fbpx
Wikipedia

İlyas Əfəndiyev

Bu məqaləni vikiləşdirmək lazımdır.
Lütfən, məqaləni ümumvikipediyaredaktə qaydalarına uyğun şəkildə tərtib edin.
Bu məqalənin bəzi məlumatlarının mənbəsi göstərilməmişdir.
Daha ətraflı məlumat üçün məqalənin müzakirə səhifəsinə baxa və məqaləyə uyğun formada mənbələr əlavə edib Vikipediyanı zənginləşdirə bilərsiniz. (avqust 2021)

İlyas Məhəmməd oğlu Əfəndiyev (13 [26] may 1914,Qaryagin,Yelizavetpol quberniyası3 oktyabr 1996(1996-10-03),Bakı) — nasir, dramaturq, 1940-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR xalq yazıçısı (1979), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1972).

İlyas Əfəndiyev
Doğum tarixi
Doğum yeri Qaryagin, Yelizavetpol quberniyası, Rusiya İmperiyası
Vəfat tarixi (82 yaşında)
Vəfat yeri Bakı, Azərbaycan
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı Rusiya İmperiyası
AXC
SSRİ
Azərbaycan
Uşaqları Elçin Əfəndiyev
Timuçin Əfəndiyev
Təhsili
Fəaliyyəti yazıçı,ədəbiyyat tənqidçisi,dramaturq
Əsərlərinin dili azərbaycanca
Mükafatları
1979
1994
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mündəricat

Poçt markası (1997).

İlyas Məhəmməd oğlu Əfəndiyev 1914-cü il may ayının 26-da Qaryaginin (indiki Füzuli rayonu) Hal-hazırki Saracıq kəndində tanınmış və hörmətli tacir ailəsində anadan olmuşdur. Nəsilliklə oxumuş ruhani və varlı tacir ailəsindən çıxmış Məhəmməd kişi 1884-cü ildə anadan olmuşdur. Onun ata-babası bütün Qarabağda tanınan, kasıba, yoxsula əl tutan, xeyirxah və alicənab adamlar idilər. Bu ailənin bir qolu tacir nəslinə mənsub olub alqı-satqı işləri ilə məşğul olmuşdur. Digər qolu isə ruhani təhsili almış, savadlı axund və üləmalardan ibarət idi.

Yazıçının atası Məhəmməd Əfəndiyev həmin ailənin ticarətlə məşğul olan qoluna mənsub olmuşdur. O, 7–8 yaşında olarkən atası vəfat etmiş, anası ərə getməyərək bütün ömrünü dörd kiçik oğlu ilə bir qızını boya-başa çatdırmağa sərf etmişdir. Məhəmməd Əfəndiyev kənddə beşillik rus-tatar məktəbini əla qiymətlərlə bitirmiş, rus dilini mükəmməl öyrənmişdir. Məktəbi bitirdikdən sonra Qaryaginə köçərək yeznəsinin yanında kənd təsərrüfatı alətləri satan mağazada işləmişdir. Bir müddət sonra həmin ticarətlə müstəqil məşğul olmuşdur. O, Rusiyanın müxtəlif şəhərlərilə, Təbrizlə, İstanbulla ticarət əlaqələrinə girmiş, bir neçə həmkarı ilə birlikdə mal gətirib satmaqla var-dövlət sahibi olmuş və böyük hörmət qazanmışdır. 1920-ci ildə Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal olunduqdan sonra Məhəmməd kişi müxtəlif təsərrüfat idarələrində çalışmışdır.

Onun babası Hacı Axund Tehranda ali ruhani təhsili almış, geniş dünyagörüşlü və savadlı bir adam olub böyük hörmət sahibi idi. Evində çox zəngin kitabxanası varmış. İlyas Əfəndiyev qeyd edir ki, Hacı Axund başqa mollalar kimi acgöz deyildi, kasıblardan pul almaz, camaatı öz halal zəhməti ilə dolanmağa, fəqir-füqəraya əl tutmağa çağırardı. Kasıblar həmişə onun yanına məsləhətə gələrdilər.

Yazıçının babası Bayram bəy Şuşada rus dilində gimnaziyanı bitirib dövlət idarələrində məmur işləmiş, Müsavat hökuməti vaxtında Şuşada qəza rəisi vəzifəsində çalışmışdır.

Əfəndiyevlər ailəsi Sovet hakimiyyəti dövründə, 30-cu illərdə ciddi təqiblərə məruz qalmış, onların ata-baba mülkü əllərindən alınmış, ailənin bəzi üzvləri "xalq düşməni" kimi güllələnmiş, bəziləri həbs edilərək vətəndən uzaqlara sürgün olunmuşdur. Yazıçının atası Məhəmməd Əfəndiyevə "kulak" damğası vurularaq evi, böyük mülkü, bağı zəbt edilmiş, "səs hüququndan" məhrum olunmuşdur. Ağır sıxıntı və ehtiyac içərisində yaşayan Məhəmməd Əfəndiyevin ailəsi mağazadan ərzaq malları, pal-paltar almaq hüququndan belə məhrum edilmişdir. Lakin yazıçının nənə və babaları bolşeviklərin ağalığından əvvəlki illərdə yüzlərlə yoxsul ailələrə əl tutan, kasıblara kömək edən xeyirxah və səxavətli adamlar kimi yadda qaldıqlarından, insanlar dar ayaqda bu ailəyə gizlin də olsa kömək edirdilər.

Yazıçı bu illərin hadisələrini xatırlayaraq qeyd etmişdir: "Bizim ailəmiz çox ağır vəziyyətdə idi. Atam səs hüququndan məhrum edildiyi üçün uzun illər işsiz qaldı. Yeddi uşağın böyüyü mən idim. Atamın vaxtı ilə tikdirdiyi böyük evimiz əlimizdən alınmışdı. Bizim doqquz adamdan ibarət ailəmizə hökumət tərəfindən zəbt edilmiş evimizin ikinci mərtəbəsində iki balaca otaq vermişdilər. Balaca qardaşlarım yemək stolunun altında, üstündə yatırdılar".

Qarabağın aran rayonlarında yaşayan yüzlərlə başqa ailə kimi Məhəmməd kişi də ailəsi ilə bərabər yay aylarında yaylağa – Şuşaya köçərmiş. İlyasın uşaqlıq illərinin müəyyən hissəsi Şuşada keçdiyindəndir ki, yazıçının yaradıcılığında Şuşa və Qarabağ mövzusu mühüm yer tutur.

Bu ailənin xoş günləri, İlyasın uşaqlıq illərinin sevincli anları 1920-ci ilin aprel-may aylarında sona yetmişdir. "Kulak" damğası vurulmuş bu ailənin üzvləri hərə bir tərəfə dağılmış, təhlükəsizlik orqanlarının qorxusu, həbs olunmaq təhlükəsi qohumları bir-birindən aralı salmışdı.

Yazıçının atası 30-cu illərin ədalətsizliklərinə, təqib və təhqirlərə dözmür, uzun illər işsiz qalır, ailəsini dolandıra bilmir. Ağır xəstələnərək "səksən yaşlı qocaya dönmüş" Məhəmməd kişi 1934-cü ildə 50 yaşında vəfat edir.

İ.Əfəndiyevin nənələri Fatma xanım və Bəyaz nənə, anası Bilqeyis xanım geniş dünyagörüşünə malik, savadlı, şifahi xalq ədəbiyyatının onlarla nümunələrini, əfsanə, nağıl və dastanları sinələrində gəzdirən el ağbiçəkləri olmuşlar. İlyasın bir gənc kimi formalaşmasında, kitaba, ədəbiyyata, ümumiyyətlə mütaliəyə maraq oyanmasında anası Bilqeyis xanımın əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. O, İlyasa yalnız analıq yox, Məhəmməd kişi vəfat etdikdən sonra, müəllimlik, yoldaşlıq, həm də atalıq etmişdir. Atası ilə o qədər də "dil tapa" bilməyən, onunla dostlaşmağı bacarmayan İlyas bütün sirlərini, dərdlərini anası ilə bölüşərdi.

İ.Əfəndiyev anası haqqında yazmışdır: "Anam keçmiş müsəlman qızları kimi, evdə mollakunə adamlardan dərs almışdı. Ərəb və rus əlifbalarında yazıb oxuyurdu. Mütaliəni çox sevirdi. Azərbaycan dilində çıxan kitabların, demək olar ki, hamısını oxumuşdu. Mənə ərəb və latın əlifbalarında yazıb oxumağı da o öyrətmişdi. Uşaq vaxtı anam bizə oxuduğu kitablardan hədsiz-hesabsız əhvalatlar danışardı. Onun oxuyub bizə nağıl elədiyi "Ərmənusə", "İngilis xanımı", "Hind racəsi", "Rüstəm və Zöhrab", "Əlif Leyla" və sairə kitablar indi də yadımdadır. Füzulinin "Leyli və Məcnun" əsərini də mən ilk dəfə anamdan eşitmişdim. Ümumiyyətlə, anamız çox incə zövqə malik bir qadın idi. Dövrün ictimai hadisələrindən də baş çıxarırdı. Allahsız olmasa da, mollalardan zəhləsi gedərdi. Məndə güclü mütaliə həvəsi məhz anamın təsirilə oyanmışdır".

Danışılan bu əhvalatlar, nağıl və əfsanələr İlyasın incə qəlbinə təsir etmiş, onun sonralar bir yazıçı kimi formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. İ.Əfəndiyev bu haqda yazmışdır: "…bunları bizə danışanda mənim xəyalımda heyrətli bir aləm yaranırdı və bu aləmin qəhrəmanları, onların igidlikləri uzun zaman gözümün qabağından getmirdi. Mən onların iztirabları ilə həyəcanlanıb pərişan olur, qələbələrinə sevinirdim və getdikcə xəyalımda yaranan bu aləm mənə real həyatdan, təsadüf etdiyim insanlardan (yalnız anamdan başqa) daha artıq xoş gəlirdi… O aləm daha şirin, daha cazibədar görünürdü".

İ.Əfəndiyevə "xoş gələn" bu sirli aləm sonralar onu öz qoynuna alır, nənəsi və anasının danışdıqları və cib dəftərlərinə qeyd olunan "maraqlı əhvalatlar" bir sıra bədii əsərlərin fabulasına çevrilir. Məsələn, Fatma nənənin danışdığı: "Quşların dilini bilən Süleyman padşah bütün quşlara əmr edir ki, hər biriniz mənə dünyanın ən gözəl quş balasını tapıb gətirin! Qarğa çox axtarır, onlarla quş balasına baxır, axırda özünün eybəcər balasını dimdiyinə alıb aparır və Süleyman padşaha deyir: Qibleyi-aləm! Dünyada bundan gözəl quş balası tapmadım" – əhvalatı "Sağsağan" hekayəsində qələmə alınmışdır – və yaxud, məzmunu "Kitabi-Dədə Qorqud"dan gələn, xalqımızın yadelli işğalçılara qarşı mübarizəsindən söhbət açan digər bir əfsanə "Qarı dağı" hekayəsi üçün əsas olmuşdur. Yazıçının 1991-ci ildə qələmə aldığı "Vəzir Allahverdi xan və Bəhlul Danəndə" hekayəsindəki əhvalat da anasının danışdığı rəvayətlərdən götürülmüşdür.

İ.Əfəndiyevin uşaqlıq və gənclik illəri bir tərəfdən belə əfsanəli və rəvayətli mühitdə keçmişdisə, digər tərəfdən bolşevik qaragüruhunun və kommunist ideologiyasının ən qatı dövrünə təsadüf etmişdir. Bütün varlılar kimi Əfəndiyevlər ailəsi də dövrün ədalətsizlikləri ilə qarşılaşmışdır. Bunlar isə İlyasın qəlbində dərin iz salmışdır. Yəqin ki, onun ədəbi qəhrəmanlarındakı, elə yazıçının öz xarakterindəki kommunist və sovet rejiminə qarşı narazılıq, zamanın tələbləri ilə barışmamaq meyli elə buradan əmələ gəlmişdir.

Yazıçı hələ uşaq yaşlarından zəhmətə alışmış, mütaliəyə böyük maraq göstərmiş, məktəbə getməzdən əvvəl yazıb-oxumağı öyrənmiş, çoxlu kitablar mütaliə etmişdir. 1921-ci ildə birinci sinifə gedən İlyas 1930-cu ildə pedaqoji təmayüllü iki dərəcəli orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirmişdir. Məktəbin direktoru Cəmil bəy Vəzirov, müəllimləri Mehdi Mehdizadə, Cümşüd Zülfüqarlı, Bəylər Ağayev və b. idi.

Bakıda İlyas Əfəndiyevin xatirə lövhəsi. Heykəltəraş: Natiq Əliyev.

Orta məktəbdə oxuyarkən müəllimlərin tapşırıqları ilə kifayətlənməyən İ.Əfəndiyev dərsdən əlavə, müstəqil mütaliə yolu ilə çoxlu bədii kitablar, o cümlədən rus ədəbiyyatı klassiklərindən Aleksandr Puşkin, M.Y.Lermontov, A.P.Çexov, İ.Turgenev, Maksim Qorki kimi sənətkarların dilimizə tərcümə olunmuş əsərlərini mütaliə etmiş, eyni zamanda riyaziyyat və fizika elmlərinə böyük maraq göstərmiş, coğrafiyanı həvəslə öyrənmiş, böyük səyyahların, o cümlədən R.Amundsen, F.Nansen, Xristofor Kolumb, Ameriqo Vespuççi kimi adamların həyatını diqqətlə izləmişdir. Əlbəttə, bədii ədəbiyyat və ədəbiyyatşünaslıq onu daha çox maraqlandırırdı. İ.Əfəndiyev yazır: "Klassik romanlar, pyeslər, poemalarla bərabər, o zaman haqqında çox danışılan professor Friçe, professor Koqan, professor Köprülüzadə, İsmayıl Hikmət kimi məşhur ədəbiyyat alimlərinin əsərlərini də yorulmadan, həvəslə oxuyub balaca dəftərçələrdə özüm üçün konspektlər çıxarırdım. Mən gələcəkdə Köprülüzadə kimi, professor Friçe kimi böyük ədəbiyyat alimi olmaq xəyalı ilə hey həvəslənir, hey oxuyurdum".

Dünya ədəbiyyatı və mədəniyyət sahəsində yüksək zirvəyə qalxmış onlarla sənətkarların həyatı və yaradıcılıq təcrübəsi bir daha sübut edir ki, böyük ədiblərin, rəssam və bəstəkarların formalaşıb yetişməsində, öz xalqının qabaqcıl elm və mədəniyyət xadimi səviyyəsinə yüksəlməsində bir sıra mühüm həyati amillər həlledici rol oynamışdır. "Sənətkarı əhatə edən ictimai ədəbi mühitin bütün mürəkkəblik və çoxcəhətliliyini öyrənmədən, onun müasirləri ilə əlaqələrinin yerini və mövqeyini dəqiq müəyyən etmədən yazıçının formalaşma və inkişaf prosesini doğru-düzgün mənalandırmaq çətindir, bəlkə də mümkün deyildir".

Əlbəttə, İ.Əfəndiyevin bir gənc kimi yetişməsində, mütaliəyə, ədəbiyyata, elmə böyük maraq göstərməsində, hər şeydən əvvəl, ailə tərbiyəsinin, ata-ana ocağının çox mühüm təsiri olmuşdur. Lakin bu, həlledici səbəb olsa da yeganə amil deyildi. Yazıçının formalaşıb yetkinləşməsində, bir sənətkar kimi püxtələşməsində başqa amillər də olmuşdur ki, bunlardan oxuduğu və dərs dediyi məktəbin kollektivi, boya-başa çatdığı bölgənin ictimai-mədəni mühiti, gənclik illərində böyük həvəslə izlədiyi və maraqla mütaliə etdiyi "Qızıl Araz" adlı rayon qəzeti, Füzulidə fəaliyyət göstərən xalq teatrı, ali təhsil aldığı institut həyatı, işlədiyi "Yeni yol", "Kommunist" və "Ədəbiyyat qəzeti" redaksiyaları və ən nəhayət Bakı ədəbi mühiti, Yazıçılar İttifaqı çox böyük təsir göstərmişdir. Düzdür, bu amillərin yazıçıya biri az, biri çox təsir etmişdir, lakin onların heç biri təsirsiz qalmamışdır.

İ.Əfəndiyevi sənət aləminə aparan yolun başlanğıcı ailədən və orta məktəbdən keçmişdir. Bu insan həyatının elə bir anıdır ki, yeniyetmə gənc konkret və müstəqil biliyə yiyələnməyə, ətrafda baş verən hadisələri dərk etməyə, mütaliəyə maraq göstərməyə, əqli və zehni qabiliyyətini inkişaf etdirməyə başlayır. Bu yolun uğurlu başlanğıcından çox şey asılıdır. Ailədəki tərbiyə üsulları, oradakı ab-hava, qarşılıqlı münasibətlər çox şeydən xəbər verir. İnsan həyat yollarında ilk sınaqlarla burada rastlaşır. İlyasın boya-başa çatdığı ailənin üzvləri də halal zəhmətlə yaşamış, minnətsiz çörək yeyərək övladlarını da bu ruhda tərbiyə etmişlər.

Orta məktəbi bitirdikdən sonra bir müddət Böyük Bəhmənli kəndində dil və ədəbiyyatdan dərs deyən İ.Əfəndiyev 1935–1938-ci illərdə Qaryagin şəhər orta məktəbində coğrafiya müəllimi işləmiş, eyni zamanda gənclərin təlim-tərbiyəsində, savadsızlığın aradan qaldırılmasında, məktəbyaşlı uşaqların təhsilə cəlb olunmasında fəallıq göstərmişdir. Yazıçının formalaşmasında Qaryaginin ictimai və mədəni həyatı da az rol oynamamışdır. Düzdür, 30-cu illərdə rayondakı mühit haqqında əlimizdə geniş məlumat yoxdur. Lakin yazıçının öz xatirələri, məktəb və müəllim kollektivi, rayon ziyalıları haqqında əldə etdiyimiz məlumatlar, rayon qəzeti səhifələrində dərc edilmiş müxtəlif məqalələr, gənclərin həyatında və tərbiyəsində o illər çox mühüm rol oynamış dram kollektivinin fəaliyyəti barədəki yazılar rayonun 30-cu illərdəki ictimai-mədəni həyatı haqqında müəyyən fikir söyləməyə imkan verir.

Bu illərdə Qaryagində "Qızıl Araz" adlı qəzet dərc edilirdi. Müxtəlif illərdə Heydər Heydərov, Bala Bağırov, Səməd Əliyev və başqalarının redaktor olduqları qəzet öz səhifələrində günün ictimai-siyasi hadisələri, təsərrüfatın aktual məsələləri haqqında materiallar dərc etməklə bərabər, ədəbiyyat və mədəniyyətin ayrı-ayrı sahələrini də geniş işıqlandırırdı. İlyas Əfəndiyevin həvəslə mütaliə etdiyi qəzetin səhifələrində ədəbiyyat müəllimləri Nemət Hüseynov, N.Kazımovun maraqlı yazıları, gənc şair Nəcəf Quliyevin şeirləri, rayonun qabaqcıl ziyalılarından Məmməd Sadıqovun, Savalan Zülfüqarovun, A.Manaflının və başqalarının məqalələri dərc olunurdu ki, həmin yazıların heç biri nəinki İlyasın nəzərindən yayınmır və təsirsiz qalmırdı, hətta gənc müəllimin dünyagörüşünün formalaşmasına öz təsirini göstərirdi. Səhifələrində tez-tez maraqlı yazılar dərc edən "Qızıl Araz" qəzeti M.F.Axundov, M.Y.Lermontov, A.S.Puşkin, T.Q.Şevçenko və başqa klassik yazıçıların yubileylərilə əlaqədar xüsusi səhifələr, ayrı-ayrı nömrələr buraxırdı. Uşaqların təlim və tərbiyəsi, gənclərin məktəbdən yayınması, azyaşlı qızların zorla ərə verilməsi və qaçırılması, məktəblərin və uşaq bağçalarının vəziyyəti, orada təşkil edilmiş dərnəklərin fəaliyyəti və s. məsələlər qəzetin səhifələrindən düşmürdü. "Gənc şairimiz" adlı məqalədə mətbuat günü münasibətilə redaksiya tərəfindən pulla mükafatlandırılmış gənc şair Nəcəf Quliyevin yaradıcılığından bəhs olunur, "Dövlət teatrında" adlı məqalədə ordenli xalq artisti Hüseynqulu Sarabskinin seçicilərlə görüşündən söhbət açılır, məktəb həyatını işıqlandıran başqa bir məqalədə göstərilir ki, rayonun məktəblərində təşkil edilmiş coğrafiya, təbiət, fizika, riyaziyyat və s. dərnəklər yüksək səviyyədə keçirilir, elmi məşğələlər aparılır və bütün bunlar şagirdlərə əlavə bilik və məlumat verir. Qeyd edək ki, orta məktəbdə oxuyarkən həmin dərnəklərdə fəal iştirak etmiş İlyas Əfəndiyev, müəllim olduqdan sonra da onlardan uzaqlaşmamış, dərnəklərin birinə rəhbərlik etmişdir.

Fəaliyyəti "Qızıl Araz"ın səhifələrində geniş işıqlandırılan müəssisə və təşkilatlardan biri də rayonun kolxoz-sovxoz teatrı idi. Sonralar Qaryagin Dövlət Teatrı kimi fəaliyyət göstərmiş bu işgüzar kollektiv həmin illərdə rayonun kəndlərində və qonşu rayonlarda "Laçın yuvası", "Həyat", "Almaz", "Vətən namusu", "Dağılan tifaq", "Məşədi İbad" və s. pyesləri böyük uğurla tamaşaya qoymuşdur. Teatrın direktoru Savalan Zülfüqarov yazılarının birində qeyd edir ki, "teatrımız yaxın günlərdə S.Rəhmanın "Toy" komediyasını oynayacaqdır". Əsəri qəbul etmək üçün rayonumuza Respublikanın xalq artisti Mirzağa Əliyev gəlmişdir. A.Manaflının "Həyat" haqqında mənim fikrim" məqaləsində isə müəllif, teatrın direktoru S.Zülfüqarovun, bədii hissə müdiri Əsəd Cəfərovun, aktyorlardan Ağababa Abdullayevin, Mürşüd Haşımovun, Cəmil Vəzirovun, Rza Əliyevin, Şölə Yolçuyevanın və başqalarının fəaliyyətindən bəhs edir.

Gələcəkdə görkəmli dramaturq olacaq İ.Əfəndiyev "teatr" adlı sehrli bir aləmlə ilk dəfə məhz Qaryagində tanış olmuşdur. O, qeyd edir ki, "mən də ora tez-tez gedir və böyük maraqla aktyorların oyunlarına tamaşa edirdim". Sənət yollarında ilk axtarışlar aparan və yazıçı kimi ilk addımlarını atan gənc müəllim İ.Əfəndiyevin inkişafında istər rayon qəzeti "Qızıl Araz"ın, istərsə də rayon teatrının təsiri şübhəsizdir.

Əfəndiyev orta məktəbi bitirdikdən sonra, ailə vəziyyətilə əlaqədar olaraq, təhsilində bir neçə il fasilə verməyə məcbur olur. Lakin ali təhsil almaq və Bakıya getmək arzusu onu tərk etmirdi. O. Qaryagin rayonunun Böyük Bəhmənli kəndində müəllim işlədikdən sonra Xalq Maarif Komissarlığı tərəfindən Nuxa şəhərindəki nümunəvi orta məktəbə tədris hissəsi müdiri vəzifəsinə tə‘yin olunur. Bir il burada işlədikdən sonra ali təhsil almaq üçün Bakıya – Azərbaycan Dövlət Pedaqoji institutuna göndərilir. 1934-cü ildə APİ-nin ədəbiyyat şö‘bəsinə daxil olsa da, onun ali məktəbdə təhsil alması çox uzun sürmür; elə həmin il institutu tərk edib rayona qayıtmağa məcbur olur. İ.Əfəndiyev "kulak" balası olduğu üçün institutdan uzaqlaşdırılmışdı.

Lakin yazıçı 1950-ci ildə qələmə aldığı "Tərcümeyi-hal" adlı yazısında bu faktı atasının xəstəliyi ilə əlaqələndirmişdir. Bunun səbəbi ondan ibarətdir ki, İ.Əfəndiyev 30-cu illərdəki təqib və təhqirləri yaddan çıxarmamış, şəxsiyyətə pərəstişin qızğın bir döründə Stalin ideologiyasının oğlan çağında əsl həqiqəti ictimaiyyətdən gizlətməyə məcbur olmuşdur. Həqiqət isə belədir: Müvəffəqiyyətlə imtahan verib filologiya fakültəsinin əyani şö‘bəsinə daxil olmuş yazıçı bir neçə ay orada oxuduqdan sonra xəbər tuturlar ki, İ.Əfəndiyevin atası inqilabdan əvvəl ticarətlə məşğul olduğu üçün səs hüququndan məhrum edilmişdir. O zaman səs hüququndan məhrum edilmək isə ölümə məhkum olunmaq kimi bir hal idi. Yazıçı sonralar qələmə aldığı başqa bir yazısında institutdan qovulmasını tamamilə başqa cür izah etmişdi: Bir qədər sonra İnstitutun Tələbə Həmkarlar İttifaqı Komitəsinin sədri Məmməd Orucov xəlvəti mənə dedi ki, göstəriş var, ata-anası səs hüququndan məhrum edilmiş tələbələr ideoloji fakültələrdən çıxarılsın. Məsləhətdir, nə qədər gec deyil, ərizə verib bir il məzuniyyət götür. "Atan qolçomaqdır" deyə səni İnstitutdan çıxartsalar, sonralar iş tapmağın çətin olar. Mən də o cür hərəkət etdim. Atası vəfat etdikdən sonra , çoxuşaqlı ailənin bütün ağırlığı evin ən böyük övladı olan İ. Əfəndiyevin öhdəsinə düşmüşdü. Xoşbəxtlikdən İ.Əfəndiyevin adı həmin illərdə repressiya olunanların siyahılarında olmayıb. O, 1938-ci ildə APİ-nin coğrafiya fakültəsinin qiyabi şö‘bəsini qurtarıb sağ-salamat rayona qayıdaraq müəllimliyini davam etdirmişdir.

Respublikanın ən böyük ali məktəblərindən biri hesab edilən Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda təhsil aldığı illər İ.Əfəndiyevin həyat və yaradıcılığında mühüm bir mərhələ təşkil edir. Ən tanınmış alimlərin və müəllimlərin dərs dediyi həmin ali məktəbdə İ.Əfəndiyev Bəkir Çobanzadə, Əli Sultanlı və s. bu kimi müəllimlərdən dərs almışdır. Yazıçının qeydlərində oxuyuruq: "Lap ilk günlərdən istər tələbə yoldaşlarımın, istərsə də müəllimlərin yaxın, səmimi münasibətlərinə nail olmuşdum. Professor Çobanzadə, Əli Sultanlı kimi məşhur müəllimlərimiz mənimlə xüsusi dost olmuşlar. Professor Çobanzadə bir sıra xarici dillərlə birlikdə bütün türk-tatar dillərini bilirdi. Həmişə son dəblə tikilmiş bahalı kostyumlar geyərdi. Demək olar ki, canlı bir ensiklopediya idi. Xaricdə də böyük hörməti vardı… Aramla iki saat söylədiyi mühazirələrdən heç birimiz yorulmazdıq… o, yüksək mədəniyyətə, yüksək intellektə malik nadir bir adam idi".

İ. Əfəndiyevin institutda dostlaşdığı və həmişə xətrini əziz tutduğu müəllimlərdən biri də Əli Sultanlı idi. Əli Sultanlının antik dövr ədəbiyyatı haqqındakı mühazirələri o qədər canlı, o qədər şairanə olurdu ki, biz hər dəfə sanki gözəl bir poemaya qulaq asırdıq.

Məhz 30-cu illərin sonlarında İ.Əfəndiyev ədəbiyyata gəlmiş və bir-birinin ardınca hekayələr yazmağa başlamışdır. "Rayonda ora-bura qaçaraq gündə səkkiz-doqquz saat işləməklə bərabər hələ gecə kurslarında da dərs deyirdim. Çox yorulmağıma baxmayaraq Qarabağın qarlı uzun qış gecələrində heç kəsə bir söz demədən hekayələr yazdım. Sonralar "Kənddən məktublar" adı ilə çap olunan həmin hekayələri götürüb 1938-ci ilin yayında pulsuz-pənəsiz gəldim Bakıya…"

Bu illər çox qorxulu bir dövr idi, ən istedadlı sənətkarların başı üzərini qara buludlar almışdı, heç kəs özündən arxayın deyildi. Sabaha sağ çıxıb-çıxmayacağından nigaran qalmış adamlar bir-birindən qorxur, heç kimə etibar etmirdilər.

Fəxri xiyabanda İlyas Əfəndiyevin məzarı (Bakı)

İ. Əfəndiyev ədəbiyyata gəldiyi ilk illəri belə xatırlayır: "Qaryagində coğrafiya müəllimi işlədiyim vaxtlar yadıma düşür. Uzun qış gecəsi idi, çöldə qar-çovğun vardı. Adətim üzrə mütaliə edirdim. Darıxır, qəribə hisslər keçirirdim. Birdən elə bil ilahidən məndə bir fikir yarandı ki, buradakı həyatımı, ürəyimi əzən, sıxan düşüncələrimi şəhərdəki bir dostuma məktub formasında yazım. Bu güclü hissin qarşısında davam gətirə bilmədim. Özüm də bilmirəm nə iş idi, oturdum, bir də gördüm ki, hekayə yazıram. Növbəti gün də, ondan sonra da belə oldu. Dalbadal 9 hekayə yazdım".

Bədii yaradıcılıq sahəsində ilk uğurlu addımlarını 30-cu illərin axırlarında atmağa başlamış İ. Əfəndiyev, bundan əvvəl bir jurnalist, mətbuat işçisi kimi qələmini sınağa çəkmişdi.

Yazıçının tərcümeyi-halında indiyə qədər qaranlıq qalmış, daha dəqiq desək, səhv işıqlandırılmış məsələlərdən biri də İ.Əfəndiyevin ilk mətbu əsərinin nə vaxt çap olunmasıdır. Bu məlumatın dəqiq olmamasının bir səbəbi də, müəyyən mənada, yazıçının özü ilə əlaqədardır. Belə ki, 1938-ci ilin son aylarından etibarən intensiv şəkildə yaradıcılığa başlamış İ.Əfəndiyevin imzası dövri mətbuat səhifələrində tez-tez görünməyə başlamışdır. Onun bir sıra məqalə, oçerk və hekayələri respublikanın müxtəlif qəzetlərində dərc olunurdu. Yalnız 1938-ci ilin sonlarında, 1939-cu ilin ilk iki ayında yazıçının "Yeni yol" qəzetində "Buruqlar arasında" adlı ilk oçerki, "Bataqlıq saldatları" kinofilminə yazdığı ilk resenziyası, "Aşağı mətbuata rəhbərliyi canlandırmalı" adlı ilk məqaləsi, "Namuslu fəhlələrin sırasını çoxaltmalı", "Şərəf və iftixar işi" adlı yazıları işıq üzü görmüşdü. Bu illərdə "Kommunist" və "Ədəbiyyat qəzeti" də İ.Əfəndiyevin ilk yazılarına yer verirdi. Yazıçının ilk mətbu hekayəsi olan "Berlində bir gecə" əsəri də bu aylarda oxuculara çatdırılmışdır.

İ. Əfəndiyev ilk mətbu əsərilə əlaqədar yazır: "1939-cu ildə "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında "Gözlənilməyən sevgi" adlı ilk hekayəm çıxdı. Bundan az sonra "Kənddən məktublar" kitabım nəşr olundu." Bu qeyri-dəqiq məlumat yazıçının son illərdə dərc etdirdiyi bir sıra yazılarında da verilmişdir. Və yazıçının bu məlumatına əsaslanan jurnalist və ədəbiyyatşünaslar da həmin səhvi təkrar etmişlər.

İlk mətbu hekayəsi hesab etdiyi "Gözlənilməyən sevgi" əsərindən xeyli əvvəl, yazıçının bir sıra hekayə, oçerk və məqalələri artıq respublika mətbuatında dərc olunmuşdur ki, bu haqda yuxarıda danışılmışdır.

Kənddə coğrafiya müəllimi işləyərkən yazdığı hekayələrini götürüb Bakıya gələn İ.Əfəndiyev onları Yazıçılar İttifaqında nəsr üzrə məsləhətçi işləyən yazıçı Əbülhəsənə göstərir. Hekayələri oxuyan Əbülhəsən onları bəyənir və çapını məsləhət görür. Beləliklə də yazıçının "Kənddən məktublar" adlı ilk kitabı işıq üzü görür.

İ. Əfəndiyev "Dostumuzu xatırlayarkən" adlı xatirələrində bu haqda yazmışdır: "…hekayələri mərhum yazıçımız Əbülhəsənə təqdim etdim. O, mənim təhər-töhürümə, ayağımdakı uzunboğaz çəkmələrə baxaraq soruşdu: — Nəçisən ? Nəçi olduğumu dedikdə o: — Əzizim,əzizim, – dedi – coğrafiya müəllimi hara, yazıçılıq hara?.. Mən bu barədə bir söz deməyərək soruşdum: — Hekayələrin cavabını nə vaxt ala bilərəm? — Ünvanını qoy get, vaxt olanda oxuyub cavab yazarıq. — Yox, -dedim, – xahiş edirəm mən rayona qayıdanacan oxuyasınız ki, cavabını özümə deyəsiniz. Soruşdu: — Rayona nə vaxt qayıdırsan? Dedim: — On gündən sonra. — Əzizim, əzizim, on günəcən bunları oxuya bilmərəm. Özü də əlyazmasında gətirmisən. Mən təkid elədim. O, mənim əl çəkməyəcəyimi hiss eləyib: — Yaxşı, – dedi, – on gündən sonra mənə dəyərsən. Bəlkə oxuya bildim. On gündən sonra o, məni ayrı cür qarşıladı. Gülümsəyib soruşdu: — Əzizim, əzizim, sənin hekayələrin hansı qəzet-jurnallarda çıxıb? – Heç birində – dedim. – Bunlar mənim ilk hekayələrimdi, heç birini də hələ çapa verməmişəm. — Doğrudan? Amma mənə elə gəldi ki, sən çoxdan çap olunursan. Hekayələr yaxşıdı…yaxşıdı. Xoşuma gəldi. Mən bizim sədrimizə də dedim. Gedək, o, səninlə tanış olmaq istəyir… Əbülhəsən məni Əli Məmmədova təqdim edərək dedi: – Hekayələri barədə sizə danışdığım oğlan budur. Sədr gülümsəyib mənimlə əl tutdu. Haradan olduğumu və sairə…öyrənib biləndən sonra Əbülhəsəndən soruşdu: – Neçə hekayədi? — Doqquz,- deyə Əbülhəsən cavab verdi. — Neçəsini çap etmək mümkündür? — Hamısını – deyə Əbülhəsən qətiyyətlə cavab verdi. – Elə isə göndərin Azərnəşrə, qoy kitab halında çap eləsinlər". Beləliklə də, Əbülhəsən xeyirxahlıq edərək İ.Əfəndiyevin yaradıcılıq yolunun başlanğıcında yaşıl işıq yandırmış oldu, "Kənddən məktublar" adlı ilk kitabı İlyas Əfəndiyevə "ədəbiyyat dünyasına", yazıçılar aləminə çıxmasına səlahiyyət verdi.

.Əfəndiyev 1938-ci ilin axırlarında Bakıya gəlir və onun yaradıcılığında mühüm rol oynamış Bakı ədəbi mühitinə qovuşur. Bakıda heç kimi tanımayan kimsəsiz gənc yazıçı İ.Əfəndiyev o vaxtlar Yazıçılar İttifaqında partkom işləyən görkəmli yazıçı Əli Vəliyevlə tanış olur və onun köməyilə "Yeni yol" qəzetində mədəniyyət və ədəbiyyat şöbəsində ədəbi işçi vəzifəsinə işə düzəlir.

Ev məsələsində isə ona Yazıçılar İttifaqının sədri Səməd Vurğun kömək edir, "Əski Şərq" mehmanxanasında bir otaq alır, yazıçı orada üç il yaşayır. Bakıda keçirdiyi ilk günləri yada salan İlyas Əfəndiyev qeyd edir ki, rayonda o qədər zülm çəkmişdik, o qədər təhqir olunmuşduq ki, burada adamlardan kömək, hörmət, insani münasibət görəndə ürəyim kövrəlirdi. Mənə elə gəlir ki, tamam yeni bir aləmə düşmüşəm. Demə səs hüququndan məhrum edilmiş tacir oğluna da kömək, hörmət olarmış…

Bakıda ilk gündən qayğıkeş və xeyirxah insanlarla əhatə olunmuş gənc yazıçı məhsuldar yaradıcılıqla məşğul olmağa və ilk mətbu əsərlərini respublikanın dövri mətbuat orqanlarında dərc etdirməyə başlayır.Yazıçı "Yeni yol" qəzeti redaksiyasında bir qədər işlədikdən sonra qəzetin nəşri dayandırılır. Bundan sonra İ.Əfəndiyev əmək fəaliyyətini əvvəlcə "Kommunist" /1939 −1940/, sonra isə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə nəsr şöbəsinin müdiri kimi davam etdirmişdir.

Heç şübhəsiz ki, İ.Əfəndiyevin bir yazıçı kimi inkişaf etməsində və ədəbi ictimaiyyət tərəfindən tanınmasında əməkdaşlıq etdiyi həmin qəzet redaksiyalarının müəyyən xidməti olmuşdur.

İ.Əfəndiyev 1940-cı ilin yanvar ayında Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul olunmuşdur. 1990-cı ildə qələmə aldığı xatirələrindən birində bu haqda yazıçı göstərmişdir:

"Bir gün gənc tənqidçi Əkbər Ağayevlə təsadüfən küçədə rastlaşdığımız zaman mənə dedi ki: – Yazıçılar İttifaqının sədri Rəsul Rza iclasda sənin kitabın haqqında yaxşı sözlər danışdı. Deyirdi: -"…hiss olunur ki, gənc müəllif iste‘dadlıdır, ümidverəndir. Onu İttifaqa cəlb etmək lazımdır."

İ.Əfəndiyev Yazıçılar İttifaqına daxil olmaq üçün aşağıdakı məzmunlu, həm də qəribə səslənən ərizə ilə müraciət etmişdir:

"Azərbaycan Sovet Yazıçıları İttifaqının İdarə Heyətinə, gənc yazıçı İlyas Əfəndiyev tərəfindən Ərizə.

Yazdığım hekayələrdə bir çox nöqsanlar olduğunu bilirəm. Rica edirəm məni öz sıranıza qəbul edəsiniz. Gələcək işlərimdə mənə kömək edəsiniz. İlyas Əfəndiyev". 1939-cu il dekabr ayının 28-də yazılmış həmin ərizə, Yazıçılar İttifaqı İdarə hey‘ətinin 10 yanvar 1940-cı il tarixli iclasında müzakirə edilmiş və İ.Əfəndiyev İttifaqa üzv qəbul olunmuşdur. Gənc yazıçı bundan sonra Yazıçılar İttifaqının işlərində yaxından iştirak etməyə başlayır.

Böyük Vətən müharibəsinin başlanması bütün başqa sənətkarlar kimi İ.Əfəndiyevi də səfərbər etdi, o, da "müsəlləh əsgərə" çevrilib, qələmini silahla əvəz etdi. Yazıçı oxucularda düşmənə qarşı dərin nifrət, vətənə məhəbbət hissləri aşılamaq vəzifəsini öhdəsinə götürdü. Tarixi keçmişimizə, el qəhrəmanlarına, folklor nümunələrinə müraciət edərək bir sıra hekayələr yazdı, əsgərlərlə görüşlər, söhbətlər keçirmək üçün yazıçı briqadaları ilə bərabər Azərbaycan diviziyalarında oldu, digər tərəfdən, əsasən bir nasir kimi tanınmış ədib, ədəbiyyatın başqa bir sahəsində – dramaturgiyada qələmini sınadı. 1943-cü ildə o, yazıçı M.Hüseynlə birlikdə, mövzusu Böyük Vətən müharibəsindən götürülmüş "İntizar" pyesini qələmə aldı. Əsər 1944-cü ildə M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının səhnəsində göstərilmiş və dramaturq İ.Əfəndiyevin Azərbaycan Milli Teatrı ilə 50 ildən çox bir müddətdə davam etmiş sıx yaradıcılıq əməkdaşlığının əsası belə qoyulmuşdu. Bundan sonra yazıçı Milli Teatrımız üçün "İşıqlı yollar" (1946) və "Bahar suları" (1947) pyeslərini qələmə aldı. İ.Əfəndiyev dramaturgiyaya gəldiyi illəri belə xatırlayır: "…Tanınmış yazıçı Mehdi Hüseyn mənə yaxınlaşıb… "istəyirsən birlikdə bir pyes yazaq" – dedi. Mehdi kimi məşhur bir yazıçının bu təklifi gənc yazıçı üçün çox xoş idi və mən razılıq verdim. Beləliklə də biz birlikdə "İntizar" pyesini yazdıq. Pyes Akademik Milli Teatrda müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyuldu. Bundan bir müddət sonra teatrın direktoru və baş rejissoru Adil İsgəndərov məni milli teatra də‘vət etdi. Nəsr yaradıcılığımdan xoşlandığını bildirdi və təklif etdi ki, neft həyatından teatr üçün bir pyes yazmaq barədə düşünüm… Neftçilərin həyatını öyrənməyə başladım və neft həyatından "İşıqlı yollar" adlı dram əsərimi yazdım. Əsər Akademik teatrda tamaşaya qoyulduqdan sonra Adil İsgəndərov müasir kənd həyatından da bir pyes yazmağı təklif etdi. Hətta qonorarın yarısını da qabaqcadan verdi. "Bahar suları" adlı pyesim də belə meydana gəldi. Pyesi Adil İsgəndərov özü tamaşaya qoydu, musiqisini Səid Rüstəmov yazdı. Beləliklə, mən nəsr yazmaqla bərabər dramaturgiyaya daxil oldum".

40-cı illərin axırlarında İ.Əfəndiyev artıq özünü bir nasir və dramaturq kimi təsdiq etmişdir. Onun yaradıcılıq uğurları təkcə oxucuları deyil, eyni zamanda ədəbiyyatşünas alimləri də sevindirirdi. Yazıçının yaradıcılığı, çap etdirdiyi hər bir yeni əsəri tənqidçilərin diqqətindən yayınmırdı. Məhz bu illərdə dövri mətbuat səhifələrində onun yaradıcılığı haqqında ilk məqalələr dərc olunmağa başladı. Əkbər Ağayevin "Kənddən məktublar", Hüseyn Şərifovun "Ümid verən yazıçı", Mehdi Hüseynin "Bir nasir haqqında", H.Orucəlinin "Həyata doğru", O.Sarıvəllinin "İntizar", M.Arifin "İntizar", M.Cəfərin "İntizar" tamaşası haqqında" və s. məqalələr İ.Əfəndiyevin geniş oxucu kütləsinə tanıtmaqda mühüm rol oynamışdır. Bundan əlavə, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının xüsusi iclaslarından birində yazıçı İ.Əfəndiyevin yaradıcılıq hesabatının dinlənilməsi və burada S.Vurğunun, M.Hüseynin, Ə.Məmmədxanlının, Ə.Ağayevin, H.Orucəlinin və başqa sənətkarların çıxış edib xoş sözlər söyləmələri İ.Əfəndiyevin yaradıcılığına olan maraqdan irəli gəlirdi.

Yazıçının qayğısını çəkən qələm dostları, xeyirxah insanlarla yanaşı, onun paxıllığını çəkənlər, yüksəlməsini istəməyənlər də tapılırdı. Bu illərdə Yazıçılar İdtiifaqında çağırılmış iclasların birində "cavan yazıçı İ.Əfəndiyevin özünü yaxşı aparmadığından", "bir sıra pozğun ünsürlərlə" əlaqə saxladığından söhbət getmiş və Yazıçılar İttifaqının Rəyasət heyəti ona ciddi xəbərdarlıq etmişdir. Lakin gənc yazıçı İ.Əfəndiyev Bakıya gəldiyi ilk gündən Əbülhəsən, Ə.Vəliyev, S.Rəhman, M.Cəfər, M.Hüseyn, S.Vurğun, S.Rəhimov, M.Arif, Ə.Ağayev, A.İsgəndərov, Adil Əfəndiyev və onlarla bu kimi sənətkarların əhatəsində olmuş, hər gün onların təsirini hiss etmiş, nəzər-diqqətindən kənarda qalmamış və yetkinləşmişdir. Yazıçı həmin xeyirxah insanları xatırlayaraq sonralar qeyd etmişdir ki, "mən ədəbiyyatımızda onların yerini boş görürəm. Yazıçılardan S.Vurğun da, Əli Vəliyev də, Mehdi Hüseyn də, Süleyman Rəhimov da o şəxslərdir ki, o zaman ədəbi gənclik,o cümlədən mən də onlara güvənirdik, onları özümüzə kömək, arxa hesab edirdik. Bir çətinliyimiz olanda müraciət edirdik, onlardan həmişə kişilik, kömək görürdük".

Yaradıcılıq yollarında inamla addımlayayn gənc yazıçı 1941–45-ci illərdə Azərbaycan Radio komitəsində ədəbi verilişlər şöbəsinin müdiri, 1945-ci ildən Bakı kinostudiyasında ssenari şöbəsinin rəisi, daha sonra isə Azərnəşrdə bədii ədəbiyyat şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışarkən ədəbi ictimaiyyətlə bilavasitə təmasda və əlaqədə işləmiş, həyatı dərindən öyrənmiş, dünyagörüşünü daima artırmışdır. 1945-ci ildə İ.Əfəndiyevin "Aydınlıq gecələr" adlı ikinci kitabı nəşr olunur ki, burada əsasən müharibə illərində yazılmış əsərlər toplanmışdır. Əsərlərin mövzuları müharibədən götürülmüşsə də, əsas məsələ bu idi ki, Həmin hekayələrdə döyüş və sınaq illərində müasirlərimizin mə‘nəvi sifətləri və dəyanətləri qələmə alınmışdır. Həmin əsərlərdə də yazıçı canlı insan surətlərinə, onların daxili aləmlərinin təsvirinə üstünlük vermişdir. "Aydınlıq gecələr" kitabı İ.Əfəndiyevi oxuculara öz səsi, öz yazı üslubu olan orijinal bir yazıçı kimi təsdiq etdi. 1947-ci ildə M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı İ.Əfəndiyevin "İşıqlı yollar" pyesini tamaşaya qoydu. Əsər Teatrın 1948-ci ildə Moskvaya qastrolu zamanı paytaxt sənətsevərlərinə göstərilmişdir. Həmin pyes yazıçının ilk müstəqil səhnə əsəri idi. Gənc dramaturq görkəmli rejissor Adil İsgəndərovun təklif və təkidilə "Bahar suları" pyesini yazır. Lakin əsərin tamaşası birmənalı qarşılanmadı, pyes haqqında müxtəlif mülahizələr irəli sürüldü.

"Bahar suları" pyesi haqqında müəllif yazmışdır: "…Dramaturgiyada "konfliktsizlik" nəzəriyyəsi ifşa olunandan sonra, bizim Akademik Dram Teatrında tamaşaya qoyulan ilk konfliktli əsər mənim "Bahar suları" pyesim oldu. Bu əsərdə müsbət obrazlarla bərabər, mənfi tiplər də var idi. Pyes Akademik Teatrda müvəffəqiyyətlə gedirdi. "Kommunist" qəzeti Əli Vəliyevin təşəbbüsü ilə böyük disput təşkil etmişdi….Disput olduqca canlı keçirdi. Çıxış edənlər tamaşaya yüksək qiymət verirdilər. Birdən bizim yazıçı yoldaşlardan o zaman məsul vəzifədə olan biri özünü qaranəfəs disputa yetirərək çıxışında sübut etməyə çalışdı ki, guya müəllif əsərdəki mənfi tipləri göstərməklə bizim cəmiyyətimizə böhtan atmışdır, bizdə Nəcəf kimi adamlar yoxdur, tək-tük varsa da, göstərmək lazım deyil…" Lakin əsərin müzakirəsində iştirak etmiş Əli Vəliyev, S.Vurğun, eyni zamanda ədəbiyyatşünaslar əsərin bir sıra məziyyətlərini göstərməklə, müəllifin düz yol tutduğunu təsdiq etmişlər.

1949-cu ildə Azərbaycanın ədəbi-mədəni ictimaiyyəti və bütün sənətsevərləri Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının 75 illiyini təntənə ilə qeyd edərkən, səhnə sənətinin inkişafındakı xidmətləri nəzərə alınaraq İ.Əfəndiyev "Şərəf Nişanı" ordeni ilə təltif edilmişdi. 1954-cü ildə tamaşaya qoyulmuş "Atayevlər ailəsi" dramaturq İ.Əfəndiyevin yaradıcılığında irəli atılmış uğurlu bir addım idi. Müəllif ictimai həyatda rastlaşdığı qüsurları realist mövqedən, yüksək sənətkarlıqla qələmə aldığından, əsər tamaşaçı və oxucular tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanmışdır. Pyesi tamaşaya Tofiq Kazımov hazırlamışdı.

Sanki İ.Əfəndiyev ilə T.Kazımov bir-birini kəşf etmişdi, onlar biri digərini çox gözəl başa düşürdülər. Müasirlik duyğusu çox güclü olan bu iki sənətkarda oxşar cəhətlər, intellektual səviyyə, birgə yaradıcılıq axtarışları Azərbaycan teatrı tarixinə parlaq səhifələr yazmışdır. Yaradıcılıq intuisiyası çox geniş olan Tofiq Kazımovla, insan qəlbinin dərinliklərinə nüfuz etməyi bacaran İ.Əfəndiyev arasındakı yaradıcılıq əlaqələri uzun illər davam etmişdir.

İ.Əfəndiyev "Atayevlər ailəsi" tamaşası haqqında yazmışdır: "Atayevlər ailəsi"nin quruluşu üzərində Tofiqin ilk müvəffəqiyyəti, rolları aktyorlar arasında çox sərrast bölməsindən başladı. Hansı rolu hansı aktyorun daha təbii ifa edə biləcəyini düzgün tə‘yin etmək hissi, yaradıcılıq intuisiyası Adil kimi, Tofiqdə də çox güclü idi… "Atayevlər ailəsi" Tofiqin Akademik Teatrımızda ilk müvəffəqiyyətli quruluşu oldu". Bu vaxta qədər bir dramaturq və xırda hekayələr müəllifi kimi tanınmış İ.Əfəndiyev 1958-ci ildə ilk dəfə iri həcmli "Söyüdlü arx" romanını oxuculara təqdim edir. Əsər yazıçıya böyük uğur qazandırdı. 1953–1958-ci illərdə İ.Əfəndiyev Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında nəsr üzrə məsləhətçi vəzifəsində çalışarkən ədəbiyyata gələn istedadlı gənclərin inkişafını qayğı ilə izləmiş, bacardığı qədər onların yeni əsərlərinin çapına, kitablarının buraxılmasına kömək göstərmişdi.

O, 1954-cü ildən etibarən Yazıçılar İttifaqı Rəyasət heyətinin üzvü olmuş, 1958-ci ilin axırlarında Yazıçılar İttifaqı idarə heyətinin məsul katibi seçilmişdir. İttifaqın işində yaxından iştirak edən ədib, Respublika yazıçılarının II qurultayında (1954) "Azərbaycan sovet dramaturgiyası", III qurultayında isə (1958) "Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafı" mövzularında məruzələr etmişdir.

İ. Əfəndiyev çoxşaxəli yaradıcılıq yolu keçmiş sənətkarlardandır. Əgər biz onun həyat və yaradıcılıq yolunun hər hansı bir ilini, yaxud qısa bir dövrünü ciddi xronoloji ardıcıllıqla izləsək, maraqlı bir mənzərənin şahidi olarıq: yazıçı eyni bir qısa dövr ərzində hekayələr yazmaqla yanaşı, iste‘dadlı bir dramaturq kimi də fəaliyyət göstərir, iri həcmli roman və povestlərlə bərabər oçerklər üzərində də işləyir, publisistik məqalələr qələmə almaqla yanaşı, konfrans və qurultaylarda məruzələrlə çıxış edir. Bir sözlə, İ.Əfəndiyevə hekayədən faciəyə, romandan komediyaya, məqalədən pyesə keçmək heç də çətinlik törətmir, bu, yazıçı üçün adi bir haldır. İ.Əfəndiyev ədəbiyyatın bütün janrlarında kamil sənət nümunələri yaratmışdır ki, bu da yazıçının sənət palitrasının müxtəlif çalarlarından, dünyagörüşünün genişliyi və yaradıcılıq intellektindən xəbər verir.

1960-cı ildə Respublikanın Əməkdar İncəsənət xadimi fəxri adını almış İ.Əfəndiyevin yaradıcılığında 60–80-cı illər ən məhsuldar dövr hesab olunur. Bu illərdə onun yaradıcılığında janr rəngarəngliyi özünü göstərir, bir-birinin ardınca iri nəsr əsərləri, ciddi ictimai-siyasi problemlər qaldıran, gözəl mənəvi keyfiyyətlər aşılayan, eyni zamanda müasir Azərbaycan nəsrinin yüksək bədii-estetik səviyyəli nümunələri kimi şöhrət qazanmış "Körpüsalanlar" (1960), "Dağlar arxasında üç dost" (1963), "Sarıköynəklə Valehin nağılı" (1976–78), "Geriyə baxma, qoca" (1980), "Üçatılan" (1981) kimi povest və romanlarını dərc etdirir, eyni zamanda maraqlı dram əsərlərini qələmə alır, publisist və ədəbiyyatşünas kimi məhsuldar yaradıcılıq yolu keçir. Bu illərin məhsulu olan "Sən həmişə mənimləsən" (1964) pyesi ilə Azərbaycan səhnəsində lirik-psixoloji dramanın əsasını qoyur. Bu yolu uğurla davam etdirən dramaturq "Mənim günahım" (1967), "Unuda bilmirəm" (1968), "Məhv olmuş gündəliklər" (1969), "Qəribə oğlan" (1973), "Bağlardan gələn səs" (1976) və s. pyeslərini yazır. Ölməz sənət nümunələri kimi Azərbaycan dramaturgiyası xəzinəsini zənginləşdirən, yüksək vətəndaşlıq pafosu, incə lirizm və dərin psixoloji tapıntılarla aşılanan bu pyeslər teatr sənətimizdə yeni bir mərhələ açdı, "İlyas Əfəndiyev teatrı" yaratdı.

"İlyas Əfəndiyev teatrı"nın uğurlarından söhbət açarkən, təkcə onu göstərmək kifayətdir ki, ilk tamaşası 1968-ci ildə olmuş "Unuda bilmirəm" pyesi 1981-ci ilə qədər, yalnız Azərbaycan Milli Teatrı səhnəsində 350 dəfə oynanılmışdır. İlyas Əfəndiyev 1971-ci ildə Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edilmişdir.

Əlinə qələm aldığı ilk gündən müasir mövzulara daha çox müraciət edən dramaturq, 1971-ci ildə mövzusu tarixi keçmişimizdən götürülmüş "Mahnı dağlarda qaldı" pyesini yazır. Yeni yaradıcılıq uğuru kimi qarşılanmış bu pyesə görə İ.Əfəndiyev 1972-ci ildə Respublika Dövlət mükafatına layiq görülür.

1974-cü ildə Respublikamızın ədəbi ictimaiyyəti yazıçının anadan olmasının 60 illiyini təntənə ilə qeyd edir. Yubileylə əlaqədar olaraq ədib Oktyabr İnqilabı ordeni ilə təltif olunur. Azərnəşr onun dörd cildlik "Seçilmiş əsərləri"ni nəşr edir.

Görkəmli ədəbiyyat xadimi, geniş şöhrət qazanmış İ.Əfəndiyev Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Rəyasət heyətinin 30 iyul 1979-cu il tarixli fərmanı ilə Xalq yazıçısı fəxri adına layiq görülmüşdür.

Yazıçının anadan olmasının 70 illiyi Respublikamızda qeyd olunarkən "Yazıçı" nəşriyyatı 1984–1985-ci illərdə oxucularına gözəl bir hədiyyə hazırlamış, ədibin 6 cildlik "Seçilmiş əsərləri"ni nəfis şəkildə 40 min nüsxə tirajla çap etmişdir. Ədəbiyyat sahəsindəki xidmətləri nəzərə alınan ədib həmin il Lenin ordeni ilə mükafatlandırılmışdır. 1990-cı ildə Azərbaycanın Milli Teatrı öz tarixində ilk dəfə olaraq xarici ölkəyə – Türkiyəyə qastrol səfərinə çıxmışdır. Bu səfər zamanı Teatr İstanbul və Ankara şəhərlərində teatr həvəskarlarına İ.Əfəndiyevin "Bizim qəribə taleyimiz" və "Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı" əsərlərinin tamaşasını göstərmişdir. Böyük uğurla qarşılanan bu əsərlər haqqında Türkiyə mətbuatı onlarla sanballı məqalələr vermişdir.

60 ildən çox yaradıcılıq yolu keçmiş İ.Əfəndiyev, 90-cı illərdə də məhsuldar bir yazıçı kimi yazıb yaradır, hər il yeni-yeni əsərlər nəşr etdirir, təzə pyeslərini tamaşaya qoyurdu. Sovet rejimi illərində, partiya qadağaları dövründə deyə və yaza bilmədiyi bir sıra mövzuları cəsarətlə ədəbiyyata gətirir, onları yeni zamanın kontekstində oxuculara təqdim edirdi. O. "Hacı Axundun cənnət bağı necə oldu" hekayəsini, "Xan qızı Gülsənubərlə tarzən Sadıqcanın nağılı" povestini dərc etdirir, "Şeyx Xiyabani" (1986), "Bizim qəribə taleyimiz" (1988), "Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı" (1989), "Tənha iydə ağacı" (1991), "Dəlilər və ağıllılar" (1992), "Hökmdar və qızı" (1994) və s. pyeslərini tamaşaya qoydurmuş, bir sıra yeni kitablarını nəşr etdirmişdi.

Azərbaycanın ədəbi ictimaiyyəti 1994-cü ilin may-iyun aylarında Xalq yazıçısı İ.Əfəndiyevin anadan olmasının 80 illiyini təntənəli surətdə qeyd etdi. Ədəbiyyatın inkişafında xidmətlərini nəzərə alan müstəqil Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yazıçını "Şöhrət" ordeni ilə təltif etdi. Respublikamızın sənət adamları arasında İ.Əfəndiyev birinci sənətkar idi ki, həmin ordenlə mükafatlandırılmışdı. Heydər Əliyev cənabları yazıçıya göndərdiyi təbrik məktubunda ədibin yaradıcılığına yüksək qiymət verərək yazmışdı: "Sizi-Azərbaycanın görkəmli dramaturq və nasirini 80 illik yubileyiniz münasibətilə ürəkdən təbrik edirəm. Dünya mədəniyyətinə ölməz dahilər bəxş etmiş qədim Odlar yurdunda xalqın məhəbbətini qazanmaq, sənət zirvəsinə ucalmaq olduqca çətin və şərəflidir. Siz fədakar əməyiniz sayəsində bu şərəfə nail olmuşsunuz.

Oxucuların sevə-sevə mütaliə etdiyi nəsr əsərləriniz, Milli teatrımızın səhnəsində tamaşaya qoyulan pyesləriniz bunu parlaq şəkildə sübut edir…Sizin yaratdığınız obrazlar xalqımızın övladlarına mənəvi saflıq və vətənpərvərlik aşılanması işinə xidmət etmişdir. Əminəm ki, müstəqil Azərbaycanımızın hələ neçə-neçə nəsli bu zəngin mənbədən faydalanacaqdır". Zəngin yaradıcılıq yolu keçmiş, həyatın acılı-şirinli günlərini yaşamış sənətkarımız İlyas Əfəndiyev 1996-cı il oktyabr ayının 3-də Bakı şəhərində dünyasını dəyişmiş və Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur. "İlyas Əfəndiyev əslinə-nəslinə yaraşan şərəfli, namuslu yazıçı ömrü sürdü. Həm də namuslu ömür sürdüyünü özü bəyan etmirdi, qələmdən ayrılmadan son günlərinəcən halal zəhmətlə, hər cür intriqalardan, həsəddən və nifrətdən uzaq bir aləmdə – sənət dünyasında yaşadığı həyatla sübut edirdi".

İ.Əfəndiyevin insani keyfiyyətlərindən söhbət açan akademik Kamal Talıbzadə yazır: "İlyas ömrünün axırına qədər evlənmədi, baxmayaraq ki, çox cavan ikən dul qalmışdı, həm də gözəl, yaraşıqlı kişi idi… Övlad üçün özünü oda-közə vuran, onun üçün xoşbəxt gələcək haqqında düşünən narahat ata idi… Oğullar da atalarına borclu qalmadılar, atalarını sözün əsl mənasında yaşatdılar".

Yazıçının iki övladı vardır. Xalq yazıçısı, filologiya elmləri doktoru Elçin görkəmli nasir, dramaturq və ədəbiyyatşünas alimdir. Uzun müddət "Vətən" cəmiyyətinin sədri, Yazıçılar Birliyin katibi olmuş Elçin həm də görkəmli dövlət xadimidir. O, Respublika Baş Nazirinin müavini vəzifəsində çalışır. Kiçik oğlu Teymurçin Əfəndiyev tanınmış ədəbiyyatşünas alim, professordur. O, uzun illərdir ki, Ə.Hüseynzadə adına Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində çalışır, indi həmin Universitetin rektorudur.

İ.Əfəndiyev ata və ana fədakarlığı ilə böyütdüyü övladlarına bağlı bir insan idi. O, oğulları ilə fəxr edir, onların uğurları, ailə səadəti ilə fərəhlənir, baba sevinci ilə yaşayırdı. Nəvəsi Yalçının kinoda çəkilməsi, Üzeyir bəyin uşaqlığını oynaması ona böyük sevinc bəxş etmişdir.

Yazıçının qardaşı Mustafa Əfəndiyev nəşriyyat-poliqrafiya sahəsində işləmiş, "Azərnəşr"də baş redaktor vəzifəsində çalışmışdır. O, həm də bacarıqlı tərcüməçi idi. L.N.Tolstoyun "Hacı Murad" və "Uşaq hekayələri", M.Qorkinin "Günəşin övladları", A.Çakovskinin "Mühasirə", R.Kiplinqin "Mauqli", V.İvanovun "Zirehli qatar 14–69", S.Uluqzadənin "Mirvari" və s. kitablar onu Azərbaycan oxucusuna iste‘dadlı tərcüməçi kimi tanıtmışdır. Digər qardaşı Tofiq Əfəndiyev görkəmli yazıçıdır. Onun "Ağ çiçəklər", "Dağ yolu", "Cənub mehi", "Prokuror", "Münaqişə", "Qara qapılar" kitablarında toplanmış hekayə, povest və romanları oxucular tərəfindən həvəslə oxunur. Qardaşlarından digəri hüquq-mühafizə orqanlarında çalışır. Tibb institutunu bitirmiş bacısı tanınmış həkimdir. Onun oğlu Çingiz Əlioğlu istedadlı şairdir. 60-cı illərdə ədəbiyyata gəlmiş 55 yaşlı Çingiz Əlioğlunun səsi respublikadan kənarda da eşidilməkdədir.

Yazıçının nəvələri təhsillərini uğurla davam etdirirlər və yəqin ki, onlar da Əfəndiyevlər ailəsinin şan-şöhrətini daha da ucaldacaqlar.

Pyeslər

  • "İntizar"(1940-cı illər-Yazıçı Mehdi Hüseynlə birgə yazmışdır.)
  • "İşıqlı yollar"(1947)
  • "Bahar suları"(1948)
  • "Atayevlər ailəsi"(1954)
  • "Sən həmişə mənimləsən", yaxud "Boy çiçəyi"(1964)
  • "Mənim günahım"(1967)
  • "Odlu səhradan gəlmiş şeytan"
  • "On manatlıq lüstr"
  • "Bizə inan"
  • "Unuda bilmirəm"(1968)
  • "Məhv olmuş gündəliklər"(1969)
  • "Mahnı dağlarda qaldı"(1971)
  • "Qəribə oğlan"(1973)
  • "Bağlardan gələn səs"(1976)
  • "Xurşidbanu Natəvan"(1980)
  • "Büllur sarayda"
  • "Şeyx Xiyabani"(1986)
  • "Bizim qəribə taleyimiz"(1988)
  • "Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı"(1989)
  • "Tənha iydə ağacı"(1991)
  • "Ağıllılar və dəlilər"(1992)
  • "Hökmdar və qızı"(1994)

Uşaq hekayələri

  • "Ceyran ovu"
  • "Maraqlı hadisə"
  • "Qoruqlarda"
  • "Yasəmən ağacı"
  • "İz ilə"
  • "Ovçunun nağılı"
  • "Zəmidə bir turac səslənirdi"

Hekayələr

"Kənddən məktublar" kitabından

  • "Qızbəs xala"
  • "Qarımış oğlan"
  • "Mirzə İman"
  • "Xəncər hekayəsi"

"Aydınlıq gecələr" kitabından

  • "Gözlənilməyən sevgi"
  • "Apardı sellər Saranı"
  • "Durna"
  • "Qəhrəman ilə bülbülün nağılı"
  • "Kiçik bir poema"
  • "Qoca tarını çaldı"
  • "Yarımçıq qalmış portret haqqında mahnı"
  • "Qarı dağ"

"Hekayələr" kitabından

  • "Görüş"
  • "Gülaçar"
  • "Su dəyirmanı"

"Sən ey böyük yaradan" kitabından

  • "Yusif və Esfir"
  • "Vəzir Allahverdi xan və Bəhlul Danəndə"
  • "Sən ey böyük yaradan"
  • "Abidin yuxusu"
  • "Həyatın əbədi ahəngi"
  • "Sağsağan"
  • "İsa-Musa"

Müxtəlif illərin hekayələri

  • "Berlində bir gecə"
  • "Qəhrəmanımın nişanlısı"
  • "Balıqçılar"
  • "Gül satan"
  • "Cavan yolçu"
  • "Bahar buludları"
  • "Xəncər"
  • "Yaylaq qonşumuz"
  • "Şəhərdən gələn ovçu"
  • "Yun şal"
  • "Qırçı və qırmızı çiçək"
  • "Tufandan sonra"
  • "Səməd Vurğun haqqında hekayə"
  • "Daş hasar"

Povestlər

  • "Kənddən məktublar"(1939)
  • "Aydınlıq gecələr"(1945)
  • "Torpağın sahibi"
  • "Qaçaq Süleymanın ölümü"
  • "Xan qızı Gülsənubərlə tarzən Sadıqcanın nağılı"
  • "Üçatılan"(1981) (avtobioqrafik)

Romanlar

  • "Söyüdlü arx"(1958)
  • "Körpüsalanlar"(1960)
  • "Geriyə baxma, qoca"(1980)(avtobioqrafik əsərdir)
  • "Xan çinar"
  • "Dağlar arxasında üç dost"(1963)
  • "Sarıköynəklə Valehin nağılı"(1976–1978)
  1. Atayevlər ailəsi (film, 1978)
  2. Bircəciyim (film, 1986)
  3. Bizi dağlarda axtarın (film, 1976)
  4. Bizim qəribə taleyimiz (film, 2005)
  5. Çarvadarların izi ilə (film, 1974)
  6. Geriyə baxmağa dəyər (film, 1985)
  7. Gözlə məni (film, 1980) (əsərin müəllifi) (İ.Əfəndiyevin "Mahnı dağlarda qaldı" əsəri əsasında çəkilib)
  8. Hökmdarın taleyi (film, 2008)
  9. Körpüsalanlar (film, 1964) (əsərin müəllifi) (İ.Əfəndiyevin "Körpüsalanlar" əsəri əsasında çəkilib)
  10. Ləyaqət hücrəsi (film, 2011)
  11. Mənim günahım (film, 1985)
  12. Sən həmişə bizimləsən (film, 1997)
  13. Sən həmişə mənimləsən (film, 1987)
  14. Tikdim ki, izim qala. III film (film, 1998)
  15. Yun şal (film, 1965)
Bu məqalədəki istinadlar müvafiq istinad şablonları ilə göstərilməlidir.
  1. Afaq Qasımova. Yeniyetmələrin tarixi şəxsiyyətlərin nümunəsində tərbiyə edilməsi. Bakı: Nurlan, 2006. — səh. 142.
  2. anl.az saytı
  3. anl.az saytı
  4. anl.az saytı
Vikianbarda İlyas Əfəndiyev ilə əlaqəli mediafayllar var.

İlyas Əfəndiyev
ilyas, əfəndiyev, məqaləni, vikiləşdirmək, lazımdır, lütfən, məqaləni, ümumvikipediya, redaktə, qaydalarına, uyğun, şəkildə, tərtib, edin, məqalənin, bəzi, məlumatlarının, mənbəsi, göstərilməmişdir, daha, ətraflı, məlumat, üçün, məqalənin, müzakirə, səhifəsinə. Ilyas Efendiyev Dil Izle Redakte Bu meqaleni vikilesdirmek lazimdir Lutfen meqaleni umumvikipediya ve redakte qaydalarina uygun sekilde tertib edin Bu meqalenin bezi melumatlarinin menbesi gosterilmemisdir Daha etrafli melumat ucun meqalenin muzakire sehifesine baxa ve meqaleye uygun formada menbeler elave edib Vikipediyani zenginlesdire bilersiniz avqust 2021 Ilyas Mehemmed oglu Efendiyev 13 26 may 1914 Qaryagin Yelizavetpol quberniyasi 3 oktyabr 1996 1996 10 03 Baki nasir dramaturq 1940 ci ilden Azerbaycan Yazicilar Birliyinin uzvu Azerbaycan SSR xalq yazicisi 1979 Azerbaycan SSR Dovlet mukafati laureati 1972 Ilyas EfendiyevDogum tarixi 26 may 1914Dogum yeri Qaryagin Yelizavetpol quberniyasi Rusiya ImperiyasiVefat tarixi 3 oktyabr 1996 82 yasinda Vefat yeri Baki AzerbaycanDefn yeri Fexri xiyabanVetendasligi Rusiya Imperiyasi AXC SSRI AzerbaycanUsaqlari Elcin Efendiyev Timucin EfendiyevTehsili Azerbaycan Dovlet Pedaqoji Institutu 1938 Fealiyyeti yazici edebiyyat tenqidcisi dramaturqEserlerinin dili azerbaycancaMukafatlari 19791994Ilyas Efendiyevin virtual muzeyi Vikianbarda elaqeli mediafayllar Mundericat 1 Heyati 2 Cetin gunler 3 Ailesi 4 Edebiyyata maraq 5 Yaradiciligi 6 Mukafatlari 7 Yaradiciligi 7 1 Pyesler 7 2 Usaq hekayeleri 7 3 Hekayeler 7 4 Povestler 7 5 Romanlar 8 Filmoqrafiya 9 Teatr tamasalari 10 Istinadlar 11 Xarici kecidlerHeyati Redakte Poct markasi 1997 Ilyas Mehemmed oglu Efendiyev 1914 cu il may ayinin 26 da Qaryaginin indiki Fuzuli rayonu Hal hazirki Saraciq kendinde taninmis ve hormetli tacir ailesinde anadan olmusdur Nesillikle oxumus ruhani ve varli tacir ailesinden cixmis Mehemmed kisi 1884 cu ilde anadan olmusdur Onun ata babasi butun Qarabagda taninan kasiba yoxsula el tutan xeyirxah ve alicenab adamlar idiler Bu ailenin bir qolu tacir nesline mensub olub alqi satqi isleri ile mesgul olmusdur Diger qolu ise ruhani tehsili almis savadli axund ve ulemalardan ibaret idi Yazicinin atasi Mehemmed Efendiyev hemin ailenin ticaretle mesgul olan qoluna mensub olmusdur O 7 8 yasinda olarken atasi vefat etmis anasi ere getmeyerek butun omrunu dord kicik oglu ile bir qizini boya basa catdirmaga serf etmisdir Mehemmed Efendiyev kendde besillik rus tatar mektebini ela qiymetlerle bitirmis rus dilini mukemmel oyrenmisdir Mektebi bitirdikden sonra Qaryagine kocerek yeznesinin yaninda kend teserrufati aletleri satan magazada islemisdir Bir muddet sonra hemin ticaretle musteqil mesgul olmusdur O Rusiyanin muxtelif seherlerile Tebrizle Istanbulla ticaret elaqelerine girmis bir nece hemkari ile birlikde mal getirib satmaqla var dovlet sahibi olmus ve boyuk hormet qazanmisdir 1920 ci ilde Azerbaycan bolsevikler terefinden isgal olunduqdan sonra Mehemmed kisi muxtelif teserrufat idarelerinde calismisdir 1 Onun babasi Haci Axund Tehranda ali ruhani tehsili almis genis dunyagoruslu ve savadli bir adam olub boyuk hormet sahibi idi Evinde cox zengin kitabxanasi varmis Ilyas Efendiyev qeyd edir ki Haci Axund basqa mollalar kimi acgoz deyildi kasiblardan pul almaz camaati oz halal zehmeti ile dolanmaga feqir fuqeraya el tutmaga cagirardi Kasiblar hemise onun yanina meslehete gelerdiler 2 Yazicinin babasi Bayram bey Susada rus dilinde gimnaziyani bitirib dovlet idarelerinde memur islemis Musavat hokumeti vaxtinda Susada qeza reisi vezifesinde calismisdir Cetin gunler RedakteEfendiyevler ailesi Sovet hakimiyyeti dovrunde 30 cu illerde ciddi teqiblere meruz qalmis onlarin ata baba mulku ellerinden alinmis ailenin bezi uzvleri xalq dusmeni kimi gullelenmis bezileri hebs edilerek vetenden uzaqlara surgun olunmusdur Yazicinin atasi Mehemmed Efendiyeve kulak damgasi vurularaq evi boyuk mulku bagi zebt edilmis ses huququndan mehrum olunmusdur Agir sixinti ve ehtiyac icerisinde yasayan Mehemmed Efendiyevin ailesi magazadan erzaq mallari pal paltar almaq huququndan bele mehrum edilmisdir Lakin yazicinin nene ve babalari bolseviklerin agaligindan evvelki illerde yuzlerle yoxsul ailelere el tutan kasiblara komek eden xeyirxah ve sexavetli adamlar kimi yadda qaldiqlarindan insanlar dar ayaqda bu aileye gizlin de olsa komek edirdiler Yazici bu illerin hadiselerini xatirlayaraq qeyd etmisdir Bizim ailemiz cox agir veziyyetde idi Atam ses huququndan mehrum edildiyi ucun uzun iller issiz qaldi Yeddi usagin boyuyu men idim Atamin vaxti ile tikdirdiyi boyuk evimiz elimizden alinmisdi Bizim doqquz adamdan ibaret ailemize hokumet terefinden zebt edilmis evimizin ikinci mertebesinde iki balaca otaq vermisdiler Balaca qardaslarim yemek stolunun altinda ustunde yatirdilar Qarabagin aran rayonlarinda yasayan yuzlerle basqa aile kimi Mehemmed kisi de ailesi ile beraber yay aylarinda yaylaga Susaya kocermis Ilyasin usaqliq illerinin mueyyen hissesi Susada kecdiyindendir ki yazicinin yaradiciliginda Susa ve Qarabag movzusu muhum yer tutur Bu ailenin xos gunleri Ilyasin usaqliq illerinin sevincli anlari 1920 ci ilin aprel may aylarinda sona yetmisdir Kulak damgasi vurulmus bu ailenin uzvleri here bir terefe dagilmis tehlukesizlik orqanlarinin qorxusu hebs olunmaq tehlukesi qohumlari bir birinden arali salmisdi Yazicinin atasi 30 cu illerin edaletsizliklerine teqib ve tehqirlere dozmur uzun iller issiz qalir ailesini dolandira bilmir Agir xestelenerek seksen yasli qocaya donmus Mehemmed kisi 1934 cu ilde 50 yasinda vefat edir 3 Ailesi RedakteI Efendiyevin neneleri Fatma xanim ve Beyaz nene anasi Bilqeyis xanim genis dunyagorusune malik savadli sifahi xalq edebiyyatinin onlarla numunelerini efsane nagil ve dastanlari sinelerinde gezdiren el agbicekleri olmuslar Ilyasin bir genc kimi formalasmasinda kitaba edebiyyata umumiyyetle mutalieye maraq oyanmasinda anasi Bilqeyis xanimin evezsiz xidmetleri olmusdur O Ilyasa yalniz analiq yox Mehemmed kisi vefat etdikden sonra muellimlik yoldasliq hem de ataliq etmisdir Atasi ile o qeder de dil tapa bilmeyen onunla dostlasmagi bacarmayan Ilyas butun sirlerini derdlerini anasi ile boluserdi I Efendiyev anasi haqqinda yazmisdir Anam kecmis muselman qizlari kimi evde mollakune adamlardan ders almisdi Ereb ve rus elifbalarinda yazib oxuyurdu Mutalieni cox sevirdi Azerbaycan dilinde cixan kitablarin demek olar ki hamisini oxumusdu Mene ereb ve latin elifbalarinda yazib oxumagi da o oyretmisdi Usaq vaxti anam bize oxudugu kitablardan hedsiz hesabsiz ehvalatlar danisardi Onun oxuyub bize nagil elediyi Ermenuse Ingilis xanimi Hind racesi Rustem ve Zohrab Elif Leyla ve saire kitablar indi de yadimdadir Fuzulinin Leyli ve Mecnun eserini de men ilk defe anamdan esitmisdim Umumiyyetle anamiz cox ince zovqe malik bir qadin idi Dovrun ictimai hadiselerinden de bas cixarirdi Allahsiz olmasa da mollalardan zehlesi gederdi Mende guclu mutalie hevesi mehz anamin tesirile oyanmisdir Danisilan bu ehvalatlar nagil ve efsaneler Ilyasin ince qelbine tesir etmis onun sonralar bir yazici kimi formalasmasinda muhum rol oynamisdir I Efendiyev bu haqda yazmisdir bunlari bize danisanda menim xeyalimda heyretli bir alem yaranirdi ve bu alemin qehremanlari onlarin igidlikleri uzun zaman gozumun qabagindan getmirdi Men onlarin iztirablari ile heyecanlanib perisan olur qelebelerine sevinirdim ve getdikce xeyalimda yaranan bu alem mene real heyatdan tesaduf etdiyim insanlardan yalniz anamdan basqa daha artiq xos gelirdi O alem daha sirin daha cazibedar gorunurdu I Efendiyeve xos gelen bu sirli alem sonralar onu oz qoynuna alir nenesi ve anasinin danisdiqlari ve cib defterlerine qeyd olunan maraqli ehvalatlar bir sira bedii eserlerin fabulasina cevrilir Meselen Fatma nenenin danisdigi Quslarin dilini bilen Suleyman padsah butun quslara emr edir ki her biriniz mene dunyanin en gozel qus balasini tapib getirin Qarga cox axtarir onlarla qus balasina baxir axirda ozunun eybecer balasini dimdiyine alib aparir ve Suleyman padsaha deyir Qibleyi alem Dunyada bundan gozel qus balasi tapmadim ehvalati Sagsagan hekayesinde qeleme alinmisdir ve yaxud mezmunu Kitabi Dede Qorqud dan gelen xalqimizin yadelli isgalcilara qarsi mubarizesinden sohbet acan diger bir efsane Qari dagi hekayesi ucun esas olmusdur Yazicinin 1991 ci ilde qeleme aldigi Vezir Allahverdi xan ve Behlul Danende hekayesindeki ehvalat da anasinin danisdigi revayetlerden goturulmusdur I Efendiyevin usaqliq ve genclik illeri bir terefden bele efsaneli ve revayetli muhitde kecmisdise diger terefden bolsevik qaraguruhunun ve kommunist ideologiyasinin en qati dovrune tesaduf etmisdir Butun varlilar kimi Efendiyevler ailesi de dovrun edaletsizlikleri ile qarsilasmisdir Bunlar ise Ilyasin qelbinde derin iz salmisdir Yeqin ki onun edebi qehremanlarindaki ele yazicinin oz xarakterindeki kommunist ve sovet rejimine qarsi naraziliq zamanin telebleri ile barismamaq meyli ele buradan emele gelmisdir Yazici hele usaq yaslarindan zehmete alismis mutalieye boyuk maraq gostermis mektebe getmezden evvel yazib oxumagi oyrenmis coxlu kitablar mutalie etmisdir 1921 ci ilde birinci sinife geden Ilyas 1930 cu ilde pedaqoji temayullu iki dereceli orta mektebi ela qiymetlerle bitirmisdir Mektebin direktoru Cemil bey Vezirov muellimleri Mehdi Mehdizade Cumsud Zulfuqarli Beyler Agayev ve b idi Edebiyyata maraq Redakte Bakida Ilyas Efendiyevin xatire lovhesi Heykelteras Natiq Eliyev Orta mektebde oxuyarken muellimlerin tapsiriqlari ile kifayetlenmeyen I Efendiyev dersden elave musteqil mutalie yolu ile coxlu bedii kitablar o cumleden rus edebiyyati klassiklerinden Aleksandr Puskin M Y Lermontov A P Cexov I Turgenev Maksim Qorki kimi senetkarlarin dilimize tercume olunmus eserlerini mutalie etmis eyni zamanda riyaziyyat ve fizika elmlerine boyuk maraq gostermis cografiyani hevesle oyrenmis boyuk seyyahlarin o cumleden R Amundsen F Nansen Xristofor Kolumb Ameriqo Vespucci kimi adamlarin heyatini diqqetle izlemisdir Elbette bedii edebiyyat ve edebiyyatsunasliq onu daha cox maraqlandirirdi I Efendiyev yazir Klassik romanlar pyesler poemalarla beraber o zaman haqqinda cox danisilan professor Frice professor Koqan professor Kopruluzade Ismayil Hikmet kimi meshur edebiyyat alimlerinin eserlerini de yorulmadan hevesle oxuyub balaca deftercelerde ozum ucun konspektler cixarirdim Men gelecekde Kopruluzade kimi professor Frice kimi boyuk edebiyyat alimi olmaq xeyali ile hey heveslenir hey oxuyurdum Dunya edebiyyati ve medeniyyet sahesinde yuksek zirveye qalxmis onlarla senetkarlarin heyati ve yaradiciliq tecrubesi bir daha subut edir ki boyuk ediblerin ressam ve bestekarlarin formalasib yetismesinde oz xalqinin qabaqcil elm ve medeniyyet xadimi seviyyesine yukselmesinde bir sira muhum heyati amiller helledici rol oynamisdir Senetkari ehate eden ictimai edebi muhitin butun murekkeblik ve coxcehetliliyini oyrenmeden onun muasirleri ile elaqelerinin yerini ve movqeyini deqiq mueyyen etmeden yazicinin formalasma ve inkisaf prosesini dogru duzgun menalandirmaq cetindir belke de mumkun deyildir Elbette I Efendiyevin bir genc kimi yetismesinde mutalieye edebiyyata elme boyuk maraq gostermesinde her seyden evvel aile terbiyesinin ata ana ocaginin cox muhum tesiri olmusdur Lakin bu helledici sebeb olsa da yegane amil deyildi Yazicinin formalasib yetkinlesmesinde bir senetkar kimi puxtelesmesinde basqa amiller de olmusdur ki bunlardan oxudugu ve ders dediyi mektebin kollektivi boya basa catdigi bolgenin ictimai medeni muhiti genclik illerinde boyuk hevesle izlediyi ve maraqla mutalie etdiyi Qizil Araz adli rayon qezeti Fuzulide fealiyyet gosteren xalq teatri ali tehsil aldigi institut heyati islediyi Yeni yol Kommunist ve Edebiyyat qezeti redaksiyalari ve en nehayet Baki edebi muhiti Yazicilar Ittifaqi cox boyuk tesir gostermisdir Duzdur bu amillerin yaziciya biri az biri cox tesir etmisdir lakin onlarin hec biri tesirsiz qalmamisdir I Efendiyevi senet alemine aparan yolun baslangici aileden ve orta mektebden kecmisdir Bu insan heyatinin ele bir anidir ki yeniyetme genc konkret ve musteqil biliye yiyelenmeye etrafda bas veren hadiseleri derk etmeye mutalieye maraq gostermeye eqli ve zehni qabiliyyetini inkisaf etdirmeye baslayir Bu yolun ugurlu baslangicindan cox sey asilidir Ailedeki terbiye usullari oradaki ab hava qarsiliqli munasibetler cox seyden xeber verir Insan heyat yollarinda ilk sinaqlarla burada rastlasir Ilyasin boya basa catdigi ailenin uzvleri de halal zehmetle yasamis minnetsiz corek yeyerek ovladlarini da bu ruhda terbiye etmisler Orta mektebi bitirdikden sonra bir muddet Boyuk Behmenli kendinde dil ve edebiyyatdan ders deyen I Efendiyev 1935 1938 ci illerde Qaryagin seher orta mektebinde cografiya muellimi islemis eyni zamanda genclerin telim terbiyesinde savadsizligin aradan qaldirilmasinda mektebyasli usaqlarin tehsile celb olunmasinda fealliq gostermisdir Yazicinin formalasmasinda Qaryaginin ictimai ve medeni heyati da az rol oynamamisdir Duzdur 30 cu illerde rayondaki muhit haqqinda elimizde genis melumat yoxdur Lakin yazicinin oz xatireleri mekteb ve muellim kollektivi rayon ziyalilari haqqinda elde etdiyimiz melumatlar rayon qezeti sehifelerinde derc edilmis muxtelif meqaleler genclerin heyatinda ve terbiyesinde o iller cox muhum rol oynamis dram kollektivinin fealiyyeti baredeki yazilar rayonun 30 cu illerdeki ictimai medeni heyati haqqinda mueyyen fikir soylemeye imkan verir Bu illerde Qaryaginde Qizil Araz adli qezet derc edilirdi Muxtelif illerde Heyder Heyderov Bala Bagirov Semed Eliyev ve basqalarinin redaktor olduqlari qezet oz sehifelerinde gunun ictimai siyasi hadiseleri teserrufatin aktual meseleleri haqqinda materiallar derc etmekle beraber edebiyyat ve medeniyyetin ayri ayri sahelerini de genis isiqlandirirdi Ilyas Efendiyevin hevesle mutalie etdiyi qezetin sehifelerinde edebiyyat muellimleri Nemet Huseynov N Kazimovun maraqli yazilari genc sair Necef Quliyevin seirleri rayonun qabaqcil ziyalilarindan Memmed Sadiqovun Savalan Zulfuqarovun A Manaflinin ve basqalarinin meqaleleri derc olunurdu ki hemin yazilarin hec biri neinki Ilyasin nezerinden yayinmir ve tesirsiz qalmirdi hetta genc muellimin dunyagorusunun formalasmasina oz tesirini gosterirdi Sehifelerinde tez tez maraqli yazilar derc eden Qizil Araz qezeti M F Axundov M Y Lermontov A S Puskin T Q Sevcenko ve basqa klassik yazicilarin yubileylerile elaqedar xususi sehifeler ayri ayri nomreler buraxirdi Usaqlarin telim ve terbiyesi genclerin mektebden yayinmasi azyasli qizlarin zorla ere verilmesi ve qacirilmasi mekteblerin ve usaq bagcalarinin veziyyeti orada teskil edilmis derneklerin fealiyyeti ve s meseleler qezetin sehifelerinden dusmurdu Genc sairimiz adli meqalede metbuat gunu munasibetile redaksiya terefinden pulla mukafatlandirilmis genc sair Necef Quliyevin yaradiciligindan behs olunur Dovlet teatrinda adli meqalede ordenli xalq artisti Huseynqulu Sarabskinin secicilerle gorusunden sohbet acilir mekteb heyatini isiqlandiran basqa bir meqalede gosterilir ki rayonun mekteblerinde teskil edilmis cografiya tebiet fizika riyaziyyat ve s dernekler yuksek seviyyede kecirilir elmi mesgeleler aparilir ve butun bunlar sagirdlere elave bilik ve melumat verir Qeyd edek ki orta mektebde oxuyarken hemin derneklerde feal istirak etmis Ilyas Efendiyev muellim olduqdan sonra da onlardan uzaqlasmamis derneklerin birine rehberlik etmisdir Fealiyyeti Qizil Araz in sehifelerinde genis isiqlandirilan muessise ve teskilatlardan biri de rayonun kolxoz sovxoz teatri idi Sonralar Qaryagin Dovlet Teatri kimi fealiyyet gostermis bu isguzar kollektiv hemin illerde rayonun kendlerinde ve qonsu rayonlarda Lacin yuvasi Heyat Almaz Veten namusu Dagilan tifaq Mesedi Ibad ve s pyesleri boyuk ugurla tamasaya qoymusdur Teatrin direktoru Savalan Zulfuqarov yazilarinin birinde qeyd edir ki teatrimiz yaxin gunlerde S Rehmanin Toy komediyasini oynayacaqdir Eseri qebul etmek ucun rayonumuza Respublikanin xalq artisti Mirzaga Eliyev gelmisdir A Manaflinin Heyat haqqinda menim fikrim meqalesinde ise muellif teatrin direktoru S Zulfuqarovun bedii hisse mudiri Esed Ceferovun aktyorlardan Agababa Abdullayevin Mursud Hasimovun Cemil Vezirovun Rza Eliyevin Sole Yolcuyevanin ve basqalarinin fealiyyetinden behs edir Gelecekde gorkemli dramaturq olacaq I Efendiyev teatr adli sehrli bir alemle ilk defe mehz Qaryaginde tanis olmusdur O qeyd edir ki men de ora tez tez gedir ve boyuk maraqla aktyorlarin oyunlarina tamasa edirdim Senet yollarinda ilk axtarislar aparan ve yazici kimi ilk addimlarini atan genc muellim I Efendiyevin inkisafinda ister rayon qezeti Qizil Araz in isterse de rayon teatrinin tesiri subhesizdir Efendiyev orta mektebi bitirdikden sonra aile veziyyetile elaqedar olaraq tehsilinde bir nece il fasile vermeye mecbur olur Lakin ali tehsil almaq ve Bakiya getmek arzusu onu terk etmirdi O Qaryagin rayonunun Boyuk Behmenli kendinde muellim isledikden sonra Xalq Maarif Komissarligi terefinden Nuxa seherindeki numunevi orta mektebe tedris hissesi mudiri vezifesine te yin olunur Bir il burada isledikden sonra ali tehsil almaq ucun Bakiya Azerbaycan Dovlet Pedaqoji institutuna gonderilir 1934 cu ilde API nin edebiyyat so besine daxil olsa da onun ali mektebde tehsil almasi cox uzun surmur ele hemin il institutu terk edib rayona qayitmaga mecbur olur I Efendiyev kulak balasi oldugu ucun institutdan uzaqlasdirilmisdi Lakin yazici 1950 ci ilde qeleme aldigi Tercumeyi hal adli yazisinda bu fakti atasinin xesteliyi ile elaqelendirmisdir Bunun sebebi ondan ibaretdir ki I Efendiyev 30 cu illerdeki teqib ve tehqirleri yaddan cixarmamis sexsiyyete perestisin qizgin bir dorunde Stalin ideologiyasinin oglan caginda esl heqiqeti ictimaiyyetden gizletmeye mecbur olmusdur Heqiqet ise beledir Muveffeqiyyetle imtahan verib filologiya fakultesinin eyani so besine daxil olmus yazici bir nece ay orada oxuduqdan sonra xeber tuturlar ki I Efendiyevin atasi inqilabdan evvel ticaretle mesgul oldugu ucun ses huququndan mehrum edilmisdir O zaman ses huququndan mehrum edilmek ise olume mehkum olunmaq kimi bir hal idi Yazici sonralar qeleme aldigi basqa bir yazisinda institutdan qovulmasini tamamile basqa cur izah etmisdi Bir qeder sonra Institutun Telebe Hemkarlar Ittifaqi Komitesinin sedri Memmed Orucov xelveti mene dedi ki gosteris var ata anasi ses huququndan mehrum edilmis telebeler ideoloji fakultelerden cixarilsin Meslehetdir ne qeder gec deyil erize verib bir il mezuniyyet gotur Atan qolcomaqdir deye seni Institutdan cixartsalar sonralar is tapmagin cetin olar Men de o cur hereket etdim Atasi vefat etdikden sonra coxusaqli ailenin butun agirligi evin en boyuk ovladi olan I Efendiyevin ohdesine dusmusdu Xosbextlikden I Efendiyevin adi hemin illerde repressiya olunanlarin siyahilarinda olmayib O 1938 ci ilde API nin cografiya fakultesinin qiyabi so besini qurtarib sag salamat rayona qayidaraq muellimliyini davam etdirmisdir Respublikanin en boyuk ali mekteblerinden biri hesab edilen Azerbaycan Dovlet Pedaqoji Institutunda tehsil aldigi iller I Efendiyevin heyat ve yaradiciliginda muhum bir merhele teskil edir En taninmis alimlerin ve muellimlerin ders dediyi hemin ali mektebde I Efendiyev Bekir Cobanzade Eli Sultanli ve s bu kimi muellimlerden ders almisdir Yazicinin qeydlerinde oxuyuruq Lap ilk gunlerden ister telebe yoldaslarimin isterse de muellimlerin yaxin semimi munasibetlerine nail olmusdum Professor Cobanzade Eli Sultanli kimi meshur muellimlerimiz menimle xususi dost olmuslar Professor Cobanzade bir sira xarici dillerle birlikde butun turk tatar dillerini bilirdi Hemise son deble tikilmis bahali kostyumlar geyerdi Demek olar ki canli bir ensiklopediya idi Xaricde de boyuk hormeti vardi Aramla iki saat soylediyi muhazirelerden hec birimiz yorulmazdiq o yuksek medeniyyete yuksek intellekte malik nadir bir adam idi I Efendiyevin institutda dostlasdigi ve hemise xetrini eziz tutdugu muellimlerden biri de Eli Sultanli idi Eli Sultanlinin antik dovr edebiyyati haqqindaki muhazireleri o qeder canli o qeder sairane olurdu ki biz her defe sanki gozel bir poemaya qulaq asirdiq Mehz 30 cu illerin sonlarinda I Efendiyev edebiyyata gelmis ve bir birinin ardinca hekayeler yazmaga baslamisdir Rayonda ora bura qacaraq gunde sekkiz doqquz saat islemekle beraber hele gece kurslarinda da ders deyirdim Cox yorulmagima baxmayaraq Qarabagin qarli uzun qis gecelerinde hec kese bir soz demeden hekayeler yazdim Sonralar Kendden mektublar adi ile cap olunan hemin hekayeleri goturub 1938 ci ilin yayinda pulsuz penesiz geldim Bakiya Bu iller cox qorxulu bir dovr idi en istedadli senetkarlarin basi uzerini qara buludlar almisdi hec kes ozunden arxayin deyildi Sabaha sag cixib cixmayacagindan nigaran qalmis adamlar bir birinden qorxur hec kime etibar etmirdiler Yaradiciligi Redakte Fexri xiyabanda Ilyas Efendiyevin mezari Baki I Efendiyev edebiyyata geldiyi ilk illeri bele xatirlayir Qaryaginde cografiya muellimi islediyim vaxtlar yadima dusur Uzun qis gecesi idi colde qar covgun vardi Adetim uzre mutalie edirdim Darixir qeribe hissler kecirirdim Birden ele bil ilahiden mende bir fikir yarandi ki buradaki heyatimi ureyimi ezen sixan dusuncelerimi seherdeki bir dostuma mektub formasinda yazim Bu guclu hissin qarsisinda davam getire bilmedim Ozum de bilmirem ne is idi oturdum bir de gordum ki hekaye yaziram Novbeti gun de ondan sonra da bele oldu Dalbadal 9 hekaye yazdim Bedii yaradiciliq sahesinde ilk ugurlu addimlarini 30 cu illerin axirlarinda atmaga baslamis I Efendiyev bundan evvel bir jurnalist metbuat iscisi kimi qelemini sinaga cekmisdi Yazicinin tercumeyi halinda indiye qeder qaranliq qalmis daha deqiq desek sehv isiqlandirilmis meselelerden biri de I Efendiyevin ilk metbu eserinin ne vaxt cap olunmasidir Bu melumatin deqiq olmamasinin bir sebebi de mueyyen menada yazicinin ozu ile elaqedardir Bele ki 1938 ci ilin son aylarindan etibaren intensiv sekilde yaradiciliga baslamis I Efendiyevin imzasi dovri metbuat sehifelerinde tez tez gorunmeye baslamisdir Onun bir sira meqale ocerk ve hekayeleri respublikanin muxtelif qezetlerinde derc olunurdu Yalniz 1938 ci ilin sonlarinda 1939 cu ilin ilk iki ayinda yazicinin Yeni yol qezetinde Buruqlar arasinda adli ilk ocerki Bataqliq saldatlari kinofilmine yazdigi ilk resenziyasi Asagi metbuata rehberliyi canlandirmali adli ilk meqalesi Namuslu fehlelerin sirasini coxaltmali Seref ve iftixar isi adli yazilari isiq uzu gormusdu Bu illerde Kommunist ve Edebiyyat qezeti de I Efendiyevin ilk yazilarina yer verirdi Yazicinin ilk metbu hekayesi olan Berlinde bir gece eseri de bu aylarda oxuculara catdirilmisdir I Efendiyev ilk metbu eserile elaqedar yazir 1939 cu ilde Inqilab ve medeniyyet jurnalinda Gozlenilmeyen sevgi adli ilk hekayem cixdi Bundan az sonra Kendden mektublar kitabim nesr olundu Bu qeyri deqiq melumat yazicinin son illerde derc etdirdiyi bir sira yazilarinda da verilmisdir Ve yazicinin bu melumatina esaslanan jurnalist ve edebiyyatsunaslar da hemin sehvi tekrar etmisler Ilk metbu hekayesi hesab etdiyi Gozlenilmeyen sevgi eserinden xeyli evvel yazicinin bir sira hekaye ocerk ve meqaleleri artiq respublika metbuatinda derc olunmusdur ki bu haqda yuxarida danisilmisdir Kendde cografiya muellimi isleyerken yazdigi hekayelerini goturub Bakiya gelen I Efendiyev onlari Yazicilar Ittifaqinda nesr uzre meslehetci isleyen yazici Ebulhesene gosterir Hekayeleri oxuyan Ebulhesen onlari beyenir ve capini meslehet gorur Belelikle de yazicinin Kendden mektublar adli ilk kitabi isiq uzu gorur I Efendiyev Dostumuzu xatirlayarken adli xatirelerinde bu haqda yazmisdir hekayeleri merhum yazicimiz Ebulhesene teqdim etdim O menim teher tohurume ayagimdaki uzunbogaz cekmelere baxaraq sorusdu Necisen Neci oldugumu dedikde o Ezizim ezizim dedi cografiya muellimi hara yaziciliq hara Men bu barede bir soz demeyerek sorusdum Hekayelerin cavabini ne vaxt ala bilerem Unvanini qoy get vaxt olanda oxuyub cavab yazariq Yox dedim xahis edirem men rayona qayidanacan oxuyasiniz ki cavabini ozume deyesiniz Sorusdu Rayona ne vaxt qayidirsan Dedim On gunden sonra Ezizim ezizim on gunecen bunlari oxuya bilmerem Ozu de elyazmasinda getirmisen Men tekid eledim O menim el cekmeyeceyimi hiss eleyib Yaxsi dedi on gunden sonra mene deyersen Belke oxuya bildim On gunden sonra o meni ayri cur qarsiladi Gulumseyib sorusdu Ezizim ezizim senin hekayelerin hansi qezet jurnallarda cixib Hec birinde dedim Bunlar menim ilk hekayelerimdi hec birini de hele capa vermemisem Dogrudan Amma mene ele geldi ki sen coxdan cap olunursan Hekayeler yaxsidi yaxsidi Xosuma geldi Men bizim sedrimize de dedim Gedek o seninle tanis olmaq isteyir Ebulhesen meni Eli Memmedova teqdim ederek dedi Hekayeleri barede size danisdigim oglan budur Sedr gulumseyib menimle el tutdu Haradan oldugumu ve saire oyrenib bilenden sonra Ebulhesenden sorusdu Nece hekayedi Doqquz deye Ebulhesen cavab verdi Necesini cap etmek mumkundur Hamisini deye Ebulhesen qetiyyetle cavab verdi Ele ise gonderin Azernesre qoy kitab halinda cap elesinler Belelikle de Ebulhesen xeyirxahliq ederek I Efendiyevin yaradiciliq yolunun baslangicinda yasil isiq yandirmis oldu Kendden mektublar adli ilk kitabi Ilyas Efendiyeve edebiyyat dunyasina yazicilar alemine cixmasina selahiyyet verdi Efendiyev 1938 ci ilin axirlarinda Bakiya gelir ve onun yaradiciliginda muhum rol oynamis Baki edebi muhitine qovusur Bakida hec kimi tanimayan kimsesiz genc yazici I Efendiyev o vaxtlar Yazicilar Ittifaqinda partkom isleyen gorkemli yazici Eli Veliyevle tanis olur ve onun komeyile Yeni yol qezetinde medeniyyet ve edebiyyat sobesinde edebi isci vezifesine ise duzelir Ev meselesinde ise ona Yazicilar Ittifaqinin sedri Semed Vurgun komek edir Eski Serq mehmanxanasinda bir otaq alir yazici orada uc il yasayir Bakida kecirdiyi ilk gunleri yada salan Ilyas Efendiyev qeyd edir ki rayonda o qeder zulm cekmisdik o qeder tehqir olunmusduq ki burada adamlardan komek hormet insani munasibet gorende ureyim kovrelirdi Mene ele gelir ki tamam yeni bir aleme dusmusem Deme ses huququndan mehrum edilmis tacir ogluna da komek hormet olarmis Bakida ilk gunden qaygikes ve xeyirxah insanlarla ehate olunmus genc yazici mehsuldar yaradiciliqla mesgul olmaga ve ilk metbu eserlerini respublikanin dovri metbuat orqanlarinda derc etdirmeye baslayir Yazici Yeni yol qezeti redaksiyasinda bir qeder isledikden sonra qezetin nesri dayandirilir Bundan sonra I Efendiyev emek fealiyyetini evvelce Kommunist 1939 1940 sonra ise Edebiyyat qezeti nde nesr sobesinin mudiri kimi davam etdirmisdir Hec subhesiz ki I Efendiyevin bir yazici kimi inkisaf etmesinde ve edebi ictimaiyyet terefinden taninmasinda emekdasliq etdiyi hemin qezet redaksiyalarinin mueyyen xidmeti olmusdur I Efendiyev 1940 ci ilin yanvar ayinda Azerbaycan Yazicilar Ittifaqina uzv qebul olunmusdur 1990 ci ilde qeleme aldigi xatirelerinden birinde bu haqda yazici gostermisdir Bir gun genc tenqidci Ekber Agayevle tesadufen kucede rastlasdigimiz zaman mene dedi ki Yazicilar Ittifaqinin sedri Resul Rza iclasda senin kitabin haqqinda yaxsi sozler danisdi Deyirdi hiss olunur ki genc muellif iste dadlidir umidverendir Onu Ittifaqa celb etmek lazimdir I Efendiyev Yazicilar Ittifaqina daxil olmaq ucun asagidaki mezmunlu hem de qeribe seslenen erize ile muraciet etmisdir Azerbaycan Sovet Yazicilari Ittifaqinin Idare Heyetine genc yazici Ilyas Efendiyev terefinden Erize Yazdigim hekayelerde bir cox noqsanlar oldugunu bilirem Rica edirem meni oz siraniza qebul edesiniz Gelecek islerimde mene komek edesiniz Ilyas Efendiyev 1939 cu il dekabr ayinin 28 de yazilmis hemin erize Yazicilar Ittifaqi Idare hey etinin 10 yanvar 1940 ci il tarixli iclasinda muzakire edilmis ve I Efendiyev Ittifaqa uzv qebul olunmusdur Genc yazici bundan sonra Yazicilar Ittifaqinin islerinde yaxindan istirak etmeye baslayir Boyuk Veten muharibesinin baslanmasi butun basqa senetkarlar kimi I Efendiyevi de seferber etdi o da muselleh esgere cevrilib qelemini silahla evez etdi Yazici oxucularda dusmene qarsi derin nifret vetene mehebbet hissleri asilamaq vezifesini ohdesine goturdu Tarixi kecmisimize el qehremanlarina folklor numunelerine muraciet ederek bir sira hekayeler yazdi esgerlerle gorusler sohbetler kecirmek ucun yazici briqadalari ile beraber Azerbaycan diviziyalarinda oldu diger terefden esasen bir nasir kimi taninmis edib edebiyyatin basqa bir sahesinde dramaturgiyada qelemini sinadi 1943 cu ilde o yazici M Huseynle birlikde movzusu Boyuk Veten muharibesinden goturulmus Intizar pyesini qeleme aldi Eser 1944 cu ilde M Ezizbeyov adina Azerbaycan Dovlet Dram Teatrinin sehnesinde gosterilmis ve dramaturq I Efendiyevin Azerbaycan Milli Teatri ile 50 ilden cox bir muddetde davam etmis six yaradiciliq emekdasliginin esasi bele qoyulmusdu Bundan sonra yazici Milli Teatrimiz ucun Isiqli yollar 1946 ve Bahar sulari 1947 pyeslerini qeleme aldi I Efendiyev dramaturgiyaya geldiyi illeri bele xatirlayir Taninmis yazici Mehdi Huseyn mene yaxinlasib isteyirsen birlikde bir pyes yazaq dedi Mehdi kimi meshur bir yazicinin bu teklifi genc yazici ucun cox xos idi ve men raziliq verdim Belelikle de biz birlikde Intizar pyesini yazdiq Pyes Akademik Milli Teatrda muveffeqiyyetle tamasaya qoyuldu Bundan bir muddet sonra teatrin direktoru ve bas rejissoru Adil Isgenderov meni milli teatra de vet etdi Nesr yaradiciligimdan xoslandigini bildirdi ve teklif etdi ki neft heyatindan teatr ucun bir pyes yazmaq barede dusunum Neftcilerin heyatini oyrenmeye basladim ve neft heyatindan Isiqli yollar adli dram eserimi yazdim Eser Akademik teatrda tamasaya qoyulduqdan sonra Adil Isgenderov muasir kend heyatindan da bir pyes yazmagi teklif etdi Hetta qonorarin yarisini da qabaqcadan verdi Bahar sulari adli pyesim de bele meydana geldi Pyesi Adil Isgenderov ozu tamasaya qoydu musiqisini Seid Rustemov yazdi Belelikle men nesr yazmaqla beraber dramaturgiyaya daxil oldum 40 ci illerin axirlarinda I Efendiyev artiq ozunu bir nasir ve dramaturq kimi tesdiq etmisdir Onun yaradiciliq ugurlari tekce oxuculari deyil eyni zamanda edebiyyatsunas alimleri de sevindirirdi Yazicinin yaradiciligi cap etdirdiyi her bir yeni eseri tenqidcilerin diqqetinden yayinmirdi Mehz bu illerde dovri metbuat sehifelerinde onun yaradiciligi haqqinda ilk meqaleler derc olunmaga basladi Ekber Agayevin Kendden mektublar Huseyn Serifovun Umid veren yazici Mehdi Huseynin Bir nasir haqqinda H Orucelinin Heyata dogru O Sarivellinin Intizar M Arifin Intizar M Ceferin Intizar tamasasi haqqinda ve s meqaleler I Efendiyevin genis oxucu kutlesine tanitmaqda muhum rol oynamisdir Bundan elave Azerbaycan Yazicilar Ittifaqinin xususi iclaslarindan birinde yazici I Efendiyevin yaradiciliq hesabatinin dinlenilmesi ve burada S Vurgunun M Huseynin E Memmedxanlinin E Agayevin H Orucelinin ve basqa senetkarlarin cixis edib xos sozler soylemeleri I Efendiyevin yaradiciligina olan maraqdan ireli gelirdi Yazicinin qaygisini ceken qelem dostlari xeyirxah insanlarla yanasi onun paxilligini cekenler yukselmesini istemeyenler de tapilirdi Bu illerde Yazicilar Idtiifaqinda cagirilmis iclaslarin birinde cavan yazici I Efendiyevin ozunu yaxsi aparmadigindan bir sira pozgun unsurlerle elaqe saxladigindan sohbet getmis ve Yazicilar Ittifaqinin Reyaset heyeti ona ciddi xeberdarliq etmisdir Lakin genc yazici I Efendiyev Bakiya geldiyi ilk gunden Ebulhesen E Veliyev S Rehman M Cefer M Huseyn S Vurgun S Rehimov M Arif E Agayev A Isgenderov Adil Efendiyev ve onlarla bu kimi senetkarlarin ehatesinde olmus her gun onlarin tesirini hiss etmis nezer diqqetinden kenarda qalmamis ve yetkinlesmisdir Yazici hemin xeyirxah insanlari xatirlayaraq sonralar qeyd etmisdir ki men edebiyyatimizda onlarin yerini bos gorurem Yazicilardan S Vurgun da Eli Veliyev de Mehdi Huseyn de Suleyman Rehimov da o sexslerdir ki o zaman edebi genclik o cumleden men de onlara guvenirdik onlari ozumuze komek arxa hesab edirdik Bir cetinliyimiz olanda muraciet edirdik onlardan hemise kisilik komek gorurduk Yaradiciliq yollarinda inamla addimlayayn genc yazici 1941 45 ci illerde Azerbaycan Radio komitesinde edebi verilisler sobesinin mudiri 1945 ci ilden Baki kinostudiyasinda ssenari sobesinin reisi daha sonra ise Azernesrde bedii edebiyyat sobesinin mudiri vezifesinde calisarken edebi ictimaiyyetle bilavasite temasda ve elaqede islemis heyati derinden oyrenmis dunyagorusunu daima artirmisdir 1945 ci ilde I Efendiyevin Aydinliq geceler adli ikinci kitabi nesr olunur ki burada esasen muharibe illerinde yazilmis eserler toplanmisdir Eserlerin movzulari muharibeden goturulmusse de esas mesele bu idi ki Hemin hekayelerde doyus ve sinaq illerinde muasirlerimizin me nevi sifetleri ve deyanetleri qeleme alinmisdir Hemin eserlerde de yazici canli insan suretlerine onlarin daxili alemlerinin tesvirine ustunluk vermisdir Aydinliq geceler kitabi I Efendiyevi oxuculara oz sesi oz yazi uslubu olan orijinal bir yazici kimi tesdiq etdi 1947 ci ilde M Ezizbeyov adina Azerbaycan Dovlet Dram Teatri I Efendiyevin Isiqli yollar pyesini tamasaya qoydu Eser Teatrin 1948 ci ilde Moskvaya qastrolu zamani paytaxt senetseverlerine gosterilmisdir Hemin pyes yazicinin ilk musteqil sehne eseri idi Genc dramaturq gorkemli rejissor Adil Isgenderovun teklif ve tekidile Bahar sulari pyesini yazir Lakin eserin tamasasi birmenali qarsilanmadi pyes haqqinda muxtelif mulahizeler ireli suruldu Bahar sulari pyesi haqqinda muellif yazmisdir Dramaturgiyada konfliktsizlik nezeriyyesi ifsa olunandan sonra bizim Akademik Dram Teatrinda tamasaya qoyulan ilk konfliktli eser menim Bahar sulari pyesim oldu Bu eserde musbet obrazlarla beraber menfi tipler de var idi Pyes Akademik Teatrda muveffeqiyyetle gedirdi Kommunist qezeti Eli Veliyevin tesebbusu ile boyuk disput teskil etmisdi Disput olduqca canli kecirdi Cixis edenler tamasaya yuksek qiymet verirdiler Birden bizim yazici yoldaslardan o zaman mesul vezifede olan biri ozunu qaranefes disputa yetirerek cixisinda subut etmeye calisdi ki guya muellif eserdeki menfi tipleri gostermekle bizim cemiyyetimize bohtan atmisdir bizde Necef kimi adamlar yoxdur tek tuk varsa da gostermek lazim deyil Lakin eserin muzakiresinde istirak etmis Eli Veliyev S Vurgun eyni zamanda edebiyyatsunaslar eserin bir sira meziyyetlerini gostermekle muellifin duz yol tutdugunu tesdiq etmisler 1949 cu ilde Azerbaycanin edebi medeni ictimaiyyeti ve butun senetseverleri Azerbaycan Dovlet Dram Teatrinin 75 illiyini tentene ile qeyd ederken sehne senetinin inkisafindaki xidmetleri nezere alinaraq I Efendiyev Seref Nisani ordeni ile teltif edilmisdi 1954 cu ilde tamasaya qoyulmus Atayevler ailesi dramaturq I Efendiyevin yaradiciliginda ireli atilmis ugurlu bir addim idi Muellif ictimai heyatda rastlasdigi qusurlari realist movqeden yuksek senetkarliqla qeleme aldigindan eser tamasaci ve oxucular terefinden boyuk regbetle qarsilanmisdir Pyesi tamasaya Tofiq Kazimov hazirlamisdi Sanki I Efendiyev ile T Kazimov bir birini kesf etmisdi onlar biri digerini cox gozel basa dusurduler Muasirlik duygusu cox guclu olan bu iki senetkarda oxsar cehetler intellektual seviyye birge yaradiciliq axtarislari Azerbaycan teatri tarixine parlaq sehifeler yazmisdir Yaradiciliq intuisiyasi cox genis olan Tofiq Kazimovla insan qelbinin derinliklerine nufuz etmeyi bacaran I Efendiyev arasindaki yaradiciliq elaqeleri uzun iller davam etmisdir I Efendiyev Atayevler ailesi tamasasi haqqinda yazmisdir Atayevler ailesi nin qurulusu uzerinde Tofiqin ilk muveffeqiyyeti rollari aktyorlar arasinda cox serrast bolmesinden basladi Hansi rolu hansi aktyorun daha tebii ifa ede bileceyini duzgun te yin etmek hissi yaradiciliq intuisiyasi Adil kimi Tofiqde de cox guclu idi Atayevler ailesi Tofiqin Akademik Teatrimizda ilk muveffeqiyyetli qurulusu oldu Bu vaxta qeder bir dramaturq ve xirda hekayeler muellifi kimi taninmis I Efendiyev 1958 ci ilde ilk defe iri hecmli Soyudlu arx romanini oxuculara teqdim edir Eser yaziciya boyuk ugur qazandirdi 1953 1958 ci illerde I Efendiyev Azerbaycan Yazicilar Ittifaqinda nesr uzre meslehetci vezifesinde calisarken edebiyyata gelen istedadli genclerin inkisafini qaygi ile izlemis bacardigi qeder onlarin yeni eserlerinin capina kitablarinin buraxilmasina komek gostermisdi O 1954 cu ilden etibaren Yazicilar Ittifaqi Reyaset heyetinin uzvu olmus 1958 ci ilin axirlarinda Yazicilar Ittifaqi idare heyetinin mesul katibi secilmisdir Ittifaqin isinde yaxindan istirak eden edib Respublika yazicilarinin II qurultayinda 1954 Azerbaycan sovet dramaturgiyasi III qurultayinda ise 1958 Azerbaycan dramaturgiyasinin inkisafi movzularinda meruzeler etmisdir I Efendiyev coxsaxeli yaradiciliq yolu kecmis senetkarlardandir Eger biz onun heyat ve yaradiciliq yolunun her hansi bir ilini yaxud qisa bir dovrunu ciddi xronoloji ardicilliqla izlesek maraqli bir menzerenin sahidi olariq yazici eyni bir qisa dovr erzinde hekayeler yazmaqla yanasi iste dadli bir dramaturq kimi de fealiyyet gosterir iri hecmli roman ve povestlerle beraber ocerkler uzerinde de isleyir publisistik meqaleler qeleme almaqla yanasi konfrans ve qurultaylarda meruzelerle cixis edir Bir sozle I Efendiyeve hekayeden facieye romandan komediyaya meqaleden pyese kecmek hec de cetinlik toretmir bu yazici ucun adi bir haldir I Efendiyev edebiyyatin butun janrlarinda kamil senet numuneleri yaratmisdir ki bu da yazicinin senet palitrasinin muxtelif calarlarindan dunyagorusunun genisliyi ve yaradiciliq intellektinden xeber verir 1960 ci ilde Respublikanin Emekdar Incesenet xadimi fexri adini almis I Efendiyevin yaradiciliginda 60 80 ci iller en mehsuldar dovr hesab olunur Bu illerde onun yaradiciliginda janr rengarengliyi ozunu gosterir bir birinin ardinca iri nesr eserleri ciddi ictimai siyasi problemler qaldiran gozel menevi keyfiyyetler asilayan eyni zamanda muasir Azerbaycan nesrinin yuksek bedii estetik seviyyeli numuneleri kimi sohret qazanmis Korpusalanlar 1960 Daglar arxasinda uc dost 1963 Sarikoynekle Valehin nagili 1976 78 Geriye baxma qoca 1980 Ucatilan 1981 kimi povest ve romanlarini derc etdirir eyni zamanda maraqli dram eserlerini qeleme alir publisist ve edebiyyatsunas kimi mehsuldar yaradiciliq yolu kecir Bu illerin mehsulu olan Sen hemise menimlesen 1964 pyesi ile Azerbaycan sehnesinde lirik psixoloji dramanin esasini qoyur Bu yolu ugurla davam etdiren dramaturq Menim gunahim 1967 Unuda bilmirem 1968 Mehv olmus gundelikler 1969 Qeribe oglan 1973 Baglardan gelen ses 1976 ve s pyeslerini yazir Olmez senet numuneleri kimi Azerbaycan dramaturgiyasi xezinesini zenginlesdiren yuksek vetendasliq pafosu ince lirizm ve derin psixoloji tapintilarla asilanan bu pyesler teatr senetimizde yeni bir merhele acdi Ilyas Efendiyev teatri yaratdi Ilyas Efendiyev teatri nin ugurlarindan sohbet acarken tekce onu gostermek kifayetdir ki ilk tamasasi 1968 ci ilde olmus Unuda bilmirem pyesi 1981 ci ile qeder yalniz Azerbaycan Milli Teatri sehnesinde 350 defe oynanilmisdir Ilyas Efendiyev 1971 ci ilde Qirmizi Emek Bayragi ordeni ile teltif edilmisdir Eline qelem aldigi ilk gunden muasir movzulara daha cox muraciet eden dramaturq 1971 ci ilde movzusu tarixi kecmisimizden goturulmus Mahni daglarda qaldi pyesini yazir Yeni yaradiciliq uguru kimi qarsilanmis bu pyese gore I Efendiyev 1972 ci ilde Respublika Dovlet mukafatina layiq gorulur 1974 cu ilde Respublikamizin edebi ictimaiyyeti yazicinin anadan olmasinin 60 illiyini tentene ile qeyd edir Yubileyle elaqedar olaraq edib Oktyabr Inqilabi ordeni ile teltif olunur Azernesr onun dord cildlik Secilmis eserleri ni nesr edir Gorkemli edebiyyat xadimi genis sohret qazanmis I Efendiyev Azerbaycan Respublikasi Ali Soveti Reyaset heyetinin 30 iyul 1979 cu il tarixli fermani ile Xalq yazicisi fexri adina layiq gorulmusdur Yazicinin anadan olmasinin 70 illiyi Respublikamizda qeyd olunarken Yazici nesriyyati 1984 1985 ci illerde oxucularina gozel bir hediyye hazirlamis edibin 6 cildlik Secilmis eserleri ni nefis sekilde 40 min nusxe tirajla cap etmisdir Edebiyyat sahesindeki xidmetleri nezere alinan edib hemin il Lenin ordeni ile mukafatlandirilmisdir 1990 ci ilde Azerbaycanin Milli Teatri oz tarixinde ilk defe olaraq xarici olkeye Turkiyeye qastrol seferine cixmisdir Bu sefer zamani Teatr Istanbul ve Ankara seherlerinde teatr heveskarlarina I Efendiyevin Bizim qeribe taleyimiz ve Sevgililerin cehennemde vusali eserlerinin tamasasini gostermisdir Boyuk ugurla qarsilanan bu eserler haqqinda Turkiye metbuati onlarla sanballi meqaleler vermisdir 60 ilden cox yaradiciliq yolu kecmis I Efendiyev 90 ci illerde de mehsuldar bir yazici kimi yazib yaradir her il yeni yeni eserler nesr etdirir teze pyeslerini tamasaya qoyurdu Sovet rejimi illerinde partiya qadagalari dovrunde deye ve yaza bilmediyi bir sira movzulari cesaretle edebiyyata getirir onlari yeni zamanin kontekstinde oxuculara teqdim edirdi O Haci Axundun cennet bagi nece oldu hekayesini Xan qizi Gulsenuberle tarzen Sadiqcanin nagili povestini derc etdirir Seyx Xiyabani 1986 Bizim qeribe taleyimiz 1988 Sevgililerin cehennemde vusali 1989 Tenha iyde agaci 1991 Deliler ve agillilar 1992 Hokmdar ve qizi 1994 ve s pyeslerini tamasaya qoydurmus 4 bir sira yeni kitablarini nesr etdirmisdi Azerbaycanin edebi ictimaiyyeti 1994 cu ilin may iyun aylarinda Xalq yazicisi I Efendiyevin anadan olmasinin 80 illiyini tenteneli suretde qeyd etdi Edebiyyatin inkisafinda xidmetlerini nezere alan musteqil Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti yazicini Sohret ordeni ile teltif etdi Respublikamizin senet adamlari arasinda I Efendiyev birinci senetkar idi ki hemin ordenle mukafatlandirilmisdi Heyder Eliyev cenablari yaziciya gonderdiyi tebrik mektubunda edibin yaradiciligina yuksek qiymet vererek yazmisdi Sizi Azerbaycanin gorkemli dramaturq ve nasirini 80 illik yubileyiniz munasibetile urekden tebrik edirem Dunya medeniyyetine olmez dahiler bexs etmis qedim Odlar yurdunda xalqin mehebbetini qazanmaq senet zirvesine ucalmaq olduqca cetin ve sereflidir Siz fedakar emeyiniz sayesinde bu serefe nail olmussunuz Oxucularin seve seve mutalie etdiyi nesr eserleriniz Milli teatrimizin sehnesinde tamasaya qoyulan pyesleriniz bunu parlaq sekilde subut edir Sizin yaratdiginiz obrazlar xalqimizin ovladlarina menevi safliq ve vetenperverlik asilanmasi isine xidmet etmisdir Eminem ki musteqil Azerbaycanimizin hele nece nece nesli bu zengin menbeden faydalanacaqdir Zengin yaradiciliq yolu kecmis heyatin acili sirinli gunlerini yasamis senetkarimiz Ilyas Efendiyev 1996 ci il oktyabr ayinin 3 de Baki seherinde dunyasini deyismis ve Fexri Xiyabanda defn olunmusdur Ilyas Efendiyev esline nesline yarasan serefli namuslu yazici omru surdu Hem de namuslu omur surduyunu ozu beyan etmirdi qelemden ayrilmadan son gunlerinecen halal zehmetle her cur intriqalardan hesedden ve nifretden uzaq bir alemde senet dunyasinda yasadigi heyatla subut edirdi I Efendiyevin insani keyfiyyetlerinden sohbet acan akademik Kamal Talibzade yazir Ilyas omrunun axirina qeder evlenmedi baxmayaraq ki cox cavan iken dul qalmisdi hem de gozel yarasiqli kisi idi Ovlad ucun ozunu oda koze vuran onun ucun xosbext gelecek haqqinda dusunen narahat ata idi Ogullar da atalarina borclu qalmadilar atalarini sozun esl menasinda yasatdilar Yazicinin iki ovladi vardir Xalq yazicisi filologiya elmleri doktoru Elcin gorkemli nasir dramaturq ve edebiyyatsunas alimdir Uzun muddet Veten cemiyyetinin sedri Yazicilar Birliyin katibi olmus Elcin hem de gorkemli dovlet xadimidir O Respublika Bas Nazirinin muavini vezifesinde calisir Kicik oglu Teymurcin Efendiyev taninmis edebiyyatsunas alim professordur O uzun illerdir ki E Huseynzade adina Medeniyyet ve Incesenet Universitetinde calisir indi hemin Universitetin rektorudur I Efendiyev ata ve ana fedakarligi ile boyutduyu ovladlarina bagli bir insan idi O ogullari ile fexr edir onlarin ugurlari aile seadeti ile ferehlenir baba sevinci ile yasayirdi Nevesi Yalcinin kinoda cekilmesi Uzeyir beyin usaqligini oynamasi ona boyuk sevinc bexs etmisdir Yazicinin qardasi Mustafa Efendiyev nesriyyat poliqrafiya sahesinde islemis Azernesr de bas redaktor vezifesinde calismisdir O hem de bacariqli tercumeci idi L N Tolstoyun Haci Murad ve Usaq hekayeleri M Qorkinin Gunesin ovladlari A Cakovskinin Muhasire R Kiplinqin Mauqli V Ivanovun Zirehli qatar 14 69 S Uluqzadenin Mirvari ve s kitablar onu Azerbaycan oxucusuna iste dadli tercumeci kimi tanitmisdir Diger qardasi Tofiq Efendiyev gorkemli yazicidir Onun Ag cicekler Dag yolu Cenub mehi Prokuror Munaqise Qara qapilar kitablarinda toplanmis hekaye povest ve romanlari oxucular terefinden hevesle oxunur Qardaslarindan digeri huquq muhafize orqanlarinda calisir Tibb institutunu bitirmis bacisi taninmis hekimdir Onun oglu Cingiz Elioglu istedadli sairdir 60 ci illerde edebiyyata gelmis 55 yasli Cingiz Elioglunun sesi respublikadan kenarda da esidilmekdedir Yazicinin neveleri tehsillerini ugurla davam etdirirler ve yeqin ki onlar da Efendiyevler ailesinin san sohretini daha da ucaldacaqlar Filoloq Timucin Efendiyevin atasidir Yazici Elcinin atasidir Mukafatlari Redakte Seref Nisani ordeni 22 iyul 1949 Azerbaycan SSR emekdar incesenet xadimi fexri adi 24 may 1960 Qirmizi Emek Bayragi ordeni 2 iyul 1971 Azerbaycan SSR Dovlet mukafati 1972 Azerbaycan Dovlet Akademik Dram Teatrinda Mahni daglarda qaldi tamasasina gore 5 Oktyabr Inqilabi ordeni 15 noyabr 1974 Azerbaycan SSR xalq yazicisi fexri adi 30 iyul 1979 6 Lenin ordeni 28 may 1984 Sohret ordeni 24 may 1994 7 Yaradiciligi RedaktePyesler Redakte Intizar 1940 ci iller Yazici Mehdi Huseynle birge yazmisdir Isiqli yollar 1947 Bahar sulari 1948 Atayevler ailesi 1954 Sen hemise menimlesen yaxud Boy ciceyi 1964 Menim gunahim 1967 Odlu sehradan gelmis seytan On manatliq lustr Bize inan Unuda bilmirem 1968 Mehv olmus gundelikler 1969 Mahni daglarda qaldi 1971 Qeribe oglan 1973 Baglardan gelen ses 1976 Xursidbanu Natevan 1980 Bullur sarayda Seyx Xiyabani 1986 Bizim qeribe taleyimiz 1988 Sevgililerin cehennemde vusali 1989 Tenha iyde agaci 1991 Agillilar ve deliler 1992 Hokmdar ve qizi 1994 Usaq hekayeleri Redakte Ceyran ovu Maraqli hadise Qoruqlarda Yasemen agaci Iz ile Ovcunun nagili Zemide bir turac seslenirdi Hekayeler Redakte Kendden mektublar kitabindan Qizbes xala Qarimis oglan Mirze Iman Xencer hekayesi Aydinliq geceler kitabindan Gozlenilmeyen sevgi Apardi seller Sarani Durna Qehreman ile bulbulun nagili Kicik bir poema Qoca tarini caldi Yarimciq qalmis portret haqqinda mahni Qari dag Hekayeler kitabindan Gorus Gulacar Su deyirmani Sen ey boyuk yaradan kitabindan Yusif ve Esfir Vezir Allahverdi xan ve Behlul Danende Sen ey boyuk yaradan Abidin yuxusu Heyatin ebedi ahengi Sagsagan Isa Musa Muxtelif illerin hekayeleri Berlinde bir gece Qehremanimin nisanlisi Baliqcilar Gul satan Cavan yolcu Bahar buludlari Xencer Yaylaq qonsumuz Seherden gelen ovcu Yun sal Qirci ve qirmizi cicek Tufandan sonra Semed Vurgun haqqinda hekaye Das hasar Povestler Redakte Kendden mektublar 1939 Aydinliq geceler 1945 Torpagin sahibi Qacaq Suleymanin olumu Xan qizi Gulsenuberle tarzen Sadiqcanin nagili Ucatilan 1981 avtobioqrafik Romanlar Redakte Soyudlu arx 1958 Korpusalanlar 1960 Geriye baxma qoca 1980 avtobioqrafik eserdir Xan cinar Daglar arxasinda uc dost 1963 Sarikoynekle Valehin nagili 1976 1978 Filmoqrafiya RedakteAtayevler ailesi film 1978 Birceciyim film 1986 Bizi daglarda axtarin film 1976 Bizim qeribe taleyimiz film 2005 Carvadarlarin izi ile film 1974 Geriye baxmaga deyer film 1985 Gozle meni film 1980 eserin muellifi I Efendiyevin Mahni daglarda qaldi eseri esasinda cekilib Hokmdarin taleyi film 2008 Korpusalanlar film 1964 eserin muellifi I Efendiyevin Korpusalanlar eseri esasinda cekilib Leyaqet hucresi film 2011 Menim gunahim film 1985 Sen hemise bizimlesen film 1997 Sen hemise menimlesen film 1987 Tikdim ki izim qala III film film 1998 Yun sal film 1965 Teatr tamasalari Redakte1 Bizim qeribe taleyimiz iki hisseli dram quruluscu rejissor Merahim Ferzelibeyov quruluscu ressam Elcin Aslanov bestekar Emin Sabitoglu mahnilarin metni Cingiz Elioglu rejissor assistenti Mehriban Elekberova 2 Sen hemise menimlesen quruluscu rejissor Tofiq Kazimov bestekar Emin Sabitoglu Rollarda Eli Zeynalov Amaliya Penahova Eldeniz Zeynalov Sefure Ibrahimova Etaye Eliyeva Kamil Qubusev Istinadlar RedakteBu meqaledeki istinadlar muvafiq istinad sablonlari ile gosterilmelidir Muasirimiz Ilyas Efendiyev modern az Cagdas Azerbaycan edebiyyatinda Ilyas Efendiyev zirvesi news milli az Ilyas Efendiyevin yaradiciligi yeni dovr Azerbaycan tarixinin bedii salnamesidir Gorkemli edibin anadan olmasindan 100 il otur azertag az Afaq Qasimova Yeniyetmelerin tarixi sexsiyyetlerin numunesinde terbiye edilmesi Baki Nurlan 2006 seh 142 Edebiyyat incesenet ve arxitektura sahesinde 1972 ci il Azerbaycan SSR Dovlet mukafatlarinin verilmesi haqqinda Azerbaycan KP MK nin ve Azerbaycan SSR Nazirler Sovetinin 1972 ci il tarixli Qerari anl az sayti Respublikanin edebiyyat xadimlerine Azerbaycan SSR fexri adlarinin verilmesi haqqinda Azerbaycan SSR Ali Soveti Reyaset Heyetinin 30 iyul 1979 cu il tarixli Fermani anl az sayti I M Efendiyevin Sohret ordeni ile teltif edilmesi haqqinda Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin 24 may 1994 cu il tarixli Fermani anl az saytiXarici kecidler RedakteIlyas Efendiyev fondunun resmi sayti Arxivlesdirilib 2010 05 05 at the Wayback Machine Ilyas Efendiyevin virtual muzeyi Seda Ilyas Efendiyevin ad gunudur Server Sirin Dili su qeder letafetli hekaye Su deyirmani 525 ci qezet 2017 14 yanvar seh 23 Vikianbarda Ilyas Efendiyev ile elaqeli mediafayllar var Menbe https az wikipedia org w index php title Ilyas Efendiyev amp oldid 6007182, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.