fbpx
Wikipedia

İkinci Dünya müharibəsi

İkinci dünya müharibəsiXX əsrdə baş vermiş iki Dünya müharibəsindən ikincisi. Almaniya ordusunun Polşaya hücuma başladığı 1 sentyabr 1939-cu il müharibənin başlanma tarixi sayılır. Lakin müharibədən əvvəlki baş verən hadisələr də nəzərə alınarsa, müharibə daha öncə başlamış sayıla bilər.

İkinci dünya müharibəsi
Tarix 1 sentyabr 19392 sentyabr 1945
(6 il, 1 gün)
Yeri Afrika, Avropa, Asiya, AtlantikSakit okean
Səbəbi Alman faşizmi, italyan revanşizmi, yapon şovinizmi
Nəticəsi Antihitler koalisiyasının qələbəsi
Münaqişə tərəfləri

Antihiler koa.:

SSRİ (1941-45)
ABŞ (1941-45)
İngiltərə
ÇXR (1937-45)
Fransa (1939-40)

Yuqoslaviya Krallığı(1941-45)
Kanada
Avstraliya
Yeni Zelandiya
Yunanıstan (1940-45)
Çexoslovakiya
CAR
Norveç (1940-45)
Hollandiya (1940-45)
Belçika (1940-45)
Braziliya (1942-45)


Asıllı və kukla dövlətlər
Filippin (1941-45)
Monqolustan (1941-45)
...və digərləri

Berlin-Roma-Tokio oxu:

Faşist Almaniyası
Yaponiya İmperiyası(1937-45)
İtaliya Krallığı (1940-43)
Macarıstan krallığı (1940-45)
Rumıniya Krallığı (1941-44)
Bolqarıstan Krallığı (1941-44)


Hərbi Müttəfiqlər
Finlandiya (1941-44)
Tailand (1942-45)
İraq Krallığı (1941)


Asıllı və kukla dövlətlər
Mançukuo
İtaliya Sosialist Respublikası (1943-45)
Xorvatiya (1941-45)
Slovakiya
...və digərləri

Komandan(lar)
Ölənlər və yaralananlar

Hərbi ölənlər:

16.000.000-dən çox

Mülki ölü:

45.000.000-dən çox

Ölənlərin ümumi sayı:

61.000.000-dən çox (1937-1945)

Hərbi ölənlər:

8.000.000-dən çox

Mülki ölü:

4.000.000-dən çox

Ölənlərin ümumi sayı:

12.000.000-dən çox (1937-1945)

Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İkinci dünya müharibəsi çox böyük miqyas alaraq, demək olar ki, bütün dövlətləri əhatə etmişdi.

2 sentyabr 1945-ci il tarixində sona yetən müharibə 10 milyonlarla insanın ölümünə səbəb oldu: döyüş meydanlarında, əsirlikdə, konslagerlərdə 27 milyon hərbi xidmətçinin həyatı sona yetdi. Bundan başqa müharibə 25 milyona yaxın dinc əhalinin həyatına son qoymuşdu.

Bu müharibə dünya siyasətinin dönüm nöqtəsi oldu. Dünya arenasında qüvvələrin yeni paylaşması meydana çıxdı. Təkcə AlmaniyaYaponiya yox, həmçinin koalisiyanın tərkibinə daxil olan İngiltərəFransa da öz beynəlxalq mahiyyətini itirdi. Müharibədən sonra avtoritet mövqeyini bərpa edən ABŞ dünyada aparıcı ölkələrin başında dururdu. Hitler Koalisiyası-na qarşı müttəfiq olan SSRİABŞ müharibədən sonra 50 ilə qədər davam edən "soyuq müharibə"yə başladılar.

Müharibə 1945-ci ildə Antihitler koalisiyasının qələbəsi ilə başa çatdı və beləliklə də, dünya siyasi xəritəsi dəyişikliyə məruz qaldı. Beynəlxalq əməkdaşlıq qurmaq və növbəti toqquşmalara imkan verməmək üçün BMT yaradıldı. Bu zaman AfrikaAsiyada azadlıq uğrunda hərəkatlar üçün zəmin formalaşdı.

Mündəricat

1939-cu il 1 sentyabrda Almaniya Polşa üzərinə hücuma keçdi. 1939-cu il 1 sentyabrda saat 4:45 radələrində Danziq limanında olan Alman müharibə gəmisi ''Schleswig-Holstein'' Polşaya aid ''Westerplatte'' adlı gəmiyə atəş açdı. Bu tarix uzun bir müddət, ikinci dünya müharibəsinin rəsmi başlanğıc tarixi olaraq qəbul edildi. Halbuki 4:40 radələrində Alman bombardman təyyarələri, Breslau'nun 100 km şərqindəki ''Wielun'' qəsəbəsinə hücum etmiş və 1200 insanın həyatına son qoymuşdu. Bundan əvvəl isə bir alman-slovak bölüyü 26 avqust tarixində Jablona Keçidini işğal etmişdi. Bölük komandirinə hücum tarixinin təxirə salındığı xəbərini bildirmək unudulmuşdu. Fitnə-fəsad yolu ilə hücuma keçən Almaniya sərhədləri pozaraq Polşa üzərinə 57 diviziya (1,5 milyon adam), 2500 tank, 2000 təyyarə göndərdi. 3 sentyabr tarixində İngiltərəFransa Almaniyaya müharibə elan etdilər. İkinci dünya müharibəsi başlandı. Sentyabrın 3–10 arasında Avstraliya, Yeni Zelandiya, Hindistan, Kanada Almaniyaya qarşı müharibəyə qoşuldular. ABŞ özünü bitərəf elan etdi. Yaponiya Avropa müharibəsinə qarışmadığını bildirdi.

İkinci dünya müharibəsinin başlanmasının başlıca səbəbləri:

  • Birinci Dünya müharibəsindən sonra qalib dövlətlərin yaratdıqları Versal-Vaşinqton sisteminin çox sərt və alçaldıcı olması;
  • Avropanın mərkəzində, Almaniyada qisasçılıq və militarizm ideyasının yüksək dərəcədə inkişaf etməsi;
  • Hitler "reyx"inin irqçilik, "dəyərsiz xalqları" əsarət altına almaq siyasəti, ümumən dünya ağalığına nail olmaq iddiaları;
  • Qərb dövlətlərinin, xüsusən İngiltərəFransanın nasizmin bəşəriyyət üçün təhlükə olmaq mahiyyətini dərk etməmələri, hətta onu şirnikləndirmək və sakitləşdirmək siyasətləri;
  • İri dövlətlərin, o cümlədən ABŞ-ın "qarışmamaq" mövqeyi tutmaları;
  • ABŞ başda olmaqla iri dövlətlərin Almaniyanın iqtisadi-hərbi cəhətdən dirçəlməsinə yardım etmələri;
  • Sosializmə nifrət edən burjua-demokratik ölkələrin SSRİ ilə birlikdə faşizmə qarşı vaxtında alternativ ittifaq yaratmaq zəruriyyətini dərk etməmələri; *SSRİ-nin müharibəni özündən uzaqlaşdırmaq üçün Almaniyaya güzəştlər etməsi, hətta onunla iqtisadi əlaqələr yaratması;
  • 30-cu illərin axırları üçün Avropada və Şərqdə hərbi-sənaye komplekslərinin olmazın dərəcədə şişməsi və i.a.

İkinci dünya müharibəsi kifayət qədər sərt başladı. Almanlar Qərbi Polşanı viran qoydular. Sazişə uyğun olaraq ruslar Polşanın şərq yarısını işğal etdilər. Ruslar həmçinin 1940-cı ildə Estoniya, LatviyaLitvanı da işğal etdilər, sonrakı ildə onlar sovetləşməyə məruz qaldılar və SSRİ-nin respublikalarının üzvlüyünə daxil oldular. Finlandiya SSRİ-yə qarşı müqavimət göstərdi, SSRİ 1939–1940-cı illərin qışında Finlandiya ilə qısa müharibə apardı. Bu vaxt Qərbdə hamı aldadıcı şəkildə sakit idi. Almaniya Fransaya tərəf qoşunlarını yönəldəndə fransızlar özlərinin Majino xəttinin arxasında yerləşmişdilər. Britaniya az sayda qoşuna malik idi. Almanlar hərəkət etmirdilər. Bu "Qəribə müharibə" adlanırdı. İki böyük Avropa ölkəsi hələ də özlərinin sülh dövründəki baxışlarından əl çəkmirdi. Belə qəribə qış ərzində almanlar öz qüvvələrinin xüsusi təlim-məşqdən keçirdilər, onların yazdakı niyyətləri tam aydın idi.

1940-cı ilin aprel və may aylarında almanlar qəflətən Norveçi, DanimarkanıNiderlandı işğal etdilər və Belçikaya hücuma başladılar. Onların zirehli diviziyalarının və adamların başı üzərində uğuldayan bombalarının qarşısında heç nə dayana bilmirdi. Polşada istifadə edilsə də, bu taktikalar fransızlarıbritaniyalıları heyrətə gətirmişdi. 1940-cı ilin mayında Fransa kampaniyasına başlayan Üçüncü Reyx cəmi 6 həftəyə Fransanı işğal etdi. Parisin özü 1940-cı ilin 13 iyununda işğal edildi. Müdafiə yönümlü hərbi nəzəriyyəyə malik olan Fransa ordusu ölkədə əməliyyat aparmağa hazırlaşmamışdı, onun hərbi hava qüvvələri yox idi, hökumət bölünmüşdü. Hökumət məğlubiyyət tərəfdarı və bir qədər alman meylli olan adamlar qrupunun əlinə düşmüşdü və bu adamlar 22 iyunda Fransanı müharibədən çıxardı. Fransızların kiçik qrupu İngiltərəyə qaçıb general de Qollun başçılığı altında Azad Fransa hərəkatını yaratdılar. Fransanın özü yarıya qədər almanlar tərəfindən işğal olunmuşdu, geri qalan yarısı isə Vişi şəhərini öz paytaxtı etmişdi və marşal Filipp Petenin başçılıq etdiyi totalitar rejimin hakimiyyəti altına keçmişdi.

1807-ci ildə olduğu kimi 1940-cı ildə də yalnız Böyük Britaniya Avropanın fatehi ilə müharibədə qalmışdı. Britaniya özünün tarmar edilmiş qüvvələrini materik Avropasından Dünkerk limanı vasitəsilə geri çəkmişdi. Həmin vaxt onlar daha çətin vəziyyətlə üz-üzə qalmağa hazırlaşırdılar. Avropadakı döyüşlər vaxtı baş nazir vəzifəsində Çamberlini əvəz etmiş Vinston Çörçill bədbəxtlikdə qəhrəman liderliyi vəzifəsinə yüksəldi. Aylarla davam edən və 1940-cı ilin payızında özünün kulminasiya nöqtəsinə çatan Britaniya uğrunda döyüş hava hücumu formasını almışdı. Bu vaxta qədər heç vaxt hansısa hava bombardmanı belə güclü olmamışdı. Lakin almanlar Britaniya üzərindəki səmada nəzarəti ələ keçirməyə qadir deyildi. Tədricən britaniyalılar bombardmana qarşı daha uğurla vuruşurdular. Koventri şəhərinin yer üzündən silinməsi, digər şəhərlərin həyatı və sənayesinin dağıdılması və minlərlə insanın öldürülməsinə baxmayaraq, Britaniyadakı istehsal fəaliyyəti hələ də davam edirdi. Hava qüvvələrinin əksər nəzəriyyəçilərinin mülahizələrinin əksinə olaraq bombardmanlar mülki əhalinin mənəvi gücünü qıra bilmirdi. 1940–1941-ci illərin qışında almanlar öz hücumlarının ağırlığını şərqə tərəf döndərməyə başladılar. Hitler qərara almışdı ki, İngiltərədə məsələni qurtarmazdan qabaq o, Rusiya məsələsini həll etməlidir. Belə ki, hətta Hitler, nasional sosialist partiyasının öndə gələn şəxslərindən olan Rudolf Hessi, Britaniya ilə gizlin sövdələşmə üçün İngiltərəyə yollayır. Lakin İngilislərin Hessi həbsxanaya atdığını öyrəndiyi zaman, Hessin ruhi xəstə olduğunu mətbuat vasitəsilə xalqa bildirib. İngiltərə mühüm dayaq nöqtələrini, kommunikasiya xətlərini əlində saxlamaqla müqaviməti davam etdirsə də, Fransanın təslim olması ilə Hitler qərbdə öz məqsədlərinə çatdığını güman edirdi. İndi Avropada tam hakim olmaq üçün o, öz qüvvələrini SSRİ-yə qarşı yönəltdi. Almaniya ilə müqavilənin məxfi protokolunda ona vəd edilmiş ərazilərin, demək olar ki, hamısını ələ keçirən Stalinin Balkan yarımadasınaQara dəniz boğazlarına olan iddiaları Hitleri ciddi narahat etmişdi. 1940-cı ilin iyununda Hitler Vermaxt rəhbərliyinə SSRİ-yə qarşı hücum planı hazırlamaq tapşırığı verdi. Barbarossa adını almış plan 1940-cı il dekabrın 18-də təsdiq edildi.

1941-ci il iyunun 22-də Almaniya SSRİ-yə hücum etdi. SSRİ-nin Böyük Vətən müharibəsi başlandı. İldırımsürətli müharibə strategiyasına əsaslanan alman qoşunları qəfil zərbə ilə Sovet ordusunu ciddi məğlubiyyətə uğratdı. Almanlar qışa qədər Arxangelsk-Həştərxan xəttinə çıxmaq ümidində idilər. SSRİ-nin qərb sərhədlərində hələ tam komplektləşdirilməmiş hərbi birləşmələr daha yaxşı silahlanmış və müasir döyüş aparmaq təcrübəsi daha çox olan alman qoşunlarının güclü hücumuna tab gətirə bilmədi, böyük itkilər verərək ölkənin içərilərinə doğru sürətlə geri çəkildi. Almanlar müharibənin birinci həftəsində LeninqradKiyevə yaxınlaşdılar, Smolenski ələ keçirdilər. Sentyabr ayında alman ordusu Kiyevi tutdu, Leninqradı mühasirəyə aldı və Moskva üzərinə güclü hücuma başladı. Lakin Sovet ordusunun təşəbbüsü ələ almaq səyləri sayəsində alman qoşunları Moskva döyüşündə darmadağın edilərək geri atıldı.Barbarossa planı iflasa uğradı, İldırımsürətili müharibə planı puç oldu. Noyabrın 15-də alman qoşunları böyük qüvvə ilə paytaxt üzərinə ikinci dəfə hücuma keçdi. Bəzi yerlərdə paytaxta 5 km-ə qədər yaxınlaşa bilmiş alman ordusunu sovet qoşunları müdafiə döyüşlərində taqətdən saldılar. 1941-ci il dekabrın 5 və 6-da sovet qoşunlarının əks-hücumu başlandı. Almanlar 100–250 km geriyə çəkilməli oldular.

İspaniyada vəziyyət 1898-ci ildən bəri ölkədə mühüm koloniyaların itməsi ilə sürətlənən iqtisadi və sosial böhran vətəndaş müharibəsinin baş verməsinə səbəb oldu. 1923-cü ildə, diktator De Rivera general rütbəsinə yüksəldi. Ölkənin yeni monarx quruluşu siyasi cəhətdən qeyri-sabit vəziyyətdə olması iqtisadi və sosial vəziyyətə də pis təsir etdi. Eyni zamanda, zadəganların və ordunun royalist olduqları və qarşılıqlı maraqlar səbəbiylə sağçı olduqları bir vəziyyət meydana gəldi. Lakin Kataloniyada və Bask bölgəsində bu qrupa qarşı çıxan insanlar və kommunistlər var idi. De Rivera dövründə bu qruplar diqqət mərkəzində görünsələr də, 2-ci Cümhuriyyətdəki millətçilər və Respublikaçılar, onları ələ keçirə bilməmələri səbəbindən idarədən ayrıldıqdan sonra qurulan idarəyə gəldilər; lakin, ölkə daxilində artan qarışıqlığın qarşısını ala bilmədilər. Nəticədə Respublikaçılar və Milliyyətçilər arasında vətəndaş müharibəsi başladı. Əvvəlcə respublikaçılar üstünlüklü görünürdülər. Ancaq sonradan Afrika və İspan ordusunun bir hissəsi millətçilərə qoşuldu. Hitler və Mussolini, Alman və İtalyan pilotlarını radikal hərəkətlərlə döyüşə gətirən İspaniyada ilk döyüş gəmisini sınadılar. 1939-cu ildə millətçi qüvvələr General Frankonun rəhbərliyi altında məğlub edildiklərində ölənlərin ümumi sayı 600.000 nəfərə yaxın idi.

Yaponiya isə 70-ci meridiandan şərqdə Avrasiyanı öz nüfuz dairəsi hesab edirdi. Müttəfiqləri də buna razılıq vermişdi. O, artıq Çinin böyük bir hissəsini işğal etmişdi. Yaponiya Fransa Almaniyaya təslim olduqdan sonra öz hərbi hissələrini onun müstəmləkələrində — Vyetnam, LaosKambocada yerləşdirdi. Filippindəki mülklərinə təhlükə yarandığını görən ABŞ Yaponiyadan qoşunlarını geri çəkməyi tələb etdi və bu ölkə ilə strateji məhsul ticarətinə qadağa qoydu. Yaponiyanın idxalı 75% azaldı. Buna cavab olaraq 7 dekabr 1941-ci ildə, bazar günü səhəri yapon təyyarə daşıyıcılarından havaya qaldırılan yüzlərlə döyüşçü, torpedo və bombardmançı Havay adalarından Ohau adasındakı Pörl Harbor dəniz bazasına geniş miqyaslı hava hücumu həyata keçirdi. Bombaladıqları 8 Dretnosun 6-sı batdı və digərləri yararsız hala gətirildi. ABŞ Konqresi 8 dekabr 1941-ci ildə Yaponiyaya müharibə elan etdi. Bununla da Yaponiyanın müttəfiqi olan Almaniya və İtaliya dekabrın 11-də ABŞ-a müharibə elan etdi. Bir gün sonra Yaponiya, İngiltərə, Kanada və Avstraliyaya da müharibə elan etdi. Perl Harbor basqını ilə eyni gündə Tayvan adasından çıxan yapon təyyarələri Filippin adalarına hazırlıq hücumu etdi. Bu adalar yapon qoşunları tərəfindən hucum edildikdən dərhal sonra işğal edildi. General Duqlos Arturun rəhbərliyindəki ABŞ orduları Filippindən geri çəkilməli oldu. Yaponlar 1942-ci ilin mayında Filippini ələ keçirdikdə 36.000 əsgər və 25.000 mülki şəxsi əsir aldı. Sonrakı aylarda Yaponiya qüvvələrinin hərbi əməliyyatları davam etdirərək Quam, Honq Konq və Malayziyanı işğal etdi. Malayziya yarımadasındakı Sinqapur da 1942-ci ilin fevralında yaponlar tərəfindən ələ keçirildi. Yaponiya Bruney, Saravak, Borneo, Şərqi Timor, Yava, Sumatra, Selebes, Yeni Britaniya, Solomon adaları, Yeni Qvineyanın şərqi, Gilbert adaları, Andaman adası və Aleut adalarına qədər torpaqları işğal etdi. Bu uğurlar Yaponiyaya Cənub-Şərqi Asiya dənizlərində həlledici üstünlük qazandırdı.

1937

1937 7 iyul tarixində aqressiv yönələnmiş Yaponiyanın hakim qüvvələri müharibəyə təkan vermək məqsədilə Çin və Yaponiya arasında atışmalara başladırlar.

1938

  • 15 iyul-10 avqust Xasan gölü ərazisində Sovet-yapon silahlı qarşıdurması yarandı.

1939

Almaniyanın işğal etdiyi ölkələr
  • 23 avqust — Moskvada Almaniya və SSRİ arasında bir-birinə hücum etməmək haqqında saziş imzalandı.
  • 1 sentyabr — AlmaniyaSSRİ Polşanı öz aralarında bölüşdürməyə başlayırlar. Almaniya Polşanın bölüşdürülməsi istiqamətində ilk addımı ataraq 1 sentyabrda Polşaya qoşun yeritdi. SSRİ isə öz növbəsində bu istiqamətdə 2-ci addımı 16 sentyabrda atdı (SSRİ 2 həftəlik ləngiməklə Polşanın müttəfiqlərinin Almaniyanın mütəfiqi kimi SSRİ-yə də müharibə elan etmələrinin qarşısını məharətlə almış oldu).
  • 3 sentyabr — əvvəl İngiltərə, sonra Fransa, həmçinin, AvstraliyaYeni Zellandiya Almaniyaya müharibə elan etdilər. Sonrakı bir-neçə gün ərzində Almaniyaya müharibə elan edən dövlətlərin sırasına Kanada, Nyufaundlend, Cənubi Afrika İttifaqıNepal da qatıldı. Bununla da İkinci dünya müharibəsi başlamış oldu.
  • 5 sentyabr — ABŞYaponiya Avropa müharibəsində öz neytrallığını elan etdilər.
  • 17 sentyabr — Sovet qoşunları Polşaya daxil oldu. Həmin gün axşam Polşanın qanuni rəhbərliyi Rumıniyaya qaçır
  • 28 sentyabr — almanlar Varşava şəhərini ələ keçirirlər. Həmin gün Moskvada Almaniya və SSRİ arasında yeni sərhədlər müəyyənlədirilir, keçmiş Polşa ərazisi 2 tərəf arasında bölüşdürülür.
  • 6 oktyabr — Polşa ordusunun müqavimət göstərən axırıncı hissələri təslim olur. Bundan sonra Hitler Almaniyası Polşanın qərb hissəsini almalanlaşdırmağa başlayır, buradakı polyaklar və yəhudilər Polşanın mərkəzinə deportasiya edilir. Polşanın SSRİ-nin payına düşən hissəsində isə sovetləşmə, kollektivləşmə tətbiq edilir.
  • 8 noyabr — Münhendə uğursuz sui-qəsd.
  • 30 noyabr — SSRİ Finlandiyaya müharibə elan edir. "Qış müharibəsi" adını alan bu müharibə 1940-cı ilin mart ayına kimi davam edir. Müharibə nəticəsində ruslar çox böyük itkilər versələr də, Finlandiyaya məxsus ərazilərin 10%-ni işğal edirlər.

1940

  • 15 mart Sovet-fin müharibəsi sona yetir. Moskvada bağlanmış sülh müqaviləsinə görə Finlandiyanın bir hissəsi SSRİ-yə verilir.
  • 9 aprel Alman qoşunları müharibə elan etmədən Danimarka və Norveçi işğal etdi
  • 10 aprel Sovet qoşunları tərəfindən Baltikyanı respublikalarının tutuldu.
  • 22 iyun Fransanın kapitulyasiyasına dair akt imzalandı.
  • 13 avqust Alman aviasiyası Böyük Britaniyanı bombardman etməyə başladı.
  • 23 sentyabr İtaliya Şərqi Afrikaya yürüş etdi.
  • 27 sentyabr Almaniya, Yaponiyaİtaliya arasında Üçlük hərbi sazişi bağlanır.
  • 2 noyabr ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt bütün ölkələrə aqressorlarla mübarizədə kömək təklif elədi.
  • 20 noyabr Macarıstan "Üçlüyə" daxil olur.

1941

  • 1 mart Almaniyanı dəstəkləyən Bolqarıstan da "Üçlüyə" daxil olur.
  • 6 aprel Alman hərbi qüvvələri YuqoslaviyaYunanıstana soxulur.
  • 9 aprel Britaniya aviasiyası Berlini bombardman edir.
  • 1 iyun İngiltərə ordusu Bağdada soxulur və LivanSuriyaya hücum edir.
  • 16 iyun ABŞ hakimiyyəti öz ərazisində yerləşən bütün Almaniya səfirliklərinin bağlanmasını tələb edir.
  • 22 iyun Almaniya SSRİ-yə qarşı elan edilməmiş müharibəyə başlayır. Burada onun müttəfiqləri Rumıniya, Macarıstan, Slovakiya, İtaliyaFinlandiyadır.
  • 12 iyul Almaniyaya qarşı sovet-ingilis birliyinə dair saziş imzalanmışdır.
  • 11 sentyabr Amerika dəniz hərbi qüvvələri ABŞ su sərhədlərinə daxil olduqları halda Almaniya gəmilərinə hücum etmək əmrini alır.
  • 30 sentyabr Almanlar Moskvaya hücuma başladılar.
  • 5 dekabr Sovet qoşunları Moskva ətrafındakı alman qoşunlarına əks-hücum edərək, onları 250 kilometrədəkdək uzaqlaşdırmağa müvəffəq oldular. Böyük Britaniya Finlandiya, MacarıstanRumıniyaya qarşı müharibə elan etdi.
  • 7 dekabr Yaponlar Amerikanın Havay adalarında yerləşən Pörl Harbor hərbi dəniz limanına hücum edərək, elan edilməmiş müharibəyə başladılar.
  • 11 dekabr Çin Almaniyaİtaliyaya müharibə elan etdi.
  • 20 dekabr Hitler vətəndaşlarına müraciət edərək, könüllü olaraq, Şərq cəbhəsindəki qoşunlar üçün isti geyim təmin etməyi xahiş etdi.

1942

  • 1 yanvar Vaşinqtonda 26 ölkə "Üçlüy"ə daxil olan ölkələrlə heç bir sahədə əməkdaşlıq etməmək haqqında saziş imzalandı.
  • 20 yanvar Berlində "Vanzey konfransı". Yüksək rütbəli faşist məmurları "yəhudi problemini kökündən həll etməy"ə dair müzakirələr apardılar.
  • 18 aprel ABŞ hava qüvvələri Tokionu havadan bombaladı.
  • 24 aprel Alman hava qüvvələri ingilis tarixi və mədəni obyektlərini hətta həmin obyektlərin hərbi məqsədi olmasa da bombalanması əmrini aldı.
  • 13 sentyabr Stalinqrad uğrunda döyüşlər başlandı.
  • 2 dekabr Çikaqoda yer üzündə ilk nüvə reaktoru fəaliyyətə başladı. Bu reaktorun yaradıcılarından biri də İtaliyadan emiqrasiya etmiş fizik Enriko Fermi idi.

1943

  • Kasablankada RuzveltVinston Çörçilin iştirakıyla konfrans açıldı. Amerika və İngiltərə birgə strateji fəaliyyət haqqında və Şimali Afrikada 2 iri miqyaslı operasiya haqqında razılığa gəldilər.
  • 31 yanvar- 2 fevral Stalinqrad döyüşü sona yetir.
  • 19 aprel Varşavada 56 min yəhudi qətlə yetirilirdi
  • 13 mart Şimali Afrikada bütün alman-italyan qoşunları ingilislər tərəfindən hərtərəfli mühasirəyə alınaraq təslim edildi.
  • 5 iyul-23 avqust Kurskda vuruşmalar. Bu vuruşmalar sovet-alman qoşunlarının cəbhədəki vəziyyətini dəyişməsi yolunda həlledici oldu.
  • 10 iyun Sovet qoşunları Sisiliyadadır. İtaliya krali Viktor Emmanuel Mussolinin düşmənləri arasında əlaqə axtarır.
  • 24 iyul İngilis aviasiyası Hamburqu fosforlu bombalarla bombardman edir. Nəticə şəhərin yarısı darmadağın edilmiş, 30 min adamın həyatına son qoyulmuşdur.
  • 25 iyul Benito Mussolinin yaxalanması və tutulması. İtaliya kralı Viktor Emmanuel ölkədə yeni hakimiyyətin formalaşması uğrunda əhəmiyyətli addımlar atır. 28 iyulda İtalyanın faşist diktaturasından azad olunması elan olunur.
  • 13 oktyabr İtaliya Almaniyaya müharibə elan etdi.
  • 28 noyabr İlk dəfə Stalin, Ruzvelt və Çerçilin birgə iştirak etdiyi Tehran konfransı başlayır.
  • 26 dekabr RuzveltÇörçillin iştrak etdiyi Qahirə konfransı. Müttəfiqlərin Türkiyəni Almaniyaya müharibə elan etməsi barədə uğursuz təklifləri.

1944

Avropada müharibənin gedişatı
  • 6 iyun ABŞ, KanadaBöyük Britaniya qoşunları Normandiyaya daxil olur; ikinci cəbhə açılır.
  • 20 iyul Hitlerə qarşı təşkil olunmuş uğursuz sui-qəsd.
  • 1 avqust Varşavada general Tadeuş Borkaevskinin başçılığı altında faşist Almaniyasına qarşı üsyan başlayır. Hitler Varşavanın yerlə bir edilməsi haqqında əmr verir. Üsyançıların SSRİ və Böyük Britaniya tərəfindən dəstək haqqındakı ümidləri boşa çıxdı. Üsyanda 200 min polyak vəfat edir. 2 oktyabrda üsyan yatırıldı.
  • 25 avqust Rumıniya Almaniyaya müharibə elan edir.
  • 19 sentyabr SSRİFinlandiya arasında müvəqqəti sülh sazişi imzalandı.
  • 21 oktyabr Amerika qoşunları ilk dəfə olaraq, iri alman şəhərlərindən biri olan Axeni aldılar.
  • 31 dekabr Macarıstandakı yeni hökumət Almaniyaya müharibə elan etdi.

1945

Montreal Daily Star: "Germany Quit", May 7, 1945
  • 27 yanvar Qızıl Ordu Osventsim konslagerini azad edir. Bu zaman orda 7 min əsir vardı. Osventsim ən böyük lagerlərdən biri olub faşist vəhşiliyinin simvolu idi. Bu lagerdə əsirlikdə olanların sayı bir milyon üç yüz mindən çox idi. Onlardan doqquz yüz mini qaz kameralarında boğulmuş və güllələnmişdir. İki yüz mini isə aclıq və xəstəlikdən, vəhşi qaydalardan və müxtəlif ağlasığmaz tibbi ekspertlərdən vəfat etmişdir.
  • 4 fevral Stalin, Çerçil, Ruzveltin iştirakı ilə Yalta konfransının açılışı. Müttəfiqlər Yaponiyaya qarşı mübarizədə birlikdə olmaq haqqında razılığa gəldilər.
  • 13–14 fevral Drezdenə hava hücumları edilir. Həlak olanların dəqiq sayı olmasa da, 60–245 min arasında olduğu təxmin edilir.
  • 2 mart Amerika qoşunları Reynə gəlirlər.
  • 10 mart Tokyo Amerika tərəfindən bombardman edilir. 80 min nəfər həlak olmuşdur.
  • 12 aprel Franklin Ruzvelt vəfat edir. Prezidenti Harri Trumen əvəz edir.
  • 16 aprel Sovet qoşunları Berlin üzərinə yürüş edir. 25 aprel tarixində şəhər tamamilə mühasirəyə alınır.
  • 25 aprel Amerikan və Sovet qoşunları Torqau şəhərində, Elba yaxınlığında görüşürlər.
  • 28 aprel Benito Mussoliini partizanlar tərəfindən güllələnir.
  • 30 aprel Adolf Hitler intihar edir.
  • 8 may Berlin yaxınlığında, Karlsxortda imzalanan aktda Alman qoşunlarının zərərsizləşdirilməsi və fəaliyyətinin dayandırılması şərti etiraza baxılmadan irəli sürülmüşdür.
  • 9 may SSRİ Berlinə daxil olur və İkinci dünya müharibəsinin qələbə ilə başa çatması.Faşizmin süqut etməsi.
  • 16 iyul ABŞ-da Nyu- Meksiko səhrasında dünyada ilk dəfə nüvə silahı təcrübə olunmuşdur.
  • 17 iyul Stalin, Trumen, Çerçilin iştirakı ilə keçirilən Potsdam konfransında Almaniyanın gələcək taleyi müzakirə olunur.
  • 6 avqust ABŞ Xirosimaya atom bombası atır. 100 mindən çox adam vəfat edir.
9 avqust 1945 Naqasaki üstündə atom göbələyi
  • 8 avqust SSRİ Yaponiyaya müharibə elan edir.
  • 9 avqust ABŞ Naqasakiyə atom bombası atır. 36 mindən çox adamın həyatına son qoylur.
  • 14 avqust Yaponiya imperatoru Xiroxito kapitulyasiyanı qəbul etdiyini elan edir.
  • 2 sentyabr Tokioda Amerika gəmisi "Missuri"nin göyərtəsində Yaponiya nümayəndələri qoşunlarını şərtsiz geri çəkmək haqqında akt imzaladılar.
  • 14 noyabr Başlıca alman hərbi müqəssirlərin mühakimə olunması ilə əlaqədar Nyunberq prosesinin başlanması.
Berlin küçələri dağıntıda

Müharibənin gedişində sonrakı mərhələ (1944-cü il yanvar-1945-ci il sentyabr) Almaniya faşizminin və Yaponiya militarizminin darmadağın edilməsi uğrunda mübarizə ilə səciyyələnir. Bu dövrdə müttəfiq ölkələrin bütün səyləri tezliklə müharibəyə son qoyulmasına yönəldilmişdi. 1944-cü ilin əvvəlindən etibarən SSRİ qoşunlarının keçirdiyi bir sıra strateji hərbi əməliyyatlar nəticəsində almanlar tərəfindən zəbt edilmiş sovet əraziləri tamamilə azad edildi, döyüşlər Avropa ölkələrinə keçirildi. 1944-cü ilin yanvar-fevralında Leninqrad-Novqorod vilayətləri, martda sağ sahil Ukraynası, aprel-mayda Krım-Odessa vilayətləri, iyunda Kareliya, iyun-iyulda Belarusiya, iyul-avqustda Qərbi Ukrayna, avqust ayında Moldaviya, sentyabr-oktyabrda Baltikyanı respublikalar almanlardan xilas olundular. 1944-cü ilin oktyabrı üçün SSRİ-nin keçmiş sərhədi bərpa olundu. Sovet orduları Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinin ərazilərinə daxil oldular. Onların faşistlərdən azad edilməsi və sovet nüfuz dairəsinə keçirilməsi uğrunda mübarizə başlandı. Sözügedən strateji hərbi əməliyyatlar sırasında 1944-cü ilin iyun-iyul aylarında Vitebsk-Bobruysk-Minsk rayonunda keçirilən döyüşlər çox ibrətamiz idi. Bu döyüşdə almanların 17 diviziyası və 3 briqadası tamamilə məhv edilmiş, 50 diviziyası isə öz heyətinin yarısını itirmişdi. Ümumən, hitlerçilər bu döyüşdə yarım milyon adam itirmişdilər. Əsir alınan 60 minə yaxın alman əskər və zabiti gətirilərək Moskvanın Qırmızı meydanından bayraqlarını ataraq keçirilmişdilər. Bu, Hitlerin hələ 1941-ci ilin 7 noyabrında Qırmızı meydanda faşist ordularının rəsmi keçidini təşkil etmək arzusuna cavab olaraq edilmişdi. Əlverşli şəraitdən istifadə edən müttəfiqlər 1944-cü il iyunun 6-da Fransanın şimalına (Normandiyaya) qoşun çıxardılar. Normandiya əməliyyatında müttəfiqlərin 2,9 milyon əsgəri, 10 min təyyarəsi və min hərbi gəmisi iştirak etmişdi. Beləliklə, Almaniyaya qarşı çoxdan vəd edilən və gözlənilən ikinci cəbhə açıldı. İndi Almaniya iki cəbhədə müharibə aparmağa məcbur oldu. Antihitler koalisiyası indi birlikdə ümumi düşmənə qarşı vuruşmağa başladı. 1944-cü ilin avqustunda müttəfiq qoşunlarının köməyi ilə Fransa faşistlərdən azad edildi. Ölkənin azad edilməsində general de Qollun başçılıq etdiyi "Döyüşən Fransanın hərbi hissələri də fəal iştirak etmişdilər. Sovet ordularının uğurlu hücumları və ikinci cəbhənin açılması "reyx"in sosial-iqtisadi, siyasi və hərbi vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı. Uğursuz olsa da, fürerə qarşı sui-qəsdlər başladı, Onlardan biri 1944-cü il iyulun 20-də polkovnik Klaus fon Ştaufenberq tərəfindən edilmişdi. Sui-qəsd nəticə verməmişdi. 1944-cü ildə Hitler üç müttəfiqi Rumıniyadan, Bolqarıstandan, Finlandiyadan, 1945-ci ildə isə Macarıstandan məhrum oldu. Cənub-Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələrində milli-azadlıq hərəkatı geniş miqyas aldı. Sovet ordularının sözügedən ölkələrə daxil olması milli-azadlıq və antifaşist hərəkatlarına və sovet meylli qüvvələrin fəallaşmasına yeni vüsət verdi. Polşada, Rumıniyada, Bolqarıstanda, Yuqoslaviyada, Albaniyada, Yunanıstanda, Macarıstanda, Çexoslovakiyada yeni dövlət qurumları və ictimai hərəkatlar formalaşdı. Artıq nasist Almaniyasının məğlubiyyəti göz qabağında idi. Belə bir şəraitdə SSRİ, ABŞ və Böyük Britaniya dövlət başçılarının Krım (Yalta) konfransı (1945-ci il fevralın 4–11-də) toplandı. Konfransda İ.V.Stalin (SSRİ), F.Ruzvelt (ABŞ) və U.Çörçill (Böyük Britaniya) iştirak edirdi. Konfransda Almaniyaya qarşı birgə mübarizəni davam etdirmək, hərbi əməliyyatları sıx əlaqələndirmək razılığına gəlindi. Konfransda tərəflər Almaniyanın gələcək perspektivləri barədə də yekdil qərarlar qəbul etdilər.

Almaniyanın bölüşdürülməsi

İkinci dünya müharibəsi müharibələr tarixində ən dəhşətli və dağıdıcı müharibə olmuşdur. Onun müxtəlif mərhələlərində hər iki döyüşən tərəfdən eyni zamanda 8 milyondan — 12,8 milyona kimi insan, 84 mindən -,163 minə qədər top, 6,5 mindən — 18,3 minə kimi təyyarə iştirak etmişdi. Hərbi əməliyyatların əhatə etdiyi ərazi Birinci Dünya Müharibəsindəkindən 5,5 dəfə çox idi. Müharibəyə sərf edilən xərclərin miqdarı 4 trilyon ABŞ dolları olmuşdu. Onların 1 trilyon 117 milyardını sırf hərbi xərclər təşkil etmişdir. Müharibə zamanı 60 milyondan çox adam tələf olmuşdu. Ondan 27 milyonu SSRİ-nin, 13,6 milyonu Almaniyanın, 6 milyonu Polşanın, 5 milyonu Çinin, 2,5 milyonu Yaponiyanın, 1,7 milyonu Yuqoslaviyanın, 600 mini Fransanın, 370 mini İngiltərənin, 300 mini ABŞ-ın və s. payına düşmüşdü. İkinci dünya müharibəsinin ən başlıca yekunlarından biri faşizmin ictimai-siyasi sistem kimi yer üzündən silinməsidir. Bu, müharibədə nasist Almaniyanın,faşist İtalyanın və onların müttəfiqlərinin məğlubiyyəti nəticəsində baş vermişdi. Dünyada iki sistem — burjua demokratik və sosializm sistemləri qalmışdı. Müharibədən sonra dünyada çox ciddi geosiyasi və ictimai dəyişikliklər baş vermişdi. AvropadaAsiyada bir sıra müstəqil dövlətlər yaradılmış, sərhədlər yenidən qurulmuş, Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropanın bir çox ölkələri faşizmdən azad olduqdan sonra SSRİ-nin təsiri altına düşərək sovet modelli siyasi inkişaf yolunu götürmüşdülər, Asiyada, AfrikadaLatın Amerikası ölkələrində milli-azadlıq hərəkatı güclənmişdi. Müharibə dövlətlərarası münasibətlərdə yeni mütənasiblik yaratmışdı: qalib və məğlub dövlətlər qrupu yaranmış, qalib dövlətlər sırasında ABŞ-ın və SSRİ-nin nüfuzu olmazın dərəcədə artmış, onlar dünyanın super dövlətlərinə çevrilmişdilər, İngiltərəFransanın dünyada rolu zəifləmişdi. Müharibədən sonra Almaniya, Vyetnam, Koreya parçalanmışdı. İkinci dünya müharibəsindən sonra sülhə və təhlükəsizliyə xidmət edən kütləvi beynəlxalq təşkilat və qurumlar yaranmışdı. Onların arasında hələ müharibənin gedişində formalaşmış BMT müstəsna yer tuturdu. İkinci dünya müharibəsinin ən başlıca yekunlarından biri də, onun dünya sivilizasiyasını məhv olmaqdan xilas etməsidir. O, dünya sivilizasiyasını yeni inkişaf yoluna yönəltdi, onun yeni mahiyyət alması üçün möhkəm zəmin verdi. Müharibə, həmçinin dünyanın müəyyən zaman kəsiyində 2 ictimai-siyasi dünya sisteminə parçalanması üçün şərait yaratdı. Sonradan SSRİ-nin, dünya sosializm sisteminin süqutu nəticəsində sözügedən parçalanma aradan qalxdı. İkinci dünya müharibəsi dünya sivilizasiyasını qoruyub inkişaf etdirmək üçün çox mühüm dərslər vermişdir. Belə ki:

o, bəşəriyyətə böyük fəlakətlər gətirən müharibələrin mahiyyətini dərk etmək dərsini verdi; o, xalqlara yeni dünya müharibəsinə, özü də dəhşətli kütləvi qırğın silahlarının mövcud olduğu indiki dövrdə yol verilməsinə imkan yaratmamaq dərsini verdi; o, xalqlara dünya müharibəsinə yol verməməyin ən başlıca şərtinin bu təhlükəyə qarşı birləşməyin çox vacib olması dərsini verdi; o, göstərdi ki, dünya müharibəsinə yol verməmək üçün ilk növbədə regional müharibələrin baş verməsinin qarşısı alınmalıdır; o, göstərdi ki, müharibənin qarşısını almağın ən önəmli yollarından biri də, müharibə əleyhinə təbliğatı gücləndirmək, bunun üçün möhkəm ideya-siyasi baza yaratmaqdır; müharibənin qarşısını almağın ən mühüm şərtlərindən biri də, silahlanmaya son qoymağa, kütləvi qırğın silahlarını məhv etməyə və yenilərinin yaradılmasının qadağan edilməsinə nail olmaqdır.

Berlin divarının görünüşü (1986)

Hazırda mövcud olan beynəlxalq münasibətlər İkinci dünya müharibəsi nəticəsində formalaşan Yalta sistemi üzərində qurulub. İkinci dünya müharibəsi dünyada mövcud olan qüvvələr balansını köklü şəkildə dəyişdi. Birincisi faşizmin qlobal cərəyana çevirilməsinin qarşısı alndı. İkincisi, dünyada ABŞ və SSRİ kimi super dövlətlər yarandı və onların timsalında qlobal ideologiyalar qismində liberal-demokratiya ilə kommunizm təsdiqləndi (ikiqütblü sistem formalaşdı). Üçüncüsü, beynəlxalq münasibətləri tənzimləyəcək və beynəlxalq təhlükəsizliyi təmin edəcək ümumdünya təşkilat — Millətlər Liqası daha effektiv təşkilatla — BMT ilə əvəz olundu. Dördüncüsü, demək olar ki, yer üzündə müstəmləkə qalmadı. Ümumiyyətlə ənənəvi müstəmləkəçilik transformasiyalara məruz qaldı və iqtisadi-siyasi asılılığın yeni formalarlı yarandı. Beşincisi, Çin kimi SSRİ-yə rəqib kommunist dövləti yarandı, bunula da kommunist bloku çat verdi. Altıncısı, Yaponiya fövqəldövlət olaraq aradan getdi və faktiki olaraq Sakit Okean regionunda ABŞ siyasətinin platsdarmına çevirildi. Avropanın aparıcı ölkələri fövqəldövlət olaraq məhv oldular və onların təsir dairəsi Avropa ilə məhdudlaşdı. Nəticədə, Avropa dövlətləri dünya arenasına çıxmaq üçün birləşməli oldular. Bu baxımdan Avropa Birliyi də İkinci dünya müharibəsinin səmərəsidir.

Tarixin ən qanlı müharibəsi kimi tanınan İkinci dünya müharibəsi qurbanlarının dəqiq sayı məlum deyil. Altı il davam edən və dünyanın 70-ə yaxın dövlətinin cəlb olunduğu bu müharibədə həlak olanların sayını 35 milyon göstərən də var, 68 milyon göstərən də.

Amma mənbələrin əksəriyyəti bu müharibəyə 100 milyondan çox adamın birbaşa əldə silah cəlb olunduğunu, ölənlərin sayının isə 50 milyondan çox olduğunu yazır. Öldürülən adamlardan 15 milyonu əsgər, qalanı isə dinc əhali olub.

"World War 2" saytı da ölkələr üzrə ayrı-ayrılıqda itkilərin sayını verməyə çalışıb. Əlbəttə, bunlar da təxmini rəqəmlərdir. Amma yenə də bir-birindən kəskin fərqlənən mənbələr arasında müharibənin qara statistikasında orta rəqəmlər haqqında təsəvvür yarada bilir.

Ölkə Əhali (1939) Ölü (Əsgər) Ölü (Mülki) Ölü (Yəhudi soyqırımı) Cəm 1939 əhalisinə
görə itki faizi
ABŞ 131.028.000 416.800 1.700 418.500 0,32%
Albaniya 1.073.000 28.000 200 28.200 2,63%
Almaniya 69.623.000 5.533.000 1.600.000 160.000 7.293.000 10,47%
Avstraliya 6.998.000 39.400 700 40.100 0,57%
Avstriya 6.653.000 40.500 65.000 105.500 1,59%
Belçika 8.387.000 12.100 49.600 24.400 86.100 1,02%
Braziliya 40.289.000 1.000 1.000 2.000 0,00%
Bolqarıstan 6.458.000 22.000 3.000 25.000 0,38%
Böyük Britaniya 47.760.000 382.600 67.800 450.400 0,94%
Myanma 16.119.000 22.000 250.000 272.000 1,16%
Kanada 11.267.000 45.300 45.300 0,40%
Çin 517.569.531 3.800.000 16.200.000 20.000.000 3,86%
Kuba 4.235.000 100 100 0,00%
Çexoslovakiya 15.300.000 25.000 43.000 277.000 345.000 2,25%
Danimarka 3.795.000 2.100 1.000 100 3.200 0,08%
Estoniya 1.134.000 40.000 1.000 41.000 3,62%
Efiopiya 17.700.000 5.000 95.000 100.000 0,6%
Finlandiya 3.700.000 95.000 2.000 97.000 2,62%
Fransa 41.700.000 217.600 267.000 83.000 567.600 1,36%
Hind-Çin 24.600.000 1.000.000 1.000.000 4,07%
Yunanıstan 7.222.000 20.000 220.000 71.300 311.300 4,31%
Macarıstan 9.129.000 300.000 80.000 200.000 580.000 6,35%
İslandiya 119.000 200 200 0,17%
Hindistan 378.000.000 87.000 1.500.000 1.587.000 0,42%
İndoneziya 69.435.000 4.000.000 4.000.000 5,76%
İran 14.340.000 200 200 0,00%
İraq 3.698.000 1.000 1.000 0,03%
İrlandiya 2.960.000 200 200 0,00%
İtaliya 44.394.000 301.400 145.100 8.000 454.500 1,02%
Yaponiya 71.380.000 2.100.000 580.000 2.680.000 3,75%
Koreya 23.400.000 378.000 378.000 1,6%
Latviya 1.995.000 147.000 80.000 227.000 11,38%
Litva 2.575.000 212.000 141.000 353.000 13,71%
Lüksemburq 295.000 1.300 700 2.000 0,68%
Malayziya 4.391.000 100.000 100.000 2,28%
Malta 269.000 1.500 1.500 0,56%
Meksika 19.320.000 100 100 0,00%
Monqolustan 819.000 300 300 0,04%
Hollandiya 8.729.000 15.800 124.500 106.000 246.300 2,82%
Nyufaundlend və Labrador 300.000 1.000 100 1.100 0,37%
Yeni Zelandiya 1.629.000 11.900 11.900 0,67%
Norveç 2.945.000 3.000 5.800 700 9.500 0,32%
Filippin 16.000.000 57.000 90.000 147.000 0,92%
Sakit okean 1.900.000 57.000 57.000 3,00%
Polşa 34.849.000 160.000 2.440.000 3.000.000 5.600.000 16,07%
Şərqi Timor 500.000 55.000 55.000 11,00%
Rumıniya 19.934.000 300.000 64.000 469.000 833.000 4,22%
Sinqapur 728.000 50.000 50.000 6,87%
Cənubi Afrika 10.160.000 11.900 11.900 0,12%
SSRİ 168.500.000 10.700.000 11.400.000 1.000.000 23.100.000 13,71%
İspaniya 25.637.000 4.500 4.500 0,02%
İsveç 6.341.000 200 2.000 2.200 0,03%
İsveçrə 4.210.000 100 100 0,00%
Tayland 15.023.000 5.600 300 5.900 0,04%
Yuqoslaviya 15.400.000 446.000 514.000 67.000 1.027.000 6,67%
Cəm 1.991.913.000 25.173.700 41.830.600 5.754.400 72.758.900 3,71%
  • Лиддел Гарт.
  • Гордиенко, Андрей Николаевич. Командиры Второй мировой войны. Т. 1–2. Минск, 1997–1998. Т. 1. ISBN 985-437-268-5, Т. 2. ISBN 985-437-627-3
  • .
  • Колпакиди А.И. ГРУ в Великой Отечественной войне. — М.: Яуза: Эксмо, 2010. — 608 с. — (ГРУ) — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-41251-8
  • В. И. Дашичев. Банкротство стратегии германского фашизма. М.: Наука, 1973.
  • Том 1 —
  • Том 2 —
  • BETHELL, Nicholas. Útok na SSSR: druhá světová válka. Praha : Svojtka & Co., 2000. ISBN 80-7237-279-3
  • BOYLE, David. Druhá světová válka ve fotografiích. Čestlice : Rebo, 2007. ISBN 978-80-7234-780-3
  • CAWTHORNE, Nigel. Bitvy druhé světové války. Frýdek-Místek : Alpress, 2007. ISBN 978-80-7362-446-0
  • CÍLEK, Roman. Holocaust: zřetězení zla. Praha : P3K, 2007. ISBN 978-80-903584-8-5
  • GILBERT, Martin. Druhá světová válka: úplná historie. Praha : BB/art, 2006. ISBN 80-7341-933-5
  • CHURCHILL, Winston. Druhá světová válka I–VI. Praha : NLN, Nakladatelství Lidové noviny, 2005. ISBN 80-7106-739-3
  • JORDAN, David; WIEST, Andrew. Atlas druhé světové války: fakta o bojových střetnutích na všech frontách. Praha : Ottovo nakladatelství, 2006. ISBN 80-7360-273-3
  • KEEGAN, John. Druhá světová válka. Praha : Beta-Dobrovský ; Plzeň : Ševčík, 2003. ISBN 80-7306-063-9
  • LIDDELL HART, Basil. Dějiny druhé světové války. Brno : Jota, 2000. ISBN 80-7217-117-8
  • NÁLEVKA, Vladimír. Druhá světová válka. Praha : Triton, 2003. ISBN 80-7254-390-3
  • OVERY, Richard. Proč spojenci zvítězili. Praha : Beta-Dobrovský ; Plzeň : Ševčík, 2008. ISBN 978-80-7306-338-2
  • PIEKALKIEWICZ, Janusz. Druhá světová válka. Praha : Svojtka & Co., 2007. ISBN 978-80-7352-764-8
  • SALMAGGI, Cesare; PALLAVISINI, Alfredo. 2194 dnů: ilustrovaná chronologie druhé světové války. Praha : Olympia, 2007. ISBN 978-80-7376-005-2
  • SHAW, Antony. II. světová válka den po dni. Praha : Naše vojsko : Columbus, 2007. ISBN 80-206-0732-3
  • WILLMOTH, Hedley Paul. Druhá světová válka. Praha : Euromedia Group — Knižní klub, 2005. ISBN 80-242-1403-2
  • Kronika druhé světové války. Praha : Fortuna Print, 2003. ISBN 80–7321-072-X
  • FRIEDRICH,Jörg Der Brand. München :13.Auflage 2003 ,Propyläen Verlag ,ISBN 3-549-07165-5
  1. (azərb.)
  2. . Воениздат, 1982. С. 465. 2 сентября — Подписание акта о безоговорочной капитуляции милитаристской Японии. Окончание второй мировой войны.
Vikianbarda İkinci Dünya müharibəsi ilə əlaqəli mediafayllar var.
  • im Lebendigen virtuellen Museum Online (LeMO)
  • in der Virtual Library Zeitgeschichte beim Historischen Centrum Hagen
  • auf dem Informationsportal zur politischen Bildung
  • . Regionalgeschichte des Zweiten Weltkriegs beim Historischen Centrum Hagen
    ("eines der ältesten geschichtswissenschaftlichen Angebote im deutschsprachigen Internet")
  • 2012-01-02 at the Wayback Machine beim Fachportal historicum.net (Redaktion: Ralf Blank, Historisches Centrum Hagen)
  • 2011-12-28 at the Wayback Machine
  • . Бронетанковые войска стран-участниц Второй мировой войны. СССР, Германия, Союзники, Ось.
  • 2012-01-17 at the Wayback Machine
  • 2016-01-13 at the Wayback Machine(ital.) — İkinci dünya müharibəsi şəkilləri
  • 2005-10-28 at the Wayback Machine(ing.)
  • от вторжения на территорию СССР до падения Берлина
  • Сайт "Победа. 1941–1945" — каталог фотодокументов
  • , статья о резолюции ОБСЕ, 02 июля 2009
  • 2014-03-30 at the Wayback Machine
  • des britischen Imperial War Museum (englisch)
  • ; Umfangreiches Bild- und Tonarchiv mit Bildern und Videos (englisch)
  • ; US-amerikanisches Bild- und Tonarchiv zum Zweiten Weltkrieg auf authentichistory.com (englisch)
  • ; Auflistung der Opfer- und Verlustzahlen auf users.erols.com, November 2005 (englisch)
  • ; Berichte russischer Zeitzeugen in deutscher Sprache auf kriegsende.aktuell.ru
  • ; Originaldokumente der Kapitulation, Digitalisat auf archive.org, 26. Dezember 2007
  • 2011-12-24 at the Wayback Machine; Originalton (35 Sekunden) im Deutschen Rundfunkarchiv (Real-Audio-Format)
  • ; historische Bilder und Dokumente des Bundesarchivs
  • [ölü keçid]
  • 2021-03-31 at the Wayback Machine
  • 2009-04-16 at the Wayback Machine(ing.)
  • (ing.)
  • 2005-05-07 at the Wayback Machine(ing.)
  • (alm.)
  • (ing.)
  • 2008-08-21 at the Wayback Machine(ing.)
  • (ing.)
  • (ing.)
  • 2012-01-13 at the Wayback Machine
  • 2012-01-26 at the Wayback Machine
  • 2011-12-14 at the Wayback Machine
  • Relaciones de los Estados Miembros de Naciones Unidas con España (en inglés)

.

İkinci Dünya müharibəsi
ikinci, dünya, müharibəsi, ikinci, dünya, müharibəsi, səhifəsindən, istiqamətləndirilmişdir, ikinci, dünya, müharibəsi, əsrdə, baş, vermiş, dünya, müharibəsindən, ikincisi, almaniya, ordusunun, polşaya, hücuma, başladığı, sentyabr, 1939, müharibənin, başlanma,. Ikinci Dunya muharibesi Dil Izle Redakte Ikinci dunya muharibesi sehifesinden istiqametlendirilmisdir Ikinci dunya muharibesi XX esrde bas vermis iki Dunya muharibesinden ikincisi Almaniya ordusunun Polsaya hucuma basladigi 1 sentyabr 1939 cu il muharibenin baslanma tarixi sayilir Lakin muharibeden evvelki bas veren hadiseler de nezere alinarsa muharibe daha once baslamis sayila biler Ikinci dunya muharibesiTarix 1 sentyabr 1939 2 sentyabr 1945 6 il 1 gun Yeri Afrika Avropa Asiya Atlantik ve Sakit okeanSebebi Alman fasizmi italyan revansizmi yapon sovinizmiNeticesi Antihitler koalisiyasinin qelebesiMunaqise terefleriAntihiler koa SSRI 1941 45 ABS 1941 45 Ingiltere CXR 1937 45 Fransa 1939 40 Azad Fransa 1940 44 Polsa 1939 Polsali direnisciler 1942 45 Yuqoslaviya Kralligi 1941 45 Kanada Avstraliya Yeni Zelandiya Yunanistan 1940 45 Cexoslovakiya CAR Norvec 1940 45 Hollandiya 1940 45 Belcika 1940 45 Braziliya 1942 45 Asilli ve kukla dovletler Filippin 1941 45 Monqolustan 1941 45 ve digerleri Berlin Roma Tokio oxu Fasist Almaniyasi Yaponiya Imperiyasi 1937 45 Italiya Kralligi 1940 43 Macaristan kralligi 1940 45 Ruminiya Kralligi 1941 44 Bolqaristan Kralligi 1941 44 Herbi Muttefiqler Finlandiya 1941 44 Tailand 1942 45 Iraq Kralligi 1941 Asilli ve kukla dovletler Mancukuo Italiya Sosialist Respublikasi 1943 45 Xorvatiya 1941 45 Slovakiya ve digerleriKomandan lar Iosif Stalin Vinston Corcill Franklin Ruzvelt Adolf Hitler Benito Mussolini HirohitoOlenler ve yaralananlarHerbi olenler 16 000 000 den cox Mulki olu 45 000 000 den cox Olenlerin umumi sayi 61 000 000 den cox 1937 1945 Herbi olenler 8 000 000 den cox Mulki olu 4 000 000 den cox Olenlerin umumi sayi 12 000 000 den cox 1937 1945 Vikianbarda elaqeli mediafayllar Ikinci dunya muharibesi cox boyuk miqyas alaraq demek olar ki butun dovletleri ehate etmisdi 2 sentyabr 1945 ci il tarixinde sona yeten muharibe 10 milyonlarla insanin olumune sebeb oldu doyus meydanlarinda esirlikde konslagerlerde 27 milyon herbi xidmetcinin heyati sona yetdi Bundan basqa muharibe 25 milyona yaxin dinc ehalinin heyatina son qoymusdu Bu muharibe dunya siyasetinin donum noqtesi oldu Dunya arenasinda quvvelerin yeni paylasmasi meydana cixdi Tekce Almaniya ve Yaponiya yox hemcinin koalisiyanin terkibine daxil olan Ingiltere ve Fransa da oz beynelxalq mahiyyetini itirdi Muharibeden sonra avtoritet movqeyini berpa eden ABS dunyada aparici olkelerin basinda dururdu Hitler Koalisiyasi na qarsi muttefiq olan SSRI ve ABS muharibeden sonra 50 ile qeder davam eden soyuq muharibe ye basladilar Muharibe 1945 ci ilde Antihitler koalisiyasinin qelebesi ile basa catdi ve belelikle de dunya siyasi xeritesi deyisikliye meruz qaldi Beynelxalq emekdasliq qurmaq ve novbeti toqqusmalara imkan vermemek ucun BMT yaradildi Bu zaman Afrika ve Asiyada azadliq ugrunda herekatlar ucun zemin formalasdi Mundericat 1 Muharibenin baslanmasi ve sebebleri 2 Muharibenin gedisati 3 Muharibenin xronologiyasi 3 1 1937 3 2 1938 3 3 1939 3 4 1940 3 5 1941 3 6 1942 3 7 1943 3 8 1944 3 9 1945 4 Muharibenin sonu 5 Muharibenin yekunlari 6 Neticeleri 7 Muharibenin qurbanlari 8 Ikinci dunya muharibesinin itkileri 9 Menbe 10 Edebiyyat 11 Istinadlar 12 Xarici kecidler 13 Hemcinin baxMuharibenin baslanmasi ve sebebleri Redakte1939 cu il 1 sentyabrda Almaniya Polsa uzerine hucuma kecdi 1939 cu il 1 sentyabrda saat 4 45 radelerinde Danziq limaninda olan Alman muharibe gemisi Schleswig Holstein Polsaya aid Westerplatte adli gemiye ates acdi Bu tarix uzun bir muddet ikinci dunya muharibesinin resmi baslangic tarixi olaraq qebul edildi Halbuki 4 40 radelerinde Alman bombardman teyyareleri Breslau nun 100 km serqindeki Wielun qesebesine hucum etmis ve 1200 insanin heyatina son qoymusdu Bundan evvel ise bir alman slovak boluyu 26 avqust tarixinde Jablona Kecidini isgal etmisdi Boluk komandirine hucum tarixinin texire salindigi xeberini bildirmek unudulmusdu Fitne fesad yolu ile hucuma kecen Almaniya serhedleri pozaraq Polsa uzerine 57 diviziya 1 5 milyon adam 2500 tank 2000 teyyare gonderdi 3 sentyabr tarixinde Ingiltere ve Fransa Almaniyaya muharibe elan etdiler Ikinci dunya muharibesi baslandi Sentyabrin 3 10 arasinda Avstraliya Yeni Zelandiya Hindistan Kanada Almaniyaya qarsi muharibeye qosuldular ABS ozunu biteref elan etdi Yaponiya Avropa muharibesine qarismadigini bildirdi Ikinci dunya muharibesinin baslanmasinin baslica sebebleri Birinci Dunya muharibesinden sonra qalib dovletlerin yaratdiqlari Versal Vasinqton sisteminin cox sert ve alcaldici olmasi Avropanin merkezinde Almaniyada qisasciliq ve militarizm ideyasinin yuksek derecede inkisaf etmesi Hitler reyx inin irqcilik deyersiz xalqlari esaret altina almaq siyaseti umumen dunya agaligina nail olmaq iddialari Qerb dovletlerinin xususen Ingiltere ve Fransanin nasizmin beseriyyet ucun tehluke olmaq mahiyyetini derk etmemeleri hetta onu sirniklendirmek ve sakitlesdirmek siyasetleri Iri dovletlerin o cumleden ABS in qarismamaq movqeyi tutmalari ABS basda olmaqla iri dovletlerin Almaniyanin iqtisadi herbi cehetden dircelmesine yardim etmeleri Sosializme nifret eden burjua demokratik olkelerin SSRI ile birlikde fasizme qarsi vaxtinda alternativ ittifaq yaratmaq zeruriyyetini derk etmemeleri SSRI nin muharibeni ozunden uzaqlasdirmaq ucun Almaniyaya guzestler etmesi hetta onunla iqtisadi elaqeler yaratmasi 30 cu illerin axirlari ucun Avropada ve Serqde herbi senaye komplekslerinin olmazin derecede sismesi ve i a Muharibenin gedisati RedakteIkinci dunya muharibesi kifayet qeder sert basladi Almanlar Qerbi Polsani viran qoydular Sazise uygun olaraq ruslar Polsanin serq yarisini isgal etdiler Ruslar hemcinin 1940 ci ilde Estoniya Latviya ve Litvani da isgal etdiler sonraki ilde onlar sovetlesmeye meruz qaldilar ve SSRI nin respublikalarinin uzvluyune daxil oldular Finlandiya SSRI ye qarsi muqavimet gosterdi SSRI 1939 1940 ci illerin qisinda Finlandiya ile qisa muharibe apardi Bu vaxt Qerbde hami aldadici sekilde sakit idi Almaniya Fransaya teref qosunlarini yoneldende fransizlar ozlerinin Majino xettinin arxasinda yerlesmisdiler Britaniya az sayda qosuna malik idi Almanlar hereket etmirdiler Bu Qeribe muharibe adlanirdi Iki boyuk Avropa olkesi hele de ozlerinin sulh dovrundeki baxislarindan el cekmirdi Bele qeribe qis erzinde almanlar oz quvvelerinin xususi telim mesqden kecirdiler onlarin yazdaki niyyetleri tam aydin idi 1940 ci ilin aprel ve may aylarinda almanlar qefleten Norveci Danimarkani ve Niderlandi isgal etdiler ve Belcikaya hucuma basladilar Onlarin zirehli diviziyalarinin ve adamlarin basi uzerinde uguldayan bombalarinin qarsisinda hec ne dayana bilmirdi Polsada istifade edilse de bu taktikalar fransizlari ve britaniyalilari heyrete getirmisdi 1940 ci ilin mayinda Fransa kampaniyasina baslayan Ucuncu Reyx cemi 6 hefteye Fransani isgal etdi Parisin ozu 1940 ci ilin 13 iyununda isgal edildi Mudafie yonumlu herbi nezeriyyeye malik olan Fransa ordusu olkede emeliyyat aparmaga hazirlasmamisdi onun herbi hava quvveleri yox idi hokumet bolunmusdu Hokumet meglubiyyet terefdari ve bir qeder alman meylli olan adamlar qrupunun eline dusmusdu ve bu adamlar 22 iyunda Fransani muharibeden cixardi Fransizlarin kicik qrupu Ingiltereye qacib general de Qollun basciligi altinda Azad Fransa herekatini yaratdilar Fransanin ozu yariya qeder almanlar terefinden isgal olunmusdu geri qalan yarisi ise Visi seherini oz paytaxti etmisdi ve marsal Filipp Petenin basciliq etdiyi totalitar rejimin hakimiyyeti altina kecmisdi 1807 ci ilde oldugu kimi 1940 ci ilde de yalniz Boyuk Britaniya Avropanin fatehi ile muharibede qalmisdi Britaniya ozunun tarmar edilmis quvvelerini materik Avropasindan Dunkerk limani vasitesile geri cekmisdi Hemin vaxt onlar daha cetin veziyyetle uz uze qalmaga hazirlasirdilar Avropadaki doyusler vaxti bas nazir vezifesinde Camberlini evez etmis Vinston Corcill bedbextlikde qehreman liderliyi vezifesine yukseldi Aylarla davam eden ve 1940 ci ilin payizinda ozunun kulminasiya noqtesine catan Britaniya ugrunda doyus hava hucumu formasini almisdi Bu vaxta qeder hec vaxt hansisa hava bombardmani bele guclu olmamisdi Lakin almanlar Britaniya uzerindeki semada nezareti ele kecirmeye qadir deyildi Tedricen britaniyalilar bombardmana qarsi daha ugurla vurusurdular Koventri seherinin yer uzunden silinmesi diger seherlerin heyati ve senayesinin dagidilmasi ve minlerle insanin oldurulmesine baxmayaraq Britaniyadaki istehsal fealiyyeti hele de davam edirdi Hava quvvelerinin ekser nezeriyyecilerinin mulahizelerinin eksine olaraq bombardmanlar mulki ehalinin menevi gucunu qira bilmirdi 1940 1941 ci illerin qisinda almanlar oz hucumlarinin agirligini serqe teref dondermeye basladilar Hitler qerara almisdi ki Ingilterede meseleni qurtarmazdan qabaq o Rusiya meselesini hell etmelidir Bele ki hetta Hitler nasional sosialist partiyasinin onde gelen sexslerinden olan Rudolf Hessi Britaniya ile gizlin sovdelesme ucun Ingiltereye yollayir Lakin Ingilislerin Hessi hebsxanaya atdigini oyrendiyi zaman Hessin ruhi xeste oldugunu metbuat vasitesile xalqa bildirib Ingiltere muhum dayaq noqtelerini kommunikasiya xetlerini elinde saxlamaqla muqavimeti davam etdirse de Fransanin teslim olmasi ile Hitler qerbde oz meqsedlerine catdigini guman edirdi Indi Avropada tam hakim olmaq ucun o oz quvvelerini SSRI ye qarsi yoneltdi Almaniya ile muqavilenin mexfi protokolunda ona ved edilmis erazilerin demek olar ki hamisini ele keciren Stalinin Balkan yarimadasina ve Qara deniz bogazlarina olan iddialari Hitleri ciddi narahat etmisdi 1940 ci ilin iyununda Hitler Vermaxt rehberliyine SSRI ye qarsi hucum plani hazirlamaq tapsirigi verdi Barbarossa adini almis plan 1940 ci il dekabrin 18 de tesdiq edildi 1941 ci il iyunun 22 de Almaniya SSRI ye hucum etdi SSRI nin Boyuk Veten muharibesi baslandi 1 Ildirimsuretli muharibe strategiyasina esaslanan alman qosunlari qefil zerbe ile Sovet ordusunu ciddi meglubiyyete ugratdi Almanlar qisa qeder Arxangelsk Hesterxan xettine cixmaq umidinde idiler SSRI nin qerb serhedlerinde hele tam komplektlesdirilmemis herbi birlesmeler daha yaxsi silahlanmis ve muasir doyus aparmaq tecrubesi daha cox olan alman qosunlarinin guclu hucumuna tab getire bilmedi boyuk itkiler vererek olkenin icerilerine dogru suretle geri cekildi Almanlar muharibenin birinci heftesinde Leninqrad ve Kiyeve yaxinlasdilar Smolenski ele kecirdiler Sentyabr ayinda alman ordusu Kiyevi tutdu Leninqradi muhasireye aldi ve Moskva uzerine guclu hucuma basladi Lakin Sovet ordusunun tesebbusu ele almaq seyleri sayesinde alman qosunlari Moskva doyusunde darmadagin edilerek geri atildi Barbarossa plani iflasa ugradi Ildirimsuretili muharibe plani puc oldu Noyabrin 15 de alman qosunlari boyuk quvve ile paytaxt uzerine ikinci defe hucuma kecdi Bezi yerlerde paytaxta 5 km e qeder yaxinlasa bilmis alman ordusunu sovet qosunlari mudafie doyuslerinde taqetden saldilar 1941 ci il dekabrin 5 ve 6 da sovet qosunlarinin eks hucumu baslandi Almanlar 100 250 km geriye cekilmeli oldular Ispaniyada veziyyet 1898 ci ilden beri olkede muhum koloniyalarin itmesi ile suretlenen iqtisadi ve sosial bohran vetendas muharibesinin bas vermesine sebeb oldu 1923 cu ilde diktator De Rivera general rutbesine yukseldi Olkenin yeni monarx qurulusu siyasi cehetden qeyri sabit veziyyetde olmasi iqtisadi ve sosial veziyyete de pis tesir etdi Eyni zamanda zadeganlarin ve ordunun royalist olduqlari ve qarsiliqli maraqlar sebebiyle sagci olduqlari bir veziyyet meydana geldi Lakin Kataloniyada ve Bask bolgesinde bu qrupa qarsi cixan insanlar ve kommunistler var idi De Rivera dovrunde bu qruplar diqqet merkezinde gorunseler de 2 ci Cumhuriyyetdeki milletciler ve Respublikacilar onlari ele kecire bilmemeleri sebebinden idareden ayrildiqdan sonra qurulan idareye geldiler lakin olke daxilinde artan qarisiqligin qarsisini ala bilmediler Neticede Respublikacilar ve Milliyyetciler arasinda vetendas muharibesi basladi Evvelce respublikacilar ustunluklu gorunurduler Ancaq sonradan Afrika ve Ispan ordusunun bir hissesi milletcilere qosuldu Hitler ve Mussolini Alman ve Italyan pilotlarini radikal hereketlerle doyuse getiren Ispaniyada ilk doyus gemisini sinadilar 1939 cu ilde milletci quvveler General Frankonun rehberliyi altinda meglub edildiklerinde olenlerin umumi sayi 600 000 nefere yaxin idi Yaponiya ise 70 ci meridiandan serqde Avrasiyani oz nufuz dairesi hesab edirdi Muttefiqleri de buna raziliq vermisdi O artiq Cinin boyuk bir hissesini isgal etmisdi Yaponiya Fransa Almaniyaya teslim olduqdan sonra oz herbi hisselerini onun mustemlekelerinde Vyetnam Laos ve Kambocada yerlesdirdi Filippindeki mulklerine tehluke yarandigini goren ABS Yaponiyadan qosunlarini geri cekmeyi teleb etdi ve bu olke ile strateji mehsul ticaretine qadaga qoydu Yaponiyanin idxali 75 azaldi Buna cavab olaraq 7 dekabr 1941 ci ilde bazar gunu seheri yapon teyyare dasiyicilarindan havaya qaldirilan yuzlerle doyuscu torpedo ve bombardmanci Havay adalarindan Ohau adasindaki Porl Harbor deniz bazasina genis miqyasli hava hucumu heyata kecirdi Bombaladiqlari 8 Dretnosun 6 si batdi ve digerleri yararsiz hala getirildi ABS Konqresi 8 dekabr 1941 ci ilde Yaponiyaya muharibe elan etdi Bununla da Yaponiyanin muttefiqi olan Almaniya ve Italiya dekabrin 11 de ABS a muharibe elan etdi Bir gun sonra Yaponiya Ingiltere Kanada ve Avstraliyaya da muharibe elan etdi Perl Harbor basqini ile eyni gunde Tayvan adasindan cixan yapon teyyareleri Filippin adalarina hazirliq hucumu etdi Bu adalar yapon qosunlari terefinden hucum edildikden derhal sonra isgal edildi General Duqlos Arturun rehberliyindeki ABS ordulari Filippinden geri cekilmeli oldu Yaponlar 1942 ci ilin mayinda Filippini ele kecirdikde 36 000 esger ve 25 000 mulki sexsi esir aldi Sonraki aylarda Yaponiya quvvelerinin herbi emeliyyatlari davam etdirerek Quam Honq Konq ve Malayziyani isgal etdi Malayziya yarimadasindaki Sinqapur da 1942 ci ilin fevralinda yaponlar terefinden ele kecirildi Yaponiya Bruney Saravak Borneo Serqi Timor Yava Sumatra Selebes Yeni Britaniya Solomon adalari Yeni Qvineyanin serqi Gilbert adalari Andaman adasi ve Aleut adalarina qeder torpaqlari isgal etdi Bu ugurlar Yaponiyaya Cenub Serqi Asiya denizlerinde helledici ustunluk qazandirdi Muharibenin xronologiyasi Redakte1937 Redakte 1937 7 iyul tarixinde aqressiv yonelenmis Yaponiyanin hakim quvveleri muharibeye tekan vermek meqsedile Cin ve Yaponiya arasinda atismalara basladirlar 1938 Redakte 15 iyul 10 avqust Xasan golu erazisinde Sovet yapon silahli qarsidurmasi yarandi 1939 Redakte Almaniyanin isgal etdiyi olkeler 23 avqust Moskvada Almaniya ve SSRI arasinda bir birine hucum etmemek haqqinda sazis imzalandi 2 1 sentyabr Almaniya ve SSRI Polsani oz aralarinda bolusdurmeye baslayirlar Almaniya Polsanin bolusdurulmesi istiqametinde ilk addimi ataraq 1 sentyabrda Polsaya qosun yeritdi SSRI ise oz novbesinde bu istiqametde 2 ci addimi 16 sentyabrda atdi SSRI 2 heftelik lengimekle Polsanin muttefiqlerinin Almaniyanin mutefiqi kimi SSRI ye de muharibe elan etmelerinin qarsisini meharetle almis oldu 3 sentyabr evvel Ingiltere sonra Fransa hemcinin Avstraliya ve Yeni Zellandiya Almaniyaya muharibe elan etdiler Sonraki bir nece gun erzinde Almaniyaya muharibe elan eden dovletlerin sirasina Kanada Nyufaundlend Cenubi Afrika Ittifaqi ve Nepal da qatildi Bununla da Ikinci dunya muharibesi baslamis oldu 5 sentyabr ABS ve Yaponiya Avropa muharibesinde oz neytralligini elan etdiler 17 sentyabr Sovet qosunlari Polsaya daxil oldu Hemin gun axsam Polsanin qanuni rehberliyi Ruminiyaya qacir 28 sentyabr almanlar Varsava seherini ele kecirirler Hemin gun Moskvada Almaniya ve SSRI arasinda yeni serhedler mueyyenledirilir kecmis Polsa erazisi 2 teref arasinda bolusdurulur 6 oktyabr Polsa ordusunun muqavimet gosteren axirinci hisseleri teslim olur Bundan sonra Hitler Almaniyasi Polsanin qerb hissesini almalanlasdirmaga baslayir buradaki polyaklar ve yehudiler Polsanin merkezine deportasiya edilir Polsanin SSRI nin payina dusen hissesinde ise sovetlesme kollektivlesme tetbiq edilir 8 noyabr Munhende ugursuz sui qesd 30 noyabr SSRI Finlandiyaya muharibe elan edir Qis muharibesi adini alan bu muharibe 1940 ci ilin mart ayina kimi davam edir Muharibe neticesinde ruslar cox boyuk itkiler verseler de Finlandiyaya mexsus erazilerin 10 ni isgal edirler 1940 Redakte 15 mart Sovet fin muharibesi sona yetir Moskvada baglanmis sulh muqavilesine gore Finlandiyanin bir hissesi SSRI ye verilir 9 aprel Alman qosunlari muharibe elan etmeden Danimarka ve Norveci isgal etdi 10 aprel Sovet qosunlari terefinden Baltikyani respublikalarinin tutuldu 22 iyun Fransanin kapitulyasiyasina dair akt imzalandi 13 avqust Alman aviasiyasi Boyuk Britaniyani bombardman etmeye basladi 23 sentyabr Italiya Serqi Afrikaya yurus etdi 27 sentyabr Almaniya Yaponiya ve Italiya arasinda Ucluk herbi sazisi baglanir 2 noyabr ABS prezidenti Franklin Ruzvelt butun olkelere aqressorlarla mubarizede komek teklif eledi 20 noyabr Macaristan Ucluye daxil olur 1941 Redakte 1 mart Almaniyani destekleyen Bolqaristan da Ucluye daxil olur 6 aprel Alman herbi quvveleri Yuqoslaviya ve Yunanistana soxulur 9 aprel Britaniya aviasiyasi Berlini bombardman edir 1 iyun Ingiltere ordusu Bagdada soxulur ve Livan ve Suriyaya hucum edir 16 iyun ABS hakimiyyeti oz erazisinde yerlesen butun Almaniya sefirliklerinin baglanmasini teleb edir 22 iyun Almaniya SSRI ye qarsi elan edilmemis muharibeye baslayir Burada onun muttefiqleri Ruminiya Macaristan Slovakiya Italiya ve Finlandiyadir 12 iyul Almaniyaya qarsi sovet ingilis birliyine dair sazis imzalanmisdir 11 sentyabr Amerika deniz herbi quvveleri ABS su serhedlerine daxil olduqlari halda Almaniya gemilerine hucum etmek emrini alir 30 sentyabr Almanlar Moskvaya hucuma basladilar 5 dekabr Sovet qosunlari Moskva etrafindaki alman qosunlarina eks hucum ederek onlari 250 kilometredekdek uzaqlasdirmaga muveffeq oldular Boyuk Britaniya Finlandiya Macaristan ve Ruminiyaya qarsi muharibe elan etdi 7 dekabr Yaponlar Amerikanin Havay adalarinda yerlesen Porl Harbor herbi deniz limanina hucum ederek elan edilmemis muharibeye basladilar 11 dekabr Cin Almaniya ve Italiyaya muharibe elan etdi 20 dekabr Hitler vetendaslarina muraciet ederek konullu olaraq Serq cebhesindeki qosunlar ucun isti geyim temin etmeyi xahis etdi 1942 Redakte 1 yanvar Vasinqtonda 26 olke Ucluy e daxil olan olkelerle hec bir sahede emekdasliq etmemek haqqinda sazis imzalandi 20 yanvar Berlinde Vanzey konfransi Yuksek rutbeli fasist memurlari yehudi problemini kokunden hell etmey e dair muzakireler apardilar 18 aprel ABS hava quvveleri Tokionu havadan bombaladi 24 aprel Alman hava quvveleri ingilis tarixi ve medeni obyektlerini hetta hemin obyektlerin herbi meqsedi olmasa da bombalanmasi emrini aldi 13 sentyabr Stalinqrad ugrunda doyusler baslandi 2 dekabr Cikaqoda yer uzunde ilk nuve reaktoru fealiyyete basladi Bu reaktorun yaradicilarindan biri de Italiyadan emiqrasiya etmis fizik Enriko Fermi idi 1943 Redakte Kasablankada Ruzvelt ve Vinston Corcilin istirakiyla konfrans acildi Amerika ve Ingiltere birge strateji fealiyyet haqqinda ve Simali Afrikada 2 iri miqyasli operasiya haqqinda raziliga geldiler 31 yanvar 2 fevral Stalinqrad doyusu sona yetir 19 aprel Varsavada 56 min yehudi qetle yetirilirdi 13 mart Simali Afrikada butun alman italyan qosunlari ingilisler terefinden herterefli muhasireye alinaraq teslim edildi 5 iyul 23 avqust Kurskda vurusmalar Bu vurusmalar sovet alman qosunlarinin cebhedeki veziyyetini deyismesi yolunda helledici oldu 10 iyun Sovet qosunlari Sisiliyadadir Italiya krali Viktor Emmanuel Mussolinin dusmenleri arasinda elaqe axtarir 24 iyul Ingilis aviasiyasi Hamburqu fosforlu bombalarla bombardman edir Netice seherin yarisi darmadagin edilmis 30 min adamin heyatina son qoyulmusdur 25 iyul Benito Mussolinin yaxalanmasi ve tutulmasi Italiya krali Viktor Emmanuel olkede yeni hakimiyyetin formalasmasi ugrunda ehemiyyetli addimlar atir 28 iyulda Italyanin fasist diktaturasindan azad olunmasi elan olunur 13 oktyabr Italiya Almaniyaya muharibe elan etdi 28 noyabr Ilk defe Stalin Ruzvelt ve Cercilin birge istirak etdiyi Tehran konfransi baslayir 26 dekabr Ruzvelt ve Corcillin istrak etdiyi Qahire konfransi Muttefiqlerin Turkiyeni Almaniyaya muharibe elan etmesi barede ugursuz teklifleri 1944 Redakte Avropada muharibenin gedisati 6 iyun ABS Kanada ve Boyuk Britaniya qosunlari Normandiyaya daxil olur ikinci cebhe acilir 20 iyul Hitlere qarsi teskil olunmus ugursuz sui qesd 1 avqust Varsavada general Tadeus Borkaevskinin basciligi altinda fasist Almaniyasina qarsi usyan baslayir Hitler Varsavanin yerle bir edilmesi haqqinda emr verir Usyancilarin SSRI ve Boyuk Britaniya terefinden destek haqqindaki umidleri bosa cixdi Usyanda 200 min polyak vefat edir 2 oktyabrda usyan yatirildi 25 avqust Ruminiya Almaniyaya muharibe elan edir 19 sentyabr SSRI ve Finlandiya arasinda muveqqeti sulh sazisi imzalandi 21 oktyabr Amerika qosunlari ilk defe olaraq iri alman seherlerinden biri olan Axeni aldilar 31 dekabr Macaristandaki yeni hokumet Almaniyaya muharibe elan etdi 1945 Redakte Montreal Daily Star Germany Quit May 7 1945 27 yanvar Qizil Ordu Osventsim konslagerini azad edir Bu zaman orda 7 min esir vardi Osventsim en boyuk lagerlerden biri olub fasist vehsiliyinin simvolu idi Bu lagerde esirlikde olanlarin sayi bir milyon uc yuz minden cox idi Onlardan doqquz yuz mini qaz kameralarinda bogulmus ve gullelenmisdir Iki yuz mini ise acliq ve xestelikden vehsi qaydalardan ve muxtelif aglasigmaz tibbi ekspertlerden vefat etmisdir 4 fevral Stalin Cercil Ruzveltin istiraki ile Yalta konfransinin acilisi Muttefiqler Yaponiyaya qarsi mubarizede birlikde olmaq haqqinda raziliga geldiler 13 14 fevral Drezdene hava hucumlari edilir Helak olanlarin deqiq sayi olmasa da 60 245 min arasinda oldugu texmin edilir 2 mart Amerika qosunlari Reyne gelirler 10 mart Tokyo Amerika terefinden bombardman edilir 80 min nefer helak olmusdur 12 aprel Franklin Ruzvelt vefat edir Prezidenti Harri Trumen evez edir 16 aprel Sovet qosunlari Berlin uzerine yurus edir 25 aprel tarixinde seher tamamile muhasireye alinir 25 aprel Amerikan ve Sovet qosunlari Torqau seherinde Elba yaxinliginda gorusurler 28 aprel Benito Mussoliini partizanlar terefinden gullelenir 30 aprel Adolf Hitler intihar edir 8 may Berlin yaxinliginda Karlsxortda imzalanan aktda Alman qosunlarinin zerersizlesdirilmesi ve fealiyyetinin dayandirilmasi serti etiraza baxilmadan ireli surulmusdur 9 may SSRI Berline daxil olur ve Ikinci dunya muharibesinin qelebe ile basa catmasi Fasizmin suqut etmesi 16 iyul ABS da Nyu Meksiko sehrasinda dunyada ilk defe nuve silahi tecrube olunmusdur 17 iyul Stalin Trumen Cercilin istiraki ile kecirilen Potsdam konfransinda Almaniyanin gelecek taleyi muzakire olunur 6 avqust ABS Xirosimaya atom bombasi atir 100 minden cox adam vefat edir 9 avqust 1945 Naqasaki ustunde atom gobeleyi 8 avqust SSRI Yaponiyaya muharibe elan edir 9 avqust ABS Naqasakiye atom bombasi atir 36 minden cox adamin heyatina son qoylur 14 avqust Yaponiya imperatoru Xiroxito kapitulyasiyani qebul etdiyini elan edir 2 sentyabr Tokioda Amerika gemisi Missuri nin goyertesinde Yaponiya numayendeleri qosunlarini sertsiz geri cekmek haqqinda akt imzaladilar 14 noyabr Baslica alman herbi muqessirlerin muhakime olunmasi ile elaqedar Nyunberq prosesinin baslanmasi Muharibenin sonu Redakte Berlin kuceleri dagintida Muharibenin gedisinde sonraki merhele 1944 cu il yanvar 1945 ci il sentyabr Almaniya fasizminin ve Yaponiya militarizminin darmadagin edilmesi ugrunda mubarize ile seciyyelenir Bu dovrde muttefiq olkelerin butun seyleri tezlikle muharibeye son qoyulmasina yoneldilmisdi 1944 cu ilin evvelinden etibaren SSRI qosunlarinin kecirdiyi bir sira strateji herbi emeliyyatlar neticesinde almanlar terefinden zebt edilmis sovet erazileri tamamile azad edildi doyusler Avropa olkelerine kecirildi 1944 cu ilin yanvar fevralinda Leninqrad Novqorod vilayetleri martda sag sahil Ukraynasi aprel mayda Krim Odessa vilayetleri iyunda Kareliya iyun iyulda Belarusiya iyul avqustda Qerbi Ukrayna avqust ayinda Moldaviya sentyabr oktyabrda Baltikyani respublikalar almanlardan xilas olundular 1944 cu ilin oktyabri ucun SSRI nin kecmis serhedi berpa olundu Sovet ordulari Merkezi ve Cenub Serqi Avropa olkelerinin erazilerine daxil oldular Onlarin fasistlerden azad edilmesi ve sovet nufuz dairesine kecirilmesi ugrunda mubarize baslandi Sozugeden strateji herbi emeliyyatlar sirasinda 1944 cu ilin iyun iyul aylarinda Vitebsk Bobruysk Minsk rayonunda kecirilen doyusler cox ibretamiz idi Bu doyusde almanlarin 17 diviziyasi ve 3 briqadasi tamamile mehv edilmis 50 diviziyasi ise oz heyetinin yarisini itirmisdi Umumen hitlerciler bu doyusde yarim milyon adam itirmisdiler Esir alinan 60 mine yaxin alman esker ve zabiti getirilerek Moskvanin Qirmizi meydanindan bayraqlarini ataraq kecirilmisdiler Bu Hitlerin hele 1941 ci ilin 7 noyabrinda Qirmizi meydanda fasist ordularinin resmi kecidini teskil etmek arzusuna cavab olaraq edilmisdi Elversli seraitden istifade eden muttefiqler 1944 cu il iyunun 6 da Fransanin simalina Normandiyaya qosun cixardilar Normandiya emeliyyatinda muttefiqlerin 2 9 milyon esgeri 10 min teyyaresi ve min herbi gemisi istirak etmisdi Belelikle Almaniyaya qarsi coxdan ved edilen ve gozlenilen ikinci cebhe acildi Indi Almaniya iki cebhede muharibe aparmaga mecbur oldu Antihitler koalisiyasi indi birlikde umumi dusmene qarsi vurusmaga basladi 1944 cu ilin avqustunda muttefiq qosunlarinin komeyi ile Fransa fasistlerden azad edildi Olkenin azad edilmesinde general de Qollun basciliq etdiyi Doyusen Fransanin herbi hisseleri de feal istirak etmisdiler Sovet ordularinin ugurlu hucumlari ve ikinci cebhenin acilmasi reyx in sosial iqtisadi siyasi ve herbi veziyyetini daha da agirlasdirdi Ugursuz olsa da furere qarsi sui qesdler basladi Onlardan biri 1944 cu il iyulun 20 de polkovnik Klaus fon Staufenberq terefinden edilmisdi Sui qesd netice vermemisdi 1944 cu ilde Hitler uc muttefiqi Ruminiyadan Bolqaristandan Finlandiyadan 1945 ci ilde ise Macaristandan mehrum oldu Cenub Serqi ve Merkezi Avropa olkelerinde milli azadliq herekati genis miqyas aldi Sovet ordularinin sozugeden olkelere daxil olmasi milli azadliq ve antifasist herekatlarina ve sovet meylli quvvelerin feallasmasina yeni vuset verdi Polsada Ruminiyada Bolqaristanda Yuqoslaviyada Albaniyada Yunanistanda Macaristanda Cexoslovakiyada yeni dovlet qurumlari ve ictimai herekatlar formalasdi Artiq nasist Almaniyasinin meglubiyyeti goz qabaginda idi Bele bir seraitde SSRI ABS ve Boyuk Britaniya dovlet bascilarinin Krim Yalta konfransi 1945 ci il fevralin 4 11 de toplandi Konfransda I V Stalin SSRI F Ruzvelt ABS ve U Corcill Boyuk Britaniya istirak edirdi Konfransda Almaniyaya qarsi birge mubarizeni davam etdirmek herbi emeliyyatlari six elaqelendirmek raziligina gelindi Konfransda terefler Almaniyanin gelecek perspektivleri barede de yekdil qerarlar qebul etdiler Muharibenin yekunlari Redakte Klement Ettli Harri Truman ve Iosif Stalin Potsdam konfransinda Iyul 1945 ci il Almaniyanin bolusdurulmesi Ikinci dunya muharibesi muharibeler tarixinde en dehsetli ve dagidici muharibe olmusdur Onun muxtelif merhelelerinde her iki doyusen terefden eyni zamanda 8 milyondan 12 8 milyona kimi insan 84 minden 163 mine qeder top 6 5 minden 18 3 mine kimi teyyare istirak etmisdi Herbi emeliyyatlarin ehate etdiyi erazi Birinci Dunya Muharibesindekinden 5 5 defe cox idi Muharibeye serf edilen xerclerin miqdari 4 trilyon ABS dollari olmusdu Onlarin 1 trilyon 117 milyardini sirf herbi xercler teskil etmisdir Muharibe zamani 60 milyondan cox adam telef olmusdu Ondan 27 milyonu SSRI nin 13 6 milyonu Almaniyanin 6 milyonu Polsanin 5 milyonu Cinin 2 5 milyonu Yaponiyanin 1 7 milyonu Yuqoslaviyanin 600 mini Fransanin 370 mini Ingilterenin 300 mini ABS in ve s payina dusmusdu Ikinci dunya muharibesinin en baslica yekunlarindan biri fasizmin ictimai siyasi sistem kimi yer uzunden silinmesidir Bu muharibede nasist Almaniyanin fasist Italyanin ve onlarin muttefiqlerinin meglubiyyeti neticesinde bas vermisdi Dunyada iki sistem burjua demokratik ve sosializm sistemleri qalmisdi Muharibeden sonra dunyada cox ciddi geosiyasi ve ictimai deyisiklikler bas vermisdi Avropada ve Asiyada bir sira musteqil dovletler yaradilmis serhedler yeniden qurulmus Merkezi ve Cenub Serqi Avropanin bir cox olkeleri fasizmden azad olduqdan sonra SSRI nin tesiri altina duserek sovet modelli siyasi inkisaf yolunu goturmusduler Asiyada Afrikada ve Latin Amerikasi olkelerinde milli azadliq herekati guclenmisdi Muharibe dovletlerarasi munasibetlerde yeni mutenasiblik yaratmisdi qalib ve meglub dovletler qrupu yaranmis qalib dovletler sirasinda ABS in ve SSRI nin nufuzu olmazin derecede artmis onlar dunyanin super dovletlerine cevrilmisdiler Ingiltere ve Fransanin dunyada rolu zeiflemisdi Muharibeden sonra Almaniya Vyetnam Koreya parcalanmisdi Ikinci dunya muharibesinden sonra sulhe ve tehlukesizliye xidmet eden kutlevi beynelxalq teskilat ve qurumlar yaranmisdi Onlarin arasinda hele muharibenin gedisinde formalasmis BMT mustesna yer tuturdu Ikinci dunya muharibesinin en baslica yekunlarindan biri de onun dunya sivilizasiyasini mehv olmaqdan xilas etmesidir O dunya sivilizasiyasini yeni inkisaf yoluna yoneltdi onun yeni mahiyyet almasi ucun mohkem zemin verdi Muharibe hemcinin dunyanin mueyyen zaman kesiyinde 2 ictimai siyasi dunya sistemine parcalanmasi ucun serait yaratdi Sonradan SSRI nin dunya sosializm sisteminin suqutu neticesinde sozugeden parcalanma aradan qalxdi Ikinci dunya muharibesi dunya sivilizasiyasini qoruyub inkisaf etdirmek ucun cox muhum dersler vermisdir Bele ki o beseriyyete boyuk felaketler getiren muharibelerin mahiyyetini derk etmek dersini verdi o xalqlara yeni dunya muharibesine ozu de dehsetli kutlevi qirgin silahlarinin movcud oldugu indiki dovrde yol verilmesine imkan yaratmamaq dersini verdi o xalqlara dunya muharibesine yol vermemeyin en baslica sertinin bu tehlukeye qarsi birlesmeyin cox vacib olmasi dersini verdi o gosterdi ki dunya muharibesine yol vermemek ucun ilk novbede regional muharibelerin bas vermesinin qarsisi alinmalidir o gosterdi ki muharibenin qarsisini almagin en onemli yollarindan biri de muharibe eleyhine tebligati guclendirmek bunun ucun mohkem ideya siyasi baza yaratmaqdir muharibenin qarsisini almagin en muhum sertlerinden biri de silahlanmaya son qoymaga kutlevi qirgin silahlarini mehv etmeye ve yenilerinin yaradilmasinin qadagan edilmesine nail olmaqdir Neticeleri Redakte Berlin divarinin gorunusu 1986 Hazirda movcud olan beynelxalq munasibetler Ikinci dunya muharibesi neticesinde formalasan Yalta sistemi uzerinde qurulub Ikinci dunya muharibesi dunyada movcud olan quvveler balansini koklu sekilde deyisdi Birincisi fasizmin qlobal cereyana cevirilmesinin qarsisi alndi Ikincisi dunyada ABS ve SSRI kimi super dovletler yarandi ve onlarin timsalinda qlobal ideologiyalar qisminde liberal demokratiya ile kommunizm tesdiqlendi ikiqutblu sistem formalasdi Ucuncusu beynelxalq munasibetleri tenzimleyecek ve beynelxalq tehlukesizliyi temin edecek umumdunya teskilat Milletler Liqasi daha effektiv teskilatla BMT ile evez olundu Dorduncusu demek olar ki yer uzunde mustemleke qalmadi Umumiyyetle enenevi mustemlekecilik transformasiyalara meruz qaldi ve iqtisadi siyasi asililigin yeni formalarli yarandi Besincisi Cin kimi SSRI ye reqib kommunist dovleti yarandi bunula da kommunist bloku cat verdi Altincisi Yaponiya fovqeldovlet olaraq aradan getdi ve faktiki olaraq Sakit Okean regionunda ABS siyasetinin platsdarmina cevirildi Avropanin aparici olkeleri fovqeldovlet olaraq mehv oldular ve onlarin tesir dairesi Avropa ile mehdudlasdi Neticede Avropa dovletleri dunya arenasina cixmaq ucun birlesmeli oldular Bu baximdan Avropa Birliyi de Ikinci dunya muharibesinin semeresidir Soyuq muharibe Berlin divari Almaniya Demokratik Respublikasi Sadako SasakiMuharibenin qurbanlari RedakteTarixin en qanli muharibesi kimi taninan Ikinci dunya muharibesi qurbanlarinin deqiq sayi melum deyil Alti il davam eden ve dunyanin 70 e yaxin dovletinin celb olundugu bu muharibede helak olanlarin sayini 35 milyon gosteren de var 68 milyon gosteren de Amma menbelerin ekseriyyeti bu muharibeye 100 milyondan cox adamin birbasa elde silah celb olundugunu olenlerin sayinin ise 50 milyondan cox oldugunu yazir Oldurulen adamlardan 15 milyonu esger qalani ise dinc ehali olub World War 2 sayti da olkeler uzre ayri ayriliqda itkilerin sayini vermeye calisib Elbette bunlar da texmini reqemlerdir Amma yene de bir birinden keskin ferqlenen menbeler arasinda muharibenin qara statistikasinda orta reqemler haqqinda tesevvur yarada bilir Ikinci dunya muharibesinin itkileri RedakteOlke Ehali 1939 Olu Esger Olu Mulki Olu Yehudi soyqirimi Cem 1939 ehalisine gore itki faiziABS 131 028 000 416 800 1 700 418 500 0 32 Albaniya 1 073 000 28 000 200 28 200 2 63 Almaniya 69 623 000 5 533 000 1 600 000 160 000 7 293 000 10 47 Avstraliya 6 998 000 39 400 700 40 100 0 57 Avstriya 6 653 000 40 500 65 000 105 500 1 59 Belcika 8 387 000 12 100 49 600 24 400 86 100 1 02 Braziliya 40 289 000 1 000 1 000 2 000 0 00 Bolqaristan 6 458 000 22 000 3 000 25 000 0 38 Boyuk Britaniya 47 760 000 382 600 67 800 450 400 0 94 Myanma 16 119 000 22 000 250 000 272 000 1 16 Kanada 11 267 000 45 300 45 300 0 40 Cin 517 569 531 3 800 000 16 200 000 20 000 000 3 86 Kuba 4 235 000 100 100 0 00 Cexoslovakiya 15 300 000 25 000 43 000 277 000 345 000 2 25 Danimarka 3 795 000 2 100 1 000 100 3 200 0 08 Estoniya 1 134 000 40 000 1 000 41 000 3 62 Efiopiya 17 700 000 5 000 95 000 100 000 0 6 Finlandiya 3 700 000 95 000 2 000 97 000 2 62 Fransa 41 700 000 217 600 267 000 83 000 567 600 1 36 Hind Cin 24 600 000 1 000 000 1 000 000 4 07 Yunanistan 7 222 000 20 000 220 000 71 300 311 300 4 31 Macaristan 9 129 000 300 000 80 000 200 000 580 000 6 35 Islandiya 119 000 200 200 0 17 Hindistan 378 000 000 87 000 1 500 000 1 587 000 0 42 Indoneziya 69 435 000 4 000 000 4 000 000 5 76 Iran 14 340 000 200 200 0 00 Iraq 3 698 000 1 000 1 000 0 03 Irlandiya 2 960 000 200 200 0 00 Italiya 44 394 000 301 400 145 100 8 000 454 500 1 02 Yaponiya 71 380 000 2 100 000 580 000 2 680 000 3 75 Koreya 23 400 000 378 000 378 000 1 6 Latviya 1 995 000 147 000 80 000 227 000 11 38 Litva 2 575 000 212 000 141 000 353 000 13 71 Luksemburq 295 000 1 300 700 2 000 0 68 Malayziya 4 391 000 100 000 100 000 2 28 Malta 269 000 1 500 1 500 0 56 Meksika 19 320 000 100 100 0 00 Monqolustan 819 000 300 300 0 04 Hollandiya 8 729 000 15 800 124 500 106 000 246 300 2 82 Nyufaundlend ve Labrador 300 000 1 000 100 1 100 0 37 Yeni Zelandiya 1 629 000 11 900 11 900 0 67 Norvec 2 945 000 3 000 5 800 700 9 500 0 32 Filippin 16 000 000 57 000 90 000 147 000 0 92 Sakit okean 1 900 000 57 000 57 000 3 00 Polsa 34 849 000 160 000 2 440 000 3 000 000 5 600 000 16 07 Serqi Timor 500 000 55 000 55 000 11 00 Ruminiya 19 934 000 300 000 64 000 469 000 833 000 4 22 Sinqapur 728 000 50 000 50 000 6 87 Cenubi Afrika 10 160 000 11 900 11 900 0 12 SSRI 168 500 000 10 700 000 11 400 000 1 000 000 23 100 000 13 71 Ispaniya 25 637 000 4 500 4 500 0 02 Isvec 6 341 000 200 2 000 2 200 0 03 Isvecre 4 210 000 100 100 0 00 Tayland 15 023 000 5 600 300 5 900 0 04 Yuqoslaviya 15 400 000 446 000 514 000 67 000 1 027 000 6 67 Cem 1 991 913 000 25 173 700 41 830 600 5 754 400 72 758 900 3 71 Menbe Redaktewww 9may az Arxivlesdirilib 2010 02 27 at the Wayback MachineEdebiyyat RedakteLiddel Gart Ikinci dunya muharibesi Gordienko Andrej Nikolaevich Komandiry Vtoroj mirovoj vojny T 1 2 Minsk 1997 1998 T 1 ISBN 985 437 268 5 T 2 ISBN 985 437 627 3 Ikinci dunya muharibesi Celi Germanii v vojne protiv SSSR Vojna na unichtozhenie vermaht i holokost Sajt dokumentalnoj voennoj literatury Militera Kolpakidi A I GRU v Velikoj Otechestvennoj vojne M Yauza Eksmo 2010 608 s GRU 3000 ekz ISBN 978 5 699 41251 8 V I Dashichev Bankrotstvo strategii germanskogo fashizma M Nauka 1973 Tom 1 Podgotovka i razvyortyvanie nacistskoj agressii v Evrope 1933 1941 gg Tom 2 Agressiya protiv SSSR Padenie tretej imperii BETHELL Nicholas Utok na SSSR druha svetova valka Praha Svojtka amp Co 2000 ISBN 80 7237 279 3 BOYLE David Druha svetova valka ve fotografiich Cestlice Rebo 2007 ISBN 978 80 7234 780 3 CAWTHORNE Nigel Bitvy druhe svetove valky Frydek Mistek Alpress 2007 ISBN 978 80 7362 446 0 CILEK Roman Holocaust zretezeni zla Praha P3K 2007 ISBN 978 80 903584 8 5 GILBERT Martin Druha svetova valka uplna historie Praha BB art 2006 ISBN 80 7341 933 5 CHURCHILL Winston Druha svetova valka I VI Praha NLN Nakladatelstvi Lidove noviny 2005 ISBN 80 7106 739 3 JORDAN David WIEST Andrew Atlas druhe svetove valky fakta o bojovych stretnutich na vsech frontach Praha Ottovo nakladatelstvi 2006 ISBN 80 7360 273 3 KEEGAN John Druha svetova valka Praha Beta Dobrovsky Plzen Sevcik 2003 ISBN 80 7306 063 9 LIDDELL HART Basil Dejiny druhe svetove valky Brno Jota 2000 ISBN 80 7217 117 8 NALEVKA Vladimir Druha svetova valka Praha Triton 2003 ISBN 80 7254 390 3 OVERY Richard Proc spojenci zvitezili Praha Beta Dobrovsky Plzen Sevcik 2008 ISBN 978 80 7306 338 2 PIEKALKIEWICZ Janusz Druha svetova valka Praha Svojtka amp Co 2007 ISBN 978 80 7352 764 8 SALMAGGI Cesare PALLAVISINI Alfredo 2194 dnu ilustrovana chronologie druhe svetove valky Praha Olympia 2007 ISBN 978 80 7376 005 2 SHAW Antony II svetova valka den po dni Praha Nase vojsko Columbus 2007 ISBN 80 206 0732 3 WILLMOTH Hedley Paul Druha svetova valka Praha Euromedia Group Knizni klub 2005 ISBN 80 242 1403 2 Kronika druhe svetove valky Praha Fortuna Print 2003 ISBN 80 7321 072 X FRIEDRICH Jorg Der Brand Munchen 13 Auflage 2003 Propylaen Verlag ISBN 3 549 07165 5Istinadlar Redakte Boyuk veten muharibesi 1941 1945 nece basladi ve basa catdi azerb Istoriya vtoroj mirovoj vojny 1939 1945 Voenizdat 1982 S 465 2 sentyabrya Podpisanie akta o bezogovorochnoj kapitulyacii militaristskoj Yaponii Okonchanie vtoroj mirovoj vojny Xarici kecidler Redakte Vikianbarda Ikinci Dunya muharibesi ile elaqeli mediafayllar var Der Zweite Weltkrieg im Lebendigen virtuellen Museum Online LeMO Zweiter Weltkrieg in der Virtual Library Zeitgeschichte beim Historischen Centrum Hagen Zweiter Weltkrieg auf dem Informationsportal zur politischen Bildung Battle of the Ruhr 1939 1945 Regionalgeschichte des Zweiten Weltkriegs beim Historischen Centrum Hagen eines der altesten geschichtswissenschaftlichen Angebote im deutschsprachigen Internet Der alliierte Bombenkrieg 1939 1945 Arxivlesdirilib 2012 01 02 at the Wayback Machine beim Fachportal historicum net Redaktion Ralf Blank Historisches Centrum Hagen Sajt o Vtoroj Mirovoj Vojne Arxivlesdirilib 2011 12 28 at the Wayback Machine Tablicy spravochnogo truda Istoriya vtoroj mirovoj vojny 1939 1945 gg Sajt Tankovyj front Bronetankovye vojska stran uchastnic Vtoroj mirovoj vojny SSSR Germaniya Soyuzniki Os Boyuk Veten muharibesi Arxivlesdirilib 2012 01 17 at the Wayback Machine Ikinci dunya muharibesi Katalog resursov Vtoraya mirovaya vojna v Seti Nepridumannye rasskazy o vojne ANPI Archives photos Arxivlesdirilib 2016 01 13 at the Wayback Machine ital Ikinci dunya muharibesi sekilleri Cvetnye fotografii Vtoroj mirovoj vojny Arxivlesdirilib 2005 10 28 at the Wayback Machine ing Multimedijnaya karta vojny ot vtorzheniya na territoriyu SSSR do padeniya Berlina Gosudarstvennye arhivy RF hranyashie fotodokumenty o Velikoj Otechestvennoj vojne 1941 1945 gg Sajt Pobeda 1941 1945 katalog fotodokumentov OBSE vozlozhil otvetstvennost za vojnu na Germaniyu i SSSR statya o rezolyucii OBSE 02 iyulya 2009 Aerofotosnimki Vtoroj mirovoj vojny Dokladnaya zapiska S Timoshenko i G Zhukova nakanune napadeniya fashistskoj Germanii na SSSR izgotovlennaya falsifikatorami Vospominaniya veteranov o Vtoroj mirovoj vojne Arxivlesdirilib 2014 03 30 at the Wayback Machine Oruzhie voennaya tehnika i forma Vtoroj mirovoj vojny Collections Online des britischen Imperial War Museum englisch World War II Multimedia Database Umfangreiches Bild und Tonarchiv mit Bildern und Videos englisch World War II US amerikanisches Bild und Tonarchiv zum Zweiten Weltkrieg auf authentichistory com englisch Source List and Detailed Death Tolls Auflistung der Opfer und Verlustzahlen auf users erols com November 2005 englisch 60 Jahre Kriegsende Berichte russischer Zeitzeugen in deutscher Sprache auf kriegsende aktuell ru Germany surrenders unconditionally 1945 Originaldokumente der Kapitulation Digitalisat auf archive org 26 Dezember 2007 Verkundung der Kapitulation der deutschen Wehrmacht 8 Mai 1945 Arxivlesdirilib 2011 12 24 at the Wayback Machine Originalton 35 Sekunden im Deutschen Rundfunkarchiv Real Audio Format Die deutsche Kapitulation 1945 historische Bilder und Dokumente des Bundesarchivs Druha svetova valka fronta cz Druha svetova valka a Reenacting na jednom miste militaryzone cz II svetova valka stranky Ceskeho rozhlasu 2 svetova valka Valku videt slyset II svetova valka priciny prubeh vysledek dusledky PDF olu kecid Druha svetova valka druha svetova cz Panzernet nemecka a sovetska obrnena technika druhe svetove valky Arxivlesdirilib 2021 03 31 at the Wayback Machine Barevne fotografie z druhe svetove valky World War II Database Arxivlesdirilib 2009 04 16 at the Wayback Machine ing World War II Encyclopedia by the History Channel ing Deutsche Welle special section on World War II Arxivlesdirilib 2005 05 07 at the Wayback Machine ing Der Zweite Weltkrieg shoa de alm World War II Propaganda Leaflet Archive ing World War 2 Pictures In Colour Arxivlesdirilib 2008 08 21 at the Wayback Machine ing Multimedia map from the invasion of the Soviet Union to the fall of Berlin ing World War II Military Situation Maps ing La Segunda Guerra Mundial Arxivlesdirilib 2012 01 13 at the Wayback Machine Vijna Ukrayinskij rahunok Ukrayinskij tizhden 18 2010 Ukrayina Druga svitova Tilki cifri Druga svitova vijna i dolya narodiv Ukrayini Druga svitova vijna zbroya i tehnika Batallas de la Segunda Guerra Mundial Historia de la Segunda Guerra Mundial Cronologia de la SGM Batallas y armamento utilizado durante el conflicto Arxivlesdirilib 2012 01 26 at the Wayback Machine Relaciones y organizaciones Espana en la Segunda Guerra Mundial Arxivlesdirilib 2011 12 14 at the Wayback Machine Relaciones de los Estados Miembros de Naciones Unidas con Espana en ingles Articulos y debates sobre la Segunda Guerra Mundial Cronologia de la Segunda Guerra Mundial dia por dia y bajo licencia Creative Commons Los sumergibles alemanes y la guerra submarinaHemcinin bax RedakteHolokost Fasizm Adolf Hitler Ucuncu Reyx Ikinci dunya muharibesinde istifade olunmus silahlarin siyahisi Boyuk Veten muharibesi ABS Ikinci dunya muharibesinde Menbe https az wikipedia org w index php title Ikinci Dunya muharibesi amp oldid 6055700, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.