldurlugu ceperlemeler qul alveri mustemlekeleri talamaq yolu ile boyuk servet topladi Hemin serveti iri muessiseler tikmeye serf etdiler XVII esr Ingiltere burjua inqilabi Redakte Burjua inqilabi erefesinde Avropada baslica reqabet Ingiltere ile Fransa ve Ingiltere ile Ispaniya arasinda gedirdi Melum oldugu kimi XVI esrin II yarisinda Fransa krali XII Ludovikin Avropa diplomatiyasi bilavasite Ingilterenin maraqlarina toxunurdu Lakin meglubedilmez armadanin suqutundan sonra Ingilterenin Avropa siyasetinde rolu artdi Bele ki meglubedilmez armadanin aradan qaldirilmasi sonraki 400 illik dovr erzinde Ingilterenin xarici siyasetinde kredo olan bele bir fikrin formalasmasina sebeb oldu ki ayriliqda goturulmus ingilis donanmasi 2 guclu Avropa dovletinin donanmasinin gucune beraber olmalidir Yalniz 1921 22 ci iller Vasinqton konfransindan sonra hemin qayda nisbi deyisikliye meruz qaldi Tudorlarin xarici siyaset xetti XVII yuzilliyin evvelleri ucun Ingilterenin deniz gucunun olduqca artmasina sebeb olmusdu ki sonraki geosiyaset nezeriyyecileri bunu Ingilterenin varlanmasinin baslica faktoru kimi qeyd edirdiler Stuartlar sulalesi hakimiyyete geldikden sonra 1603 1614 cu iller arasindaki dovrde 6 beynelxalq sirket tesis olunmusdu ki bunlar Qvineyadan Cenub serqi Asiyayadek muxtelif erazilere yayilmisdi Ingilterenin suretle varlanmasi gedisinde Siti banklarin dovlet siyasetine tesiri guclenmisdi Bu bankin en guclu bankirlerinden biri Pimi kral Pim adlandirirdilar ki bu sexs parlament muxalifetinin basinda dururdu Oliver Kromvel Burjua Inqilabinin bascisi 1637 ci ilde Sotlandiyada usyan basladiqdan sonra kral I Karl vesait elde edib usyani yatirmaq ucun 1640 ci ilin aprelinde yeniden parlament cagirmaga mecbur oldu Lakin cemi uc hefteden sonra buraxildigi ucun Qisamuddetli parlament adi ile tarixe daxil oldu Olkede mutleq monarxiyaya qarsi genislenen siyasi mubarize tezlikle I Karli geri cekilmeye vadar etdi Sotland usyaninin yatirilmasi meselesinde kral parlamentden destek qazana bilmedi Cunki yeni vergilerin teyin olunmasi meselesine parlament raziliq vermedi Sotland usyani Ingiltereye iki terefden ciddi zerer verdi Ingiltere diplomatiyasinin Avropa siyasetinde movqeleri zeifledi Ikincisi Sotland usyani Ingiltere puritanizminin guclenmesine ciddi sekilde start vermekle hakimiyyet elitasinda bir sira deyisikliklerin esasini qoydu Tori ve viqlerin yerinde yeni parlament partiyalari olan independentler ve presvetrianlar formalasmaga basladi Muharibenin gedisinde Oliver Kromvelin herbi istedadi parladi Orta zadegan ailesinde dogulmus Kromvel tezlikle independentlerin liderine cevrildi ve ordunu yeniden qurmaga muveffeq oldu 1644 ci ilde Marston Mur doyusunde parlament ordusu ilk boyuk qelebe caldi Bu doyusden sonra Kromvelin esgerleri demirboyurlu adlanmaga basladi Orduda evvelce 22 min sonradan 70 min doyuscu var idi Bas komandan Tomas Ferfaksin basciligi altinda 1645 ci il iyunda Neyzbi doyusunde parlament ordusu tam qelebe caldi 1646 ci ilin yazinda Kral Sotlandiyaya qacmaga mecbur oldu onlar ise krali pulla parlamente satdilar Royalisterin sonuncu istingahlari 1647 ci ilin martinda suqut etdi Ingiltere tarixinin 1649 1653 cu iller dovru I respublika Independent respublikasi 1659 1660 ci iller dovru ise II respublika dovru kimi seciyyelenir Birinci respublikanin dovrunde xarici siyaset meseleleri tam sekilde Kromvelin elinde cemlesmisdi Onun Avropa siyasetinde uc olke Fransa Ispaniya ve Hollandiya muhum yer tuturdu Kromvel Hollandiyadan Ingiltereye ilhaq olunmagi teleb edirdi Ispaniyadan ise inkvizasiyaya son qoyulmasini ve Amerika qitesi ile ticarete basqa olkelere o cumleden deIngiltereye de imkan yaradilmasini teleb edirdi Ingiltere burjua inqilabinin 1653 1659 cu iller dovru Kromvel protektoratligi dovru adlanir 1653 cu il 16 dekabrda Kromvel respublikanin lord protektoru mudafiecisi elan olundu Respublikanin konstitusiyasi qebul edildi Olke basinda general mayor dayanan dairelere bolundu Respublikani Dovlet Surasi ve parlament idare edirdi 1657 ci ilin mayinda protektorluq irsi elan edildi ve lordlar palatasi berpa edildi 1658 ci ilin payizinda Kromvelin olumunden sonra 1658 1959 cu illerde oglu Ricard Kromvel lord protektor oldu Ingiltere burjua inqilabinin qelebesi Ingilterenin dunya birinciliyi yoluna cixmasini temin etmisdi Ingiltere tarixsunasligi bele bir meselede hemreydir ki XVII esrin sonlari ucun inqilabdan sonra kecen 40 il erzindeIngiltere dunyanin en boyuk mustemleke dovletine cevrildi Sotlandiya ile Ingiltere ittifaq baglanmasi Redakte Sotlandiya ile Ingiltere krallarinin eyni olmasina qarsi ayri parlamentlere sahib olmagi bir esr daha davam etdirdiler Amma Kral Ceyms Sotlandiya parlamentinin ve kilsesinin 5 ci Ceyms dovrunde qazandigi azadliga icaze vermedi XVIII esre daxil olarken Ingilterenin ve Sotlandiyanin bezi ortaq meqsedleri var idi Her ikisi de protestant bir kral isteyirdi ve her ikisi de Fransani olkeleri ucun tehlukeli gorurdu 1702 ci ilde Uilyam ve Merinin yerine taxta kecen Kralica Anna 1706 ci ilde iki kralligi birlesdirme planini reallasdirmaq ucun Ingiltere ve Sotlandiyadan numayendeler teyin etdi Elde olunacaq raziliga gore birlesen iki kralliq tek bayraq altinda ve tek bir parlamentle idare olunacaqdi Her kes ticaretde beraber haqlara sahib olacaq eyni vergileri odeyecekdi Sotlandiya oz kilsesine mehkemelerine ve xususi qanunlarina sahib olmagi davam etdirecekdi Sotlandiya parlamenti bu teklifleri Birlesme Akti adi ile qebul etdi Daha sonra Ingiltere parlamenti de eyni qanunu qebul etdi Belelikle 1 may 1707 ci ilde Ingiltere ve Sotlandiya Birlik sazisi imzalayaraq Birlesmis Kralliq adi ile tek bayraq altinda birlesdi 1 2 Bu zaman Birlesmis kralliq ile Ispaniya arasinda Amerika ugrunda gergin veziyyet var idi XVIII esrin evvellerinde Karib denizi hovzesinde mubarizeye baslayan Britaniya ve Ispaniya imperiyalari muharibe ucun sebeb axtarirdilar Bunu ucun uygun sebeb de tapildi 1738 ci ilde ingilis matrosu Bob Cenkins hansisa sehvine gore ispaniyali kapitanin onun qulagini kesmesinden parlamente sikayetlendi Ispan gemisindeki xidmetinden sonra 7 il erzinde qulagini qoruyub saxlayan ingilis denizci onun ne vaxtsa yerine tikileceyine umid besleyirdi Sonda parlament ingilis tebeesinin 7 il evvel kesilen qulagina gore Ispaniyaya muharibe elan etdi 1739 1742 ci iller Britaniya Ispaniya muharibesi buna gore tarixe Cenkinsin qulagina gore muharibe adi ile daxil oldu Lakin 3 illik qanli muharibede qalib olmadi ve terefler evvellki movqelerinde qaldilar Muasir dovru Redakte 19 cu esr Redakte 19 cu esrin birinci yarisinda Ingilterede kapitalizmin inkisafi Avropanin basqa olkelerine nisbeten suretle gedirdi 19 cu esrin ortalarinda fabrikler ucun lazim olan mexanizmler dezgah ve masinlarin ozleri de masinlar vasitesile istehsal olunmga baslayirdi Bu artiq senaye cevrilisinin basa catmasi demek idi Masinlar el emeyini elece de iri muessiseler xirda muessiseleri sixisdirib aradan cixarirdi Istehsal temerkuzlesirdi Ingiltere burjiasiyasinin dunya bazarlarinda reqibi yox idi O dovrde masinlari yalniz Ingiltere ixrac edirdi Ingiltere dunyanin emalatxanasi rolunu oynayirdi Neqliyyatin yeni novu olan parovozlu demir yollarin cekilisine telabat artmisdi 1825 ci ilde Ingilterede dunyada ilk demir yolu cekilmisdi Demir yollarin cekilisi metallurgiyanin inkisafina tekan verdi Ilk paroxodlar ABS da meydana gelse de bunlardan esasen ingilis gemi sahibleri istifade edirdiler Cunki onlar Amerika gemi sahiblerinden daha varli idiler ve yelkenli gemilerin paroxodlarla evez edilmesine iri meblegde pul xercleye bilirdiler Buxarla isleyen gemilerden ibaret guclu ticaret donanmasinin ve herbi donanmanin yaradilmasi Ingilterenin deniz hokmdari movqeyini daha da guclendirmisdi 1825 ci ilde Ingilterede dunyada ilk defe olaraq istehsalin butun sahelerini buruyen iqtisadi bohran bas verdi Parlament 1824 cu ilde hemkerlar ittifaqlarini qadagan eden qanunu legv etdi Pesekar fehle ittifaqlari olan tred yunionlar ingilisce pese ve ittifaq sozlerindendir peselere gore ittifaq demekdir yaradildi Tred yunionlar fehlelerin menzil ve is seraitinin yaxsilasdirilmasi ve emek haqqinin artirilmasi ugrunda leqal mubarizeye basladilar Burjuaziyanin qetiyyetli telebi ile 1832 ci ilde I parlament islahati kecirildi Islahata gore Curuk yerler in bir coxu legv edildi Senaye seherleri parlamente deputat gondermek huququ qazandilar Bununla da senaye burjuaziyasi hakimiyyetde temsil olunmaga basladi 1866 ci ilde Londonda kecirilen izdihamli numayis neticesinde fehleler serbest toplasmaq huququ elde etdiler 1867 ci ilde II parlament islahati kecirildi Seherde oz evi olan ve ya ayrica menzil kiraye eden butun kisiler sesverme huququ elde etdiler Kendde ise ilde 12 funt sterlinqden az olmayaraq icare haqqi odeye bilen icaredarlara da bu huquq verildi Belelikle xirda burjiaziyadan elave fehlelerin yuxari tebeqeleri de ses huququ aldilar Boyuk Btitaniyanin mustemleke isgallari davam edirdi Avstraliya kesf edildikden sonra burada bir sira ingilis meskenleri salinmisdi 1851 ci ilde Avstraliyada qizil medenleri kesf edildi Butun olkelerden xususen Ingiltereden qizil herisleri bu qiteye axisirdi 1867 ci ilde hokumet Kanadaya dominion ingilisce ozunuidare huququ alan olke huququvermeye mecbur oldu 20 ci esr Redakte 1911 ci ilde Lordlar palatasinin huquqlari xeyli mehdudlasdirildi Bele ki Icmalar palatasi Lordlar palatasinin raziligi olmadan qanun layihelerini tesdiq ede bilerdi Behs edilen dovrde Ingiltere yene de dunya ticaretinde birinci yerde gedirdi London dunyanin maliyye merkezine cevrilmisdi Eyni zamanda muhum istehsal gostericilerine gore Ingiltere oz reqibleri olan ABS ve Almaniyadan geri qalirdi Lakin Ingiltere kapital ixraci sahesinde dunyada birinciliyi qoruyub saxlaya bilmisdi Ingilterenin oz mustemlekelerini genislendirmik cehdi yeni muharibe ile neticelendi Cenubi Afrikada Transvaal ve Oranj Narinci cay respublikalarinin ehalisi olan burlar holland fransiz ve alman muhacirlerinin toremeleri 1899 cu ilde Ingiltere tecavuzune qarsi cixdilar Siddetli muqavimetden sonra burlar meglub oldular 1902 ci ilin iyununda sulh muqavilesi imzalandi Ingiltere bu respublikalarla birlikde butun Cenubi Afrikanin isgalini basa catdirdi 1910 cu ilde buradaki respublikalar birleserek Ingiltere dominionuna cevrilmekle Cenubi Afrika Ittifaqini yaratdilar xx esrin evvellerinde Ingiltere Almaniya ziddiyyetleri keskinlesmisdi Bu ziddiyyetlerin esasini mustemlekeler ugrunda ve herbi deniz sahesindeki reqabet teskil edirdi 1904 cu ilin aprelinde Ingiltere ile Fransa arasinda gizli olaraq Antanta sazisi yaratdi Dunyani yenide bolusdurmek ucun Ingiltere Fransa ve Rusiyanin yaratdigi herbi siyasi blok bele adlanirdi adlandirilan muqavile imzalandi Sazise gore Fransa Ingilterenin Misirde agaligini taniyirdi Ingiltere ise Merakesin Fransa terefinden isgalini qebul edirdi 1907 ci ilin avqustunda Peterburqda Ingiltere ile Rusiya arasinda sazis imzalandi Bu sazisin baglanmasi ile Atlanta nin yaradilmasi basa catdirildi 21 ci esr RedakteCografiya RedakteIngiltere Boyuk Britaniya adasinin 2 3 hissesini ehate edir Birlesmis Kralligin diger iki olkesi ile simaldan Sotlandiya qerbden ise Uels ile hemserheddir Cografi baximdan Ingiltere Britaniyanin diger hisselerine nezeren Avropa qitesine daha yaxindir Avropa qitesinde en yaxin olke olan Fransa ile arasinda 34 km 21 mil mesafe var Ingiltere hemcinin Irlandiya denizi Simal denizi ve Atlantik okeani ile ehate olunub Olke daxilinde en uzun cay Temza cayidir ki uzunlugu 346 km e catir Ingilterede coxlu goller var ki bunlardan en boyuyu Vindermeredir Inzibati erazi bolgusu RedakteEsas meqale Boyuk Britaniyanin inzibati bolgusu Ingilterenin eyaletleri Ingiltere erazisinde 83 eyalet ve bunlara daxil olan 936 seher vardir Iqlim RedakteOlkenin relyefi kimi iqlim seraiti de cox muxtelifdir Bu muxteliflik ilk novbede Ingiltere erazisinin mulayim ve okeanik iqlim qursaqlarinin qovusdugu sahede yerlesmesi ile elaqedardir Ehali Redakte2011 ci il yanvar ayina olan resmi melumata esasen Ingilterede 53 012 456 nefer ehali meskunlasib Ehalisinin sayina gore Avropa Ittifaqinda 4 cu dunyada ise 25 ci yerdedir Ehali sixligi her kvadrat kilometre 407 neferdir ve bu gostericiye esasen Avropa Ittifaqinda Maltadan sonra 2 ci yerdedir Ehalinin 79 ni ingilisler 2 6 ni hindistanlilar 2 1 pakistanlilar 1 3 ni sotlandlar 1 ni irlandlar teskil edir Bundan basqa Ingiltereden kenarda coxlu sayda etnik ingilis yasayir Din Redakte Ingilterede muxtelif dini konfessiyalar fealiyyet gosterir En genis yayilmis din xristianliqdir Ingilislerin 59 4 i Xristianliq 5 i Islam 1 5 i Hinduizm ve 0 8 i Sikx dinine mexsusdur Sehiyye Redakte Ingilterede sehiyye esasen NHS England terefinden temin edilir 2010 ve 2012 arasinda Ingilterede anadan olanlar ucun heyat davamliligi kisiler ucun 78 2 il qadinlar ucun 82 9 il teskil edir Bu Boyuk Britaniyada dord olkede en yuksek heyat davamliligi teskil edir Siyasi sistem RedakteIngiltere 1536 ci ilden Uelsle 1707 ci ilden Sotlandiya ile qanunla resmilesdirilmis ittifaqdadir 1205 ci iden Ingilterenin oz parlamenti ve icra hakimiyyeti fealiyyet gosterir lakin onlarin selahiyyeti Sotlandiya Uels ve Simali Irlandiya kimi tehsil medeniyyet sehiyye neqliyyat etraf muhitin muhafizesi ve sair meselelerle mehdudlasmir 3 Tehsil RedakteIngilterede umumi orta mekteb tehsili uc pilleden ibtidai umumi orta ve tam orta tehsilden ibaretdir ve umumi orta mekteb tehsili alti yasdan baslanir Universitetler Redakte Ingilterenin ali tehsil tam orta tehsil ve orta pese ixtisas tehsili bazasindan cemiyyetin ve emek bazarinin telebati nezere alinmaqla yuksek ixtisasli mutexessis hazirligini temin edir Ingilterenin en nufuzlu tehsil muessiseleri Londonda ve Midlands reqionunda yerlesir Kembric Universiteti Oksford Universiteti London Universitet Kolleci London Imperial Kolleci Mancester Universiteti Seffild Universiteti Ingilterenin ali tehsil muessiselerinde mutexessis hazirligi uc tsikllidir Birinci tsikl bakalavr Ikinci tsikl magistratura Ucuncu tsikl doktorantura Idman Redakte Old Trafford dunyanin en taninmis stadionlarindan biridir Futbolun besiyi sayilan Ingiltere eyni zamanda dunyanin en qedim liqasina ev sahibliyi edir 1872 ci ilde Qlazqoda futbol uzre ilk beynelxalq gorus kecirilmisdir ve bu zaman Sotlandiya milli futbol komandasi ve Ingiltere milli futbol komandasi qarsilasmisdi 4 5 Atletizm reqbi avarcekme velosiped kriket en muveffeqiyyetli idmanlaridir Ingiltere reqbi kriket darts snuker stolustu tennis oyunlarinin veteni sayilir Medeniyyet RedakteEdebiyyat Redakte Musiqi Redakte Ingiltere musiqisi cox esrlik inkisaf yolu kecmisdir Onun kokleri esrlerin derinliklerine gedib cixir Con Lennon Freddi Merkyuri Elton Con Devid Boui Dasti Sprinqfild ve basqalari XX esrin evvellerinde yaranmis meshur mugennilerdir Dovlet bayramlari ve xususi gunler RedakteResmi Redakte Bayram TarixYeni Il Gunu 1 yanvarYeni Il Bayrami 2 yanvarYaxsi Cume Xristian teqvimi ile deyisir May Gunu 1 mayYaz Bayrami Mayin son Bazar ertesiYay Bayrami Avqustun birinci Bazar ertesiMilad 25 dekabrBaksinq Gunu 26 dekabrIstinadlar Redakte Why did the Scottish parliament accept the Treaty of Union PDF Scottish Affairs 3 October 2011 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 1 May 2013 Popular Opposition to the Ratification of the Treaty of Anglo Scottish Union in 1706 7 University of St Andrews 2014 12 17 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2016 12 26 Part II The Scottish Administration The National Archives United Kingdom Istifade tarixi 2013 10 23 Soccer in South Asia Empire Nation Diaspora By James Mills Paul Dimeo Page 18 Oldest Football Association is England s FA then Scotland and third oldest is the Indian FA Gerhardt W The colourful history of a fascinating game More than 2000 Years of Football FIFA 10 August 2006 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 August 2006 Ingiltere ile elaqedar bu meqale qaralama halindadir Meqaleni redakte ederek Vikipediyani zenginlesdirin Menbe https az wikipedia org w index php title Ingiltere amp oldid 5867193, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.