fbpx
Wikipedia

Çuxursəəd bəylərbəyliyi

ÇuxursəədSəfəvilər dövlətinə bağlı bölgələrdən biri.

İrəvan vilayəti
ولایت ایروان‎
Çuxursəəd bəylərbəyliyi
1502–1736
StatusuƏyalət
Paytaxtıİrəvan
Ən böyük şəhəriİrəvan
Naxçıvan
Ordubad
Rəsmi dilləriAzərbaycan dili
Bəylərbəyi
• 1502-1509
Qaracəh-İlyas Bəybordlu (ilk)
• 1736
Pirməhəmməd xan (son)
Qurulması
Tarixi
• Yaranması
1501
• Osmanlı işğalı
1724-1735
1736
• Yaranması
1502
• Süqutu
1736
Ərazisi

Çuxur Səd əyaləti Qərbi Azərbaycanın tarixi adıdır. Bəzi mənbələrdə Çuxur Səəd kimi də yazılır.

Səfəvilər dövlətinin bayrağı
və gerbi


Mündəricat

Çuxursəd bu gün Ermənistan Respublikası adlanan torpaq uzun əsrlər boyu Çuxursəd adlanmış yurdun bir hissəsidir. Professor Minorski Mirzə Səmianın "Təzkirat-ül Moluk" kitabı üzərində apardığı araşdırmalarla bağlı yazdığı şərhdə mərkəzi İrəvan olan Çuxursəd vilayəti haqqında yazır":Çuxursəd sonradan geniş yayılmış bir coğrafi termindir. O, ilk dəfə Səvfəvilər dövründə və daha çox İrəvan əyaləti haqqında işlənib. "Aləmara"nın 168-ci səhifəsinin məzmununa görə, Qars Çuxursədlə Ərzurum arasında yerləşir. Həmin kitabın 558-ci səhifəsində yazılıb ki, Çuxursəd Axısxada qurtarır və onunla həmsərhəddir.

Çuxursəd türk lüğətində "topağın enişi" kimi şərh olunur. Burada zahirən Arazın tərəflərinin aşağı olması nəzərdə tutulur" (1) Əllamə Mirzə Məhəmməd xan Qəzvini də yazır"":Aləmara-ye Abbasi"də və qaim-məqamın təmtəraqlı ədəbi yazılarının bir-iki yerində adı çəkilən və mənə məxsus "Aləmara"nın haşiyəsində müsyö Minorskinin qeydində tez-tez bəhs olunan Çuxursəd İrəvanın yaxınlığında yerləşir. "Naxçıvan və Çuxusəd tərəfə yolandılar". Bu cümlə "Aləmara"da yüz dəfələrlə təkrar olunur. Deyilənə görə, o, Naxçıvan və Qarabağın sərhəddində bir vilayət olub. Yuxarıdakı cümlə də bunu təsdiq edir. Çuxur türkcə çala və quyu mənasındadır., ancaq "səəd"in nə demək olduğunu bilmədik". (1) Əllamə Qəzvini "Səd" adının izahından xəbərsiz olduğunu bildirsə də, Faruq Sumər onu "Səudlu" tayfası ilə əlaqələndirir və yazır: "Səudlu tayfası Qaraqoyunlu qəbiləsinin ətrafında cəmlənmiş və milləti həmin adla [Qaraqoyunlu] yaratmış digər tayfaların və təşkilatların başında dayanmışdı. Bu tayfa öz adını miladi təqvimi ilə XIV əsrdə (Ehtimal ki, qeyd olunan əsrin ikinci yaraısının ortalarında və yaxud əvvəllərində) tayfanın idarə edilməsinə məsuliyyət daşıyan tayfa başçısı və əmiri "Səd"in adından götürmüşdü.Belə görünür ki, bu əmirlə Qaraqoyunlu eli arasında qohumluq əlaqəsi olmuşdur. Çünki iranlı müəlliflər Səədin övladlarını qaraqoyunluların zadəganları kimi qələmə almışlar.

Hafiz Əbrunun yazdığına görə, Naxçıvanın və Sürməlinin ətrafı bu tayfanın qədimdən məskəni olmuşdur. Miladi təqvimi ilə 15-ci əsrdən sonra müxtəlif tarixi kitablarda haqqında danışılan bu tayfanın adı Səfəvilər dövründə İrəvanın və üç əyaləti əhatə edən məntəqələrə verilməklə Çuxursəd yaranıb. Həmin adın bu tayfanın yaşadığı ərazi ilə mütləq əlaqəsi olmalıdır". Səadət onu aram etdiyindən, Ona əvvəldən Çuxursəd adı verdilər. Əlbəttə, ad fələkdən nazil olur, Bu torpaqda səbəbsiz ad olmaz. Səadət ona görə bura nəsib olub ki, Bu vilayətin adına vurulub.

Professor Faruq Sümer Çuxursəd vilayəti ilə bağlı qiymətli tədqiqatlar aparmışdır. O, bu haqda yazır":… Çox uzun tədqiqatlardan sonra gəldiyim nəticəyə görə, İranlı müəlliflərin Çuxursəd adlandırdığı məntəqə Ərivanın qərb və cənub – qərb hissəsində bir nahiyə idi ki, o, osmanlıların mənbələrində "Səd çuxur" kimi qalmışdı. Bu nahiyə qərbdə Araz və Arpaçayın qovuşağına, cənubda isə Araza qədər uzanırdı. Bildiyim qədər bu kəlmə ilk dəfə "Diyarbəkriyyə" kitabında işlənib. Çələbinin gündəliyində Yavuz Sultan Səlimin İranla müharibədən qayıdarkən köç saldığı mənzilgahlar arasında bu nahiyənin də adı çəkilmişdir. (Məsələn, Çuxursədin ətraflarından sayılan Hacılaləli yaxınlığında Kiçik vadi kəndi və Böyük vadi kəndindən aşağı) düşdülər. Üçüncü gün 5-də Çuxursəd ətrafındakı Zəngi çaydan da keçib, Dəvəli Ömər kəndini və Keçi Vəli yurdunu arxada qoyaraq İrəvan şəhərini yaxınlığına endilər. 4-cü gün 6-da Çuxursəd ətrafındakı "Kilsə təpəsi"ndən keçib "Səkkiz mənzilikdə" mənzilgah qurdular. Dağ həm sol tərəfdə, həm də arxada idi. Burada adı çəkilən Çuxursəd ətrafındakı bəzi yerlər böyük miqyaslı coğrafi xəritələrdə də müşahidə olunur. "Cahanara"da da Qaffari ona işarə edir; İrəvan və Kilsə təpəsi Çuxursəddə idi. Həsən bəy Rumlu yazır ki, İskəndər mirzə Qaraqoyunlu Qaqzəmanla Çuxursəd və Sürməliyə gəldi və qışı orada keçirdi. O, Səfəvilər bölməsində (s.59) deyir ki, Şah İsmayılın Əlvənd Mirzə ağa Qaraqoyunlu ilə müharibəsi hicri təqvimi 907, miladi 1501-ci ildə Çuxursəddə və Şərur ətrafında baş verdi. Həmin müəllif əsərini başqa bir yerində Ərzurum valdisi İskəndər paşanın Çuxursədə hücumunu şərh edir. "… Sultan Süleymandan qabaq Rumun padişahı və Ərzurumun hakimi olan İskəndər paşa Hacı bəy Donbəlini qətlə yetirmiş və Çuxursədə gələrək onun bazarını yandırdırdı…" (s.356). Müəllifin burada Çuxursəd bazarı adlandıraraq söhbət açdığı bazar hər halda İrəvan bazarı olmalıdır. İbrahim Peçuy Əfəndi şahzadə Bayəzidin İrana qaçması barədə söhbət açarkən bu yerin adını "Saat-e Çuxur" və "Səd-e Çuxur" kimi qeyd eləyir".

Tuyğun paşa, qardaşı məltiyyə əmiri Mustafa paşa, eyntəb (antəb) əmiri Xosrov paşa öz əsgərləri ilə birgə onu təqib etməyə başladılar. Bir neçə dəfə arı kimi yuxarıda qarşılaşıb başının üstündə uçuşsalar da, bir müddətdən sonra "Saat-e Çuxur" adlanan yerdə şahzadəyə çatdılar (1-ci cild, səh. 349). Səfəvilər miladi təqvimi ilə 17-ci əsrdə Çuxursədi türklərlə sərhəddə özlərinin 8 idarəriçilik rayonunda ibarət ən böyük bəylərbəyliyi kimi yaratdılar. Çələbi öz kitabında deyir":87 uzunluq və 39 en coğrafi dərəcəsində bir qəsəbə və nahiyyə mərkəzi vardır ki, onu Çuxursəd adlandırırlar". Beləliklə, bu adın dəqiq və dürüst şərhini əldə etmiş oluruq. Yenə həmin müəllif yazır: "Arpaçay Çuxursəddə Araza birləşir". Əldə olan bu şərhlərlə "Çoxursəd"in, "Çuxursəd"in, "Saat-e Çuxur"un harada olmasını izləmək olar. Bütün bu məlumatlara və yuxarıda deyilənlərə istinad etməklə Çuxursədin dəniz səviyyəsindən aşağı olmasını və 14 əsrin ikinci yarısında Səd adlı türkmən əmirinin (Qara Məhəmmədin müasiri) qışlağına uyğun olaraq bu adın verildiyini söyləmək mümkündür. Sonralar adı bu yurda verilmiş türkmən əmirinin qəbiləsi qış fəslini həmişə burada keçirmişdir.

Mənbələrdə deyildiyi kimi, Səfəvilər dövründə də mərkəzi İrəvan olan bu nahiyyə böyük idarəçilik məntəqəsinə çevrildi. Əsl Səd-e Çuxur məntəqəsində Sürməli adlı digər bir yer də vardır ki, həmin yer Ərivanın qərbindədir. Kilsə təpəsi (Eçmiədzin) də Səd-e Çuxurun ən mühüm şəhərlərindən biridir. O, İqdırın şimali-qərbində, Qaqəzəmanın şərqində, Arazın kənarında yerləşir. Hicri qəməri tarixi ilə 788, miladi tarixi iləsə 1380-cı ildə baş vermiş Teymur dövrünün Birinci Şərq müharibəsində (3 illik yürüş) Sürməli qalası da işğal olundu və qalanın Tuman (Tümən) adlı türkmən hakimi əsir düşdü (Şərafəddin Əli Yəzdi..

Hafiz Əbru "Zibdətütəvarix" əsərində Şahruxun ordusunun hərəkətindən danışarkən deyir: "O yerin tərəkəmələrinin yaşadığı və türkmən ordusunun əsasını təşkil edən Səd oğullarının qədim yurdu Naxçıvana və Sürməliyə doğru hərəkət etdilər…" Buradan aydın olur ki, o yer Səd oğullarının qədim yurdu olmuşdur. Çuxursəddə sədlulardan əlavə, digər türkdilli qollar- ustaclılar və əspirlular da yaşayırdı.

Mirzə Səmiya "Təzkirət-ül moluk"un sərhəd əmirlərinin və xidmətdə olan şəxslərin tiyul və məvacibinə aid fəslində "Səfəvilər dövründə Azərbaycan əyalətinin dörd bəylərbəyliyinə bölündüyünü aşağıdakı kimi şərh etmişdir: a) Təbriz, b)Çuxursəd, c) Qarabağ, d) Şirvan" Beləliklə, İran-Osmanlı müqaviləsində (hicri qəməri 1049, miladi 1639-cu il) onun adı çəkilmişdir.

Çuxursəd adıçəkilən vilayətin adı olmaqla bərabər, bu vilayətdəki kəndin və məntəqənin də adı olmuşdur. Məhəmmədhəsən xan Müqəddəm Etimadüssəltənə yazır: "Çuxursəd həm də İrəvan Şərurunun kəndi və otlağıdır. 906-cı ildə türkmən Əlvənd paşa ilə şah İsmayıl bu yerdə döyüşmüşdür". İrəvan Şah İsmayıldan Şah Abbasa qədər Şah İsmayıl Xətai qiyamın başlanğıcında Ərdəbilin mövqeyimini iqamətgah üçün münasib bilmədiyindən, Çuxursəd vilayətinə getdi. Hicri qəməri 905, miladi təqvimi ilə 1500-ci ilin baharında Ərdəbili ziyarət sonra Göyçə gölü tərəfə yola düşdü. Zahirən bu səfərin məqsədi sultan Hüseynlə ittifaq bağlamaq kimi görünsə də, əslində o, Anatoliyə getmək istəyirdi. O, qışlaqda çadır qurduğu vaxt bir neçə qasidini müridləri hazırlamaq üçün Anatoliyə göndərdi. Qasidlərdən biri – Həmzə bəy qoç oğlu öz qəbiləsinə tərəf yola düşdü. Burada əgər özünü Cahanşah Qaraqoyunlu nəslindən hesab edən Hüseyn Baraninin iddiası barədəki fikirləri bir kənara qoysaq, o zaman İsmayılın ətrafına min nəfər kişinin toplaşması barədə deyilənləri qəbul etməyimiz yersiz olmaz, lakin şeyx Səfəvi Hüseyn bəyin əliylə tutulmasından qorxduğu üçün gecə ilə öz müridləri ilə birgə həmin məhəllədən qaçdı və İrəvanın cənubundakı Çuxursəd nahiyyəsinə gəldi. Burada ona doqquz qrup (doqquz övlam) birləşdi. Anatoli Səfəvilərindən olan Qaraca İlyas da öz tabeliyindəki şəxslərlə öz şeyxinin hüzuruna yetişdi. İsmayıl yoluna davam edərək Qağazaman, Ərzurum və Tərcandan keçib Sarıqaya adlanan yerin cənubunda qışı keçirdi (hicri 905 miladi 1500). İsmayıl burada Ustaclı qəbiləsinin Çavuşlu tirəsindən olan ata babası Süleyman oğullarını qəbul etdi. İsmayıl 2 aydan artıq Sarıqayanı özünə məskən seçdi. Bu müddətdə o, mağarada yaşayan və yerli əhalinin rahatlığını pozan böyük ayını oxla ayağından vuraraq müridlərini heyrətləndirdi və sonra Ərzincana getdi". Şah İsmayılın Ağqoyunlu Əlvənd mirzə ilə döyüşü də hicri qəməri 907, miladi 1501-ci ildə Çuxursədin Şərur tərəfində baş verdi. Əlvən Mirzənin 30 minlik, İsmayıl isə 7 minlik qoşunu (Həsən bəy Rumlunun yazdığına görə, əksəriyyəti cübbəsiz idilər) Şərur məntəqəsində üz-üzə gəldilər. Dərhal aydın olur ki, Ağqoyunlu qoşunu döyüşə yaxşı hazırlaşmamışdı, çünki əsgərlərin fərariliyinin qarşısını almaq üçün "göstəriş verildi ki, bütün dəvələri toplayıb zəncirlə bir-birinə bağlasınlar və qoşunun arxasında saxlasınlar. Məqsəd o idi ki, hər kim ki, vahiməyə düşüb vadiyə tərəf qaçsa, yolu bağlansın".

Çuxursəəd bəylərbəyiləri

Çuxur-Səd bəylərbəyi və ona tabe olan mahal və ulkalardan "Təzkirət əl-müluk"da Naxçıvan tüməni, Maku, Zəruzbil, Sədərək, Bəyazid qalası, Şadili eli ulkası, Dünbülü eli ulkası, Mağazberdin adları göstərilmişdir.

Çuxur-Səd coğrafi istilahı türk Sədlı oymağının adı ilə bağlıdır. Sədli oymağı isə daşıdığı bu adı Qaraqoyunlu boy bəyindən almışdır. XV yüzillikdən Naxçıvan və Sürməli bu oymağın yurdu olub, Arpa çayının Arazla birləşdiyi yerdən başlayaraq iki çay arasındakı çuxur isə Sədli oymağının qışlağı idi. Ona görə buraya Sədli çuxuru deyilmiş və sonralar bu Çuxur-Səd istilahı şəklində işlənmişdir. XVI-XVIII yüzilliklərdə Azərbaycanın mərkəzi İrəvan olan Şimal-Qərb vilayəti dövrün qaynaqlarında Çuxur-Səd adı ilə yazıya alınmışdır (11, № 6, 15). V.Minorski İsgəndər bəy Münşinin "Tarix-i alamara -yi Abbasi" adlı əsərinə istinad edərək yazır ki, Qars Çuxur-Sədlə Ərzurum arasında yerləşir və bu vilayət digər tərəfdən Axıska ilə həmsərhəddir.

I Şah İsmayılın 1505-ci ildə Qızılvəng monastırı haqqında verdiyi fərmana Çuxur-Səd hakiminin əməl etməsi haqqında göstərişi bu bəylərbəyiliyin XVI əsrin əvvəllərində təşkil olunduğunu göstərir. Çuxur-Səd bəylərbəyliyi barədə İ.P.Petruşevski yazır: "XVI əsrdə Çuxur-Səd (İrəvan) bəylərbəyiliyinə əmirlər həmişə Qızılbaş Ustaclı tayfasından təyin olunur və bu tayfanın obaları İrəvan vilayətində ulkalar alırdılar".

Əsas məqalə: Div sultan Rumlu

Qeyd etmək lazımdır ki, Ustaclı əmirləri ilə bərabər XVI əsrdə başqa Qızılbaş tayfa əyanlarının da Çuxur-Sədə bəylərbəyi təyin edilməsi barədə mənbələrdə məlumat vardır. H.923-933-cü (1517-1526-27) illərdə Rumlu eli əslzadələrindən Div sultan Rumlu Çuxur-Səd bəylərbəyi idi. 1538-ci ildə isə burada Ustaclılardan Bədir xan bəylərbəyi olmuşdu. H.956-cı (1549) ildə vilayətdə yenə Rumlu əmirlərindən Hüseyn Sultan Rumlunun hakim olduğu göstərilir (121, Bn.v.63a, 71; 67, 86; 181, 121). Həsən bəy Rumlu yazır ki, Ərzurum hakimi İsgəndər paşanın qoşunu 1549-cu ildə Çuxur-Sədə hücum etdikdə, burada hakim Hüseyncan sultan Rumlu idi. O, mülazimləri dağınıq olduğuna görə İsgəndər paşa ilə döyüşə girməyi məqsədəuyğun hesab etməmişdi. Bu zaman onun vəkili Təbət Ağanın qarovula göndərdiyi iyirmi nəfər İsgəndər paşanın kürd silahlıları ilə qarşılaşmış, savaşda beş nəfər itirərək geri çəkilmişdilər. İsgəndər paşanın qoşunu İrəvanı tutub bazarını yandırır, ancaq az vaxtda geriyə-Vana çəkilmək zorunda qalır.

Hüseyncan sultan Rumlu geri çəkilən Osmanlı qoşununu təqib edərək onlardan beş nəfər qətl edir. Bu hadisə Şaha çatdıqda dərhal İrəvana Çərəndab sultan Şamlınıın başçılığı altında yardım göndərir (77, 341, 401). Həsən bəy Rumlu Zülqədər elindən olan Təbət ağanın Hüseyincan sultan Rumlunun vəkili olduğunu qeyd etmişdir ki, burada vəkil vilayət hakiminin canişini mənasını ifadə edir.

Müəllifin Təbət ağa Zülqədərin h. 964 (1556-1557)-cü ildə qiymətli töhfə və hədiyyələrlə Osmanlı sarayına elçi göndərilməsi (77, 401) barədə məlumatı onun dövrün nüfuzlu əmirlərindən oldduğunu göstərir. Osmanlı hökmdarı Sultan Süleyman 1554-cü ildə Azərbaycana yeni hərbi yürüş təşkil etdiyi vaxtda da Hüseyn sultan Rumlu hələ vəzifədə qalırdı. Osmanlı ordusu İrəvana hücum etdikdə Hüseyn sultan Rumlu osmanlılar ilə qabaq-qabağa durmağın lüzumsuz olduğunu görüb, şəhəri tərk edir. Ona görə də Osmanlılar tezliklə İrəvanı tutur. Lakin nədənsə tezliklə də geri dönürlər. O, buna görə mərkəzə çağırılır. Yerinə Şahqulu Sultan Ustaclı Çuxur-Səd bəylərbəyi və hakimi təyin edilir. Əbdi bəy Şiraziyə görə isə Həmzə sultan Qazağın oğlu Şahqulu sultan Ustaclı 1551-ci ildə Məşhəd hakimi vəzifəsindən azad olunub, Çuxur-Sədə bəylərbəyi təyin edilmişdi (28,99; 108, 76). H.974-cü (1567) ildə Sultan Süleymanın vəfatı ilə əlaqədar Şah Təhmasibin başsağlığı vermək, Sultan Səlimin hakimiyyətə keçməsini təbrik etmək üçün vəzir Murad bəy İsfahani və 500 nəfər gənc ilə Çuxur-Səd hakimi Şahqulu sultanı da Osmanlı dövlətinə elçi göndərməsi onun Səfəvilər sarayında yüksək nüfuz sahibi olduğunu göstərir. O, Ədirnədə Sultan Səlimlə görüşmüş və Şahın göndərdiyi məktubu, hədiyyələri ona vermişdir (121, Bn.v.237a, 240b; 118, Bn.v.249a).

Şahqulu sultandan sonra oğlu Toxmaq xan ləqəbi ilə məşhur olan Məhəmməd xan Ustaclı İrəvan hakimi olmuşdu. İsgəndər Münşi göstərir ki, Məhəmməd xan Ustaclı II Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründən Çuxur-Səd əmir əl-ümərası olub, h.983-cü (1574) ildə Osmanlı hökmdarı Sultan Səlimin vəfatı, Sultan Muradın hakimiyyətə keçməsi münasibəti ilə əlaqədar olaraq çoxlu hədiyyə ilə İstanbula göndərilir. O, burada çox yaxşı qarşılanır və Sultan Murad ona min tümən xərclik verir (, 136, 139; 118, Bn.v.271a;).

Şah xan və sultanları elçi qismində xarici dövlətə göndərdikdə, həmin dövlətin başçısına qiymətli hədiyyələr aparırdılar ki, bunun yalnız bir hissəsi Şah xəzinəsindən götürülürdü. Onlar hədiyyənin qalan hissəsini idarə etdikləri vilayətin və mahalın gəliri hesabına əldə etməli, elçiliyin yol xərclərini də özləri çəkməli idilər (139, 884). İsgəndər bəy Münşi yazır ki, İsmayıl Mirzə hakimiyyətə keçdikdən sonra əyanlarının çoxu orduda qulluq edən Ustaclılar təqib edilir, gecələr öz yataqlarında da rahat yata bilmirdilər (80, 204). Ona görə ki, 1576-cı ildə I Şah Təhmasib vəfat etdikdən sonra, şahzadələr arasında hakimiyyət uğrundakı çəkişmədə Ustaclı tayfasının ən nüfuzlu əmiri Hüseyn bəy Ustaclı başda olmaqla Ustaclılar şahzadə Heydərin tərəfindən çıxış etmişdilər (20, 113, 119). Bu zaman Ustaclı tayfasının mötəbər əmirlərindən olan Çuxur-Səd bəylərbəyi Məhəmməd xan Ustaclı Osmanlı dövlətindən Qəzvinə qayıdır, ancaq burada ona diqqət və iltifat göstərilmir. Bu zaman onun Çuxur-Səddəki ulkası alınıb Əbuturab mirzəyə verilmiş və elə vilayətə də bəylərbəyi o təyin edilmişdi (.

Sultan Məhəmməd hakimiyyətə keçdikdən sonra, 1578-ci il fevral ayının 14-də İrəvan, Şorəgil ulkasının Məhəmməd xan Toxmağa verilməsi və onun bura bəylərbəyi vəzifəsinə qoyması haqqında yeni fərman vermişdir (121, Bn.v.301, 399b; .

Oruc bəy Bayat yazır ki, Sultan Məhəmməd, Məhəmməd xan Toxmağı Gürcüstan və Azərbaycanda olan qoşunların baş komandanı təyin edib, Həmədan, Gəncə, Təbriz, Maku, Naxçıvan, Mərənd, Ərdəbil, Sofiyan və Qaraağacın qorunmasını ona tapşırdı (79, 168-169). Məlum olduğu kimi, 1580-ci ilin sentyabr ayında Sultan Muradın qoşunu Lələ paşa başda olmaqla Azərbaycana hücum etmiş və Cəfər paşa isə xeyli qoşunla İrəvana göndərilmişdi. Bu vaxt İrəvan hakimi Əmir Toxmaq xan osmanlılarla vuruşub, onlardan 400 nəfərinə ciddi müqavimət göstərdiyinə görə 1581-ci ildə Fərhad paşa başda olmaqla Qars yolu ilə Çuxur-Sədə yeni qoşun göndərilir. Çuxur-Səd bəylərbəyi Məhəmməd xan Toxmaq vəziyyəti Azərbaycan bəylərbəyi Əmir xan Türkman və Qarabağ hakimi İmamqulu xan Qacara bildirir.

Nədənsə Əmir xan əsgəri yardımı gecikdirir və Məhəmməd xan Toxmaq azsaylı qoşunla Osmanlılarla vuruşda məğlub olub, Naxçıvana dönür və döyüşçüləri, uşaqları Əlincə qalasında yerləşdirir. Bəlkə də Təbrizin özü təhlükə qarşısında olduğuna görə Əmir xan Məhəmməd xan Toxmağa kömək edə bilməmişdi. Digər tərəfdən isə kürd qarətçilərinin də Təbrizə hücumu gözlənilirdi. Əmir xanın Təbrizi tərk etməməsi, Çuxur-Sədə yardım göstərməməsi bununla bağlı ola bilərdi (129, 102-103;.

Çuxur-Səd 1580-1604-cü illər arasında Osmanlı hakimiyyəti altında olmuşdu. 1604-cü ildə Qızılbaş ordusu İrəvanı azad etdikdən sonra I Şah Abbasın fərmanı ilə Əmirgunə xan Çuxur-Səd bəylərbəyi təyin olunur. O bu vəzifəyə keçməmişdən qabaq Qəzvinin darğası idi və 1603-cü ilin sentyabr ayında I Şah Abbasın qoşunu ilə Təbrizi Osmanlıların əlindən geri almaq uğrunda gedən vuruşmalarda adi bir əsgər kimi iştirak etmişdir ( .

Əmirgunə bəy Qacar hələ əmirlik rütbəsi almamışdan qabaq, yəni 1603-cü ildə savaşlardakı igidliyinə görə Şahın etimadını qazanmşdı. Elə bu vaxt Şah onu Arasbara göndərib tapşırdı ki, Qarabağda Qacar oymağından və başqa el-ulusdan dəstə toplayıb Araz sahilini qorusun (. H.1012-ci ilin şəvvəl ayında (mart 1604-cü ildə) Qızılbaş ordusu İrəvan qalası uğrunda vuruşarkən Əmirgunə Qarabağdan öz dəstəsi ilə bura gəldi. Onun dəstəsi İrəvanın köhnə qalasının Şərq tərəfindəki bürcü tutdu. İrəvan qalası fəth olunduqdan sonra vilayətə hökmranlıq Əmirgunə xana tapşırıldı. Naxçıvan ulkası Maqsud sultan Kəngərliyə, Kağızman və onun ətrafı isə Sədlu Sultana verildi. 1605-ci ildə Osmanlı ordusu yenidən İrəvana hücum etmək istədikdə I Şah Abbas Əmirgunə xana İrəvan əhalisini başqa yerə köçürməyə tapşırır və o, İrəvan camaatını Qaradağa köçürür (.

Osmanlı ordusu İrəvanı təhlükə altına aldığı zaman Maqsud sultan Kəngərli Naxçıvan əhalisini Dizmar və Qaradağa, Təhmasibqulu bəy isə Culfa əhalisini İsfahana köçürdürlər. Həmin ilin qışında İrəvan hakimi Əmirgunə xan və Naxçıvan hakimi Maqsud sultan Kəngərli Əlincə qalasında qışladılar. 1606-cı ildə I Şah Abbasın yeni hərbi cəhdləri ilə İrəvan qalası tamamilə azad olundu.

Əmirgunə xan yenə də Çuxur-Səd bəylərbəyi və İrəvan hakimi olur. Qoçaqlığına görə Əmirgunə xana Göycə gölü ətrafında bir neçə kənd ulka verildi. 1607-ci ildə Zeynəl bəy Çors, Mustafa bəy isə Maku hakimi təyin olundular (80, 668, 721).

I Şah Abbas Əmirgunə xan Qacara İrəvan qalasının təmir olunmasını tapşırmışdı. İsgəndər bəy Münşi yazır ki, İrəvan qalası təmir edilərkən Əmirgunə xan və onun məmurları, mülazimləri Əlincə, Ordubad və Naxçıvanda çətin günlər keçirirdilər. O, öz məmurları ilə köçkünləri Azərbaycanın el, ulus və pərakəndə halda olan tərəkəmələri içərisindən toplayıb yenidən İrəvana gətirdi. İraq-i Əcəmdən Şah Abbasın əmri ilə Qacarın Ağcaqoyunlu oymağı, Musaoğlu, Səbat elinin hamısı gətirilib İrəvan və Şərurda yerləşdirildi. Yenidən Qızılbaş elləri öz qədim yurdlarına qayıtdılar. Əmirgunə xanın qoşunları Qars vilayətini də tutub bəylərbəyiliyə daxil etdilər. İsgəndər Münşi yazır ki, Əmirgünə xanın başçılığı ilə qalalar, şəhərlər bərpa olundu. Vilayətin iqtisadi həyatında tezliklə böyük irəliləyişlər başlandı (80, 740-742).

1608-ci ildə İrəvanda Əmirgunə xan tərəfindən Cəlalilərə qonaqlıq verilmiş, ancaq Əmirgunə xan Cəlaliləri qarşılamağa getmədiyi üçün üzürxahlıq edib demişdi: "Qala kutvalları dövlətin inanılmış adamlarıdırlar. Padşahdan icazəsiz onun evi olan qalanı qoyub getməyə ixtiyarımız yoxdur. Buna görə də sizi qarşılamavğa gələ bilmədim" (80, 773). Buradan aydın olur ki, bəylərbəyi hökmranlıq etdiyi bəylərbəyilikdə nə qədər müstəqil olsa da, Şahın icazəsi olmadıqda mərkəzdən başqa yerə gedə bilməzdi.

1612-ci ildə İstanbulda Osmanlı-Səfəvi andlaşmasından sonra Salmasda iki dövlət arasında sərhədi təyin etmək və müqavilə əsasında Səfəvi dövləti tərəfindən sənədlərə möhür vurmaq Əmirgunə xana tapşırılmışdı. Sülh müqavilənaməsi əsasında demarkasiya sənədlərini Osmanlı dövləti tərəfindən Məhəmməd paşa və sərhəd sancaqbəyiləri, Səfəvi dövləti tərəfindən isə Əmirgunə xan və bu tərəfin əmirləri möhürləmişdilər. 1617-ci ildə İrəvan qalası yaxınlığında Osmanlılara qarşı vuruşmada şücaət göstərdiyinə görə Şah Əmirgünə xanı "Sarı Aslan" adlandırmışdı (80, 864, 910).

Şah Təhmasib dövrünün qorçusu Gülabi bəyin oğlu Əmirgunə xan (Sarı Aslan) Qacar elinin Ağcaqoyunlu oymağından idi. Əmirgunə xan Qəzvin darğalığından Çuxur-Səd bəylərbəyiliyinə qədər yüksək vəzifəyə qalxa bilmişdi. 1625-ci il iyul ayında 0, Gürcüstanda vuruşmada möhkəm yaralanır. Qacar döyüşçüləri onu yaralı halda vuruş meydanından çıxarırlar. Bir müddət İrəvanda yaralarını müalicə etdirir. Lakin 1625-ci ilin axırlarında elə həmin yaradan da ölür. I Şah Abbasın əmri ilə onun böyük oğlu Təhmasibqulu bəyə xan titulu verilib Çuxur-Səd əmir əl-ümərası təyin olunur. İsgəndər Münşi yazır ki, "hal-hazırda o vilayətdə hökmrandır" (80, 1031, 1041). "Zeyl-i alamara-yi Abbasi" də göstərilir ki, 1629-cu ildə Xosrov paşanın Osmanlı ordusu öncə Bağdadı və sonra Təbrizi tutmaq məqsədi ilə Diyarbəkrdən hərəkət edib Mosula daxil olduqda Təhmasibqulu xan Çuxur-Səddə hakimiyyətdə idi. İmperiyanın şimal-qərb sərhədlərinin qorunması ona, şərq sərhədlərinin müdafiəsi isə bu zaman Xoyda olan Naxçıvan hakimi Maqsud sultan Kəngərliyə tapşırılmışdı.(81,32)

Beləliklə, Əmirgunə xan 20 ilə yaxın Çuxur-Səd bəylərbəyi və İrəvan hakimi olmuşdur.Əmirgunə xanın qısa tərcümeyi-halı göstərir ki, təsadüfi adamlardan bəylərbəyi olmur, bu vəzifəyə bacarıqlı, cəsarətli şəxslər, düşüncə sahibi olanlar seçilirdilər. Əbəs deyil ki, 1618-ci ildə ölkədə siyasi vəziyyət gərginləşdikdə Şah məsləhət üçün Əmirgünə xanı Ərdəbilə dəvət etmişdi (86, 402).

1635-ci ildə Çuxur-Sədə Sultan Muradın süvari dəstələri hücum edir, doqquz günlük mühasirədən sonra İrəvan şəhərini osmanlılar yenə də tutub Təhmasibqulu xanı əsir götürüb İstanbula aparırlar. Təhmasibqulu xan ömrünün axırına qədər İstanbulda qalır (142, 255; 206, 110-111).

1636-cı ildə Şah Səfi qoşunları tərəfindən İrəvan azad edildikdən sonra Lar hakimi Kəlbəli xan Çuxur-Səd bəylərbəyi və əmir əl-ümərası təyin edildi. Şah Səfinin əmri ilə İrəvan qalasının təmiri də ona tapşırıldı. Ancaq 1640-cı ildə Kəlbəli xan öldürüldü. Məhəmməd Yusif Qəzvini yazır ki, Kəlbəli xan öldürüldükdən sonra cilovdarbaşı Məhəmmədqulu xan Cığatay Çuxur-Səd bəylərbəyi oldu (128, v.104a, 132 b; 108, 259).

1646-cı ildə isə xassə qulamlarının yüzbaşısı olmuş, sonra söhbət yasavulu vəzifəsinə keçmiş Keyxosrov bəy Çərkəz Çuxur-Sədə bəylərbəyi göndərilmişdi. Həmin ilin mart ayında isə onu Mehrab xan Qacarın oğlu Murtuzaqulu xan əvəz etmişdi (128, v.190b).

1656-1663-cü illərdə Çuxur-səd bəylərbəyi Qazaq xan Çərkəz Şamlının oğlu Nəcəfqulu xan idi (206, 179). Nəcəfqulu xandan sonra Əmirgunə xanın oğlu Abbas Çuxur-Səd bəylərbəyi və İrəvan hakimi təyin edilmişdi. Ondan sonra isə ləzgi Səfi xan burada bəylərbəyi olmuşdur. O, Şah tərəfindən cəzalandırıldıqdan sonra Rüstəm xanın oğlu Səfiqulu Çuxur-Sədə bəylərbəyi göndərilir (89, 24).

Şarden yazır ki, hazırda Səfiqulu xan İrəvan bəylərbəyidir. O keçmiş Şah (II Şah Abbas) dövründə Səfəvi İmperatorluğunun ən mühüm əyalətlərindən birində hökmranlıq edirdi. Lakin saray qadınlarının təhriki ilə keçmiş padşah vəfat etməmişdən üç il qabaq tutduğu vəzifədən azad edilmişdi. Səfiqulu xanın arvadı ana tərəfdən Şahın qohumu idi. Şah Süleymanın hakimiyyətinin (1666-1694) ilk illərində onun xahişi ilə ərini Şah yenidən İrəvan hakimi və Çuxur-Səd bəylərbəyi təyin edir. Səfiqulu xan digər hakimlərə nisbətən ədalətli olduğu üçün hökmran olduğu ərazinin əhalisinin hörmətini qazanmışdır. Lakin yerli sultanlar və əyanların bir çoxu ona tabe olmaqdan boyun qaçırıb, əleyhinə Şah və divanbəyiyə çoxlu şikayətlər edirdilər. Səfiqulu xan da öz növbəsində Çuxur-Səd vilayətindəki vəziyyət barədə vaxtaşırı Şaha məlumat göndərirdi. Nəhayət, Şah fərman verir ki, kiçik hakimlər sözsüz olaraq İrəvan hakiminə tabe olmalıdırlar. Şarden yazır ki, həmin fərmanı Şahın qulamı İrəvana gətirdikdə mən İrəvanda idim. Onun gəlib qayıtması İrəvan hakiminə 400 tümənə başa gəlmişdi. Bu məbləğ onun mənzil və yemək xərcindən əlavə idi (113, c.II, 314-315).

Z.Kanakertsi isə yazır ki, Səfiqulu xanın dövründə yollarda oğrular və yolkəsənlərin sayı çoxalmışdır. Oğrular cəzalandırılmırdı. Onlardan cərimə alaraq buraxırdılar. Onlar yenidən oğurluq edirdilər. Bütün İrəvan əhalisi və qoşunlarının şikayəti nəticəsində Səfiqulu xan həbs olundu. Şah İrəvanın keçmiş hakimi Abbas xanın kürəkəni Zal xanı İrəvana hakim təyin etdi. Zal xan İravana Azərbaycanın baş vəziri Mirzə İbrahimlə gizli gəlir. Onları qarşılamağa adam getməmişdi. Çünki camaat onların gəldiyini bilmirdi. Zal xan İrəvan qalasına daxil olduqdan sonra vəzir, şeyx ül-islam və bəzi başqa əyanları çağırtdırıb Şahın fərmanını oxudu. Oraya toplaşanların hamısı ona itaətkar olduqlarını ifadə etdilər. Müəllif bu mərasimdən sonra carçının küçəyə çıxıb "Zal xan İrəvanın sahibi oldu. Ömrü çox olsun"deyə uca səslə İrəvan sakinlərinə bildirişini türkcə olduğu kimi əsərində qeyd etməsi, şəhərdə türk dilinin işlənmə səviyyəsinin göstəricisi olub, həm də bu diyarın bir türk yurdu olmasından xəbər verir. 1679-cu ildə İrəvanda zəlzələ oldu, bir çox binalar dağıldı. Lakin Zal xanın göstərişi ilə dağılmış binalar bərpa olundu. Bu vaxt İrəvanın qala divarları da dağılmışdı. Azərbaycan vəziri İbrahim yenə İrəvana gəlib qonşu xanları - Naxçıvan, Bərdə, Zəyəm, Lori, Maku sultanlarını da çağırıb onlara qalanın tikilib bərpa edilməsinə köməklik etmələrini tapşırdı (206, 183-184, 194-197).

Zal xandan sonra Şah Sultan Hüseyn (1694-1722) Murtuzaqulu xanı İrəvana hakim göndərmişdi. O, naxçıvanlı Məhəmməd ağa xanın oğlu idi. İrəvana gəldikdən sonra vergilərin miqdarını azaltmışdı. Həmişə Şaha, saray məmurlarına hədiyyələr göndərirdi. Ondan sonra Şah Məhəmmədqulu adlı başqa bir nəfəri İrəvana hakim təyin edir. Məhəmmədqulu xan da bir çox mahallarda vergiləri yüngülləşdirib ticarət yollarının təhlükəsizliyini təmin edə bildi. O, üç il yarım bu vəzifədə işləmiş və vəzifədən çıxarıldıqdan sonra Şah Sultan Hüseyn Əmirgunə xanın nəvəsi Fəzləlini İrəvana hakim təyin etmişdi (206, 223-224).

Yuxarıda qeyd etdiklərimizdən aydın olur ki, XVI əsrdə olduğu kimi, XVII əsrdə də Çuxur-Səd vilayətini Türkman Rumlu, Ustaclı, Zülqədər, Qacar adlı qızılbaş-türk tayfa əsilzadələri idarə etmişdi.

Mərkəzi İrəvan olan Çuxursəd əyaləti Azərbaycanın dörd əyalətindən biri olmuş və aşağıda qeyd olunan 8 inzibati hissəyə bölünmüşdür:

  • 1. Naxçıvan — Arazın sol sahilində.
  • 2. Maku — Arazın sağ sahilində (Çaldıran çölü də bura daxildir)
  • 3. Zarozəbil — Göyçə gölünün cənubi-şərqi hissəsində Zərzəbil adlı kənd.
  • 4. Sədərək — İrəvandan Naxçıvana gedən yolun yarısındakı Şərur nahiyəsində yerləşir.
  • 5. Bayəzid — Türkiyə torpağında Ağrı dağının cənubunda yerləşir.
  • 6. Şadilu — Ağrı dağının yaxınlığında yerləşir.
  • 7.Əkrad-e Donboli — Türdilli yazıya malik bir ilin (ərazi vahidi) bir hissəsi olmasını ehtimal etmək olar.
  • 8. Məğazbord — Arpçayın qərb tərəfində, İranın şimal qərbində son nöqtə hesab olunan "Əfi" xaroabalığının yaxınlığındadır.

Mənbə

  • Əmir Sad (XIV əsrin sonu – 1410-cu il);
  • Pirhüseyn bəy (Əmir Sadın oğlu, 1410-cu ildən);
  • Piryaqub (Pirhüseynin oğlu, 1420-ci il);
  • Əbdül ( Pirhüseynin oğlu-1430-cu il);
  • Uzun Həsən (1447-ci il);
  • Yaqub bəy Cahan şahın hökmü ilə (1440-cı il);
  • Həsənəli Qaraqoyunlu (1460-cı ildən);
  • Div sultan Rumlu (1515-ci ildən);
  • Hüseynxan sultan (1550-ci ilədək);
  • Şahqulu sultan Ustaclı (1550-1575-ci illər)
  • Qara Mustafa (1577-ci il);
  • Məhəmməd xan Ustaclı Toxmaq (1576-1583);
  • Fərhad paşa (1580);
  • Məhəmməd Şərif paşa (1604-cü ilədək);
  • Əmirgunə xan Ağcaqoyunlu-Qacar (Şah Abbas dövründə – 1605-1621);
  • Təhmasibqulu xan Ağcaqoyunlu-Qacar (1635);
  • Murtuza paşa (1635-ci il);
  • Kəlbəli xan (1636-1639);
  • Məhəmmədqulu xan Cığatay Kötük (1639- 1648);
  • Keyxosrov xan Çərkəz (1648-1654);
  • Məhəmmədqulu xan (1654-1656-cı il);
  • Nəcəfqulu xan Çərkəz (1656-1663-cü il);
  • Abbasqulu xan (1663-1666-cı illər);
  • Səfiqulu xan (1666- 1674-cü illər);
  • Sarıxan bəy (1674-1675-ci illər);
  • Səfiqulu xan (Rüstəm xanın oğlu) – (1674-1679-cu illər);
  • Zal xan (1679-1688-ci illər);
  • Murtuzaqulu xan (Naxçıvanlı Məmmədrza xanın oğlu- 1688-1692-ci illər);
  • Mahmud Qulu xan (1691- 1694-cü illər);
  • Zöhrab xan (1691-ci il);
  • Fərzəli xan (1694-1700-cü illər);
  • Zöhrab xan (1700-1705-ci illər)
  • Əbdülməhəmməd xan (1705- 1709-cu illər);
  • Mehralı xan ( 1709-1719-cu illər);
  • Allahqulu xan (1719-1725-ci illər);
  • Rəcəb paşa (1725-1728-ci illər)
  • İbrahim paşa və Mustafa paşa (1728-1734-cü illər);
  • Əli paşa (1734-cü il);
  • Hacı Hüseyn paşa (1734-cü il);
  • Məhəmmədqulu xan (1735-1736-cı illər);
  • Pirməhəmməd xan (1736-cı il) ;

Qacarlar dövləti dönəmi

Bu məqalədəki istinadlar müvafiq istinad şablonları ilə göstərilməlidir.
  1. "Kürdlərin tarixi" 2:172
  2. Pave Dukurtinin lüğəti və Çuxuryurt adlanan yerdə Məsudinin sərgüzəşti
  3. Firudin bəy, "Monşəat-üs Səlatin" ("Sultanların salnaməsi"), İstanbul, 1274, 1-ci cild, səh. 405
  4. Tarix", 1-ci cild, səh. 396
  5. "Cahannüma", səh.391
  6. "Zəfərnamə". Kəlküttə. 1887. 1-ci cild. səh.399
  7. Mirzə Səmia, Təzkirət ül-müluk, Be kuşeşe doktor Seyid Məhəmməd Dəbir-Siyaqi, Tehran, İntişarati-Əmir Kəbir, 1368, səh 75-76
  8. Sazimani idarəyi hökuməti Səfəvi və ya təlifati Minorski bərai Təzkirətül-mülük, Tərcomai Məsud Rəcəb-niya, Tehran, İntişarati Əmir Kəbir, 1368, səh. 191
  9. Персидские документы Матенадарана (XV-XVI вв). Указы, т.1, вып.1, Составил А.Д.Папазян. Ереван: Изд. АН Армянской ССР, 1956, 295 с., səh. 174, 261
  10. Петрушевский И.П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI начале XIX вв., Ленинград: Издательство ЛГУ, 1949, 379 с., səh. 121
  11. İskəndər bəy Türkman, Tarixi-aləm-arayi-Əbbasi, Cild I-II, Tehran, Çapi Gülşən, 1350, I cild 1-605 səh, II cild 605-1235 səh, 75, 76
  12. İskəndər bəy Türkman, Tarixi-aləm-arayi-Əbbasi, Cild I-II, Tehran, Çapi Gülşən, 1350, I cild 1-605 səh, II cild 605-1235 səh, 136, 139
  13. İskəndər bəy Türkman, Tarixi-aləm-arayi-Əbbasi, Cild I-II, Tehran, Çapi Gülşən, 1350, I cild 1-605 səh, II cild 605-1235 səh, 204
  14. İskəndər bəy Türkman, Tarixi-aləm-arayi-Əbbasi, Cild I-II, Tehran, Çapi Gülşən, 1350, I cild 1-605 səh, II cild 605-1235 səh, 227.
  15. İskəndər bəy Türkman, Tarixi-aləm-arayi-Əbbasi, Cild I-II, Tehran, Çapi Gülşən, 1350, I cild 1-605 səh, II cild 605-1235 səh, 293
  16. İskəndər bəy Türkman, Tarixi-aləm-arayi-Əbbasi, Cild I-II, Tehran, Çapi Gülşən, 1350, I cild 1-605 səh, II cild 605-1235 səh, 638, 643-656.
  17. İskəndər bəy Türkman, Tarixi-aləm-arayi-Əbbasi, Cild I-II, Tehran, Çapi Gülşən, 1350, I cild 1-605 səh, II cild 605-1235 səh, 642-643.
  18. İskəndər bəy Türkman, Tarixi-aləm-arayi-Əbbasi, Cild I-II, Tehran, Çapi Gülşən, 1350, I cild 1-605 səh, II cild 605-1235 səh, 638, 643, 652-654, 656-657, 658.
  19. İrəvan xanlığı. Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi. Bakı, Azərbaycan, 2010, s.58-59.

Çuxursəəd bəylərbəyliyi
çuxursəəd, bəylərbəyliyi, çuxursəəd, səfəvilər, dövlətinə, bağlı, bölgələrdən, biri, irəvan, vilayəti, ولایت, ایروان, 1502, 1736səfəvilərin, bayrağı, gerbistatusuəyalətpaytaxtıirəvanən, böyük, şəhəriirəvan, naxçıvan, ordubadrəsmi, dilləriazərbaycan, dilibəylər. Cuxurseed beylerbeyliyi Dil Izle Redakte Cuxurseed Sefeviler dovletine bagli bolgelerden biri Irevan vilayeti ولایت ایروان Cuxurseed beylerbeyliyi1502 1736Sefevilerin bayragi GerbiStatusuEyaletPaytaxtiIrevanEn boyuk seheriIrevan Naxcivan OrdubadResmi dilleriAzerbaycan diliBeylerbeyi 1502 1509Qaraceh Ilyas Beybordlu ilk 1736Pirmehemmed xan son QurulmasiTarixi Yaranmasi1501 Osmanli isgali1724 1735 Sefevilerin sonu1736 Yaranmasi1502 Suqutu1736ErazisiSelefi XelefiAgqoyunlular Efsarlar xanedanliq Irevan xanligi Cuxur Sed eyaleti Qerbi Azerbaycanin tarixi adidir Bezi menbelerde Cuxur Seed kimi de yazilir Sefeviler dovletinin bayragi ve gerbi Mundericat 1 Tarixi 1 1 Cuxurseed beylerbeyileri 2 Eyaletin qezalari 3 Eyaletin hakimleri 3 1 Qacarlar dovleti donemi 4 Istinadlar 5 Hemcinin bax 6 Xarici kecidlerTarixi RedakteCuxursed bu gun Ermenistan Respublikasi adlanan torpaq uzun esrler boyu Cuxursed adlanmis yurdun bir hissesidir Professor Minorski Mirze Semianin Tezkirat ul Moluk kitabi uzerinde apardigi arasdirmalarla bagli yazdigi serhde merkezi Irevan olan Cuxursed vilayeti haqqinda yazir Cuxursed sonradan genis yayilmis bir cografi termindir O ilk defe Sevfeviler dovrunde ve daha cox Irevan eyaleti haqqinda islenib Alemara nin 168 ci sehifesinin mezmununa gore Qars Cuxursedle Erzurum arasinda yerlesir Hemin kitabin 558 ci sehifesinde yazilib ki Cuxursed Axisxada qurtarir ve onunla hemserheddir Cuxursed turk lugetinde topagin enisi kimi serh olunur Burada zahiren Arazin tereflerinin asagi olmasi nezerde tutulur 1 Ellame Mirze Mehemmed xan Qezvini de yazir Alemara ye Abbasi de ve qaim meqamin temteraqli edebi yazilarinin bir iki yerinde adi cekilen ve mene mexsus Alemara nin hasiyesinde musyo Minorskinin qeydinde tez tez behs olunan Cuxursed Irevanin yaxinliginda yerlesir Naxcivan ve Cuxused terefe yolandilar 1 Bu cumle Alemara da yuz defelerle tekrar olunur Deyilene gore o Naxcivan ve Qarabagin serheddinde bir vilayet olub Yuxaridaki cumle de bunu tesdiq edir Cuxur turkce cala ve quyu menasindadir 2 ancaq seed in ne demek oldugunu bilmedik 1 Ellame Qezvini Sed adinin izahindan xebersiz oldugunu bildirse de Faruq Sumer onu Seudlu tayfasi ile elaqelendirir ve yazir Seudlu tayfasi Qaraqoyunlu qebilesinin etrafinda cemlenmis ve milleti hemin adla Qaraqoyunlu yaratmis diger tayfalarin ve teskilatlarin basinda dayanmisdi Bu tayfa oz adini miladi teqvimi ile XIV esrde Ehtimal ki qeyd olunan esrin ikinci yaraisinin ortalarinda ve yaxud evvellerinde tayfanin idare edilmesine mesuliyyet dasiyan tayfa bascisi ve emiri Sed in adindan goturmusdu Bele gorunur ki bu emirle Qaraqoyunlu eli arasinda qohumluq elaqesi olmusdur Cunki iranli muellifler Seedin ovladlarini qaraqoyunlularin zadeganlari kimi qeleme almislar Hafiz Ebrunun yazdigina gore Naxcivanin ve Surmelinin etrafi bu tayfanin qedimden meskeni olmusdur Miladi teqvimi ile 15 ci esrden sonra muxtelif tarixi kitablarda haqqinda danisilan bu tayfanin adi Sefeviler dovrunde Irevanin ve uc eyaleti ehate eden menteqelere verilmekle Cuxursed yaranib Hemin adin bu tayfanin yasadigi erazi ile mutleq elaqesi olmalidir Seadet onu aram etdiyinden Ona evvelden Cuxursed adi verdiler Elbette ad felekden nazil olur Bu torpaqda sebebsiz ad olmaz Seadet ona gore bura nesib olub ki Bu vilayetin adina vurulub Professor Faruq Sumer Cuxursed vilayeti ile bagli qiymetli tedqiqatlar aparmisdir O bu haqda yazir Cox uzun tedqiqatlardan sonra geldiyim neticeye gore Iranli muelliflerin Cuxursed adlandirdigi menteqe Erivanin qerb ve cenub qerb hissesinde bir nahiye idi ki o osmanlilarin menbelerinde Sed cuxur kimi qalmisdi Bu nahiye qerbde Araz ve Arpacayin qovusagina cenubda ise Araza qeder uzanirdi Bildiyim qeder bu kelme ilk defe Diyarbekriyye kitabinda islenib Celebinin gundeliyinde 3 Yavuz Sultan Selimin Iranla muharibeden qayidarken koc saldigi menzilgahlar arasinda bu nahiyenin de adi cekilmisdir Meselen Cuxursedin etraflarindan sayilan Hacilaleli yaxinliginda Kicik vadi kendi ve Boyuk vadi kendinden asagi dusduler Ucuncu gun 5 de Cuxursed etrafindaki Zengi caydan da kecib Develi Omer kendini ve Keci Veli yurdunu arxada qoyaraq Irevan seherini yaxinligina endiler 4 cu gun 6 da Cuxursed etrafindaki Kilse tepesi nden kecib Sekkiz menzilikde menzilgah qurdular Dag hem sol terefde hem de arxada idi Burada adi cekilen Cuxursed etrafindaki bezi yerler boyuk miqyasli cografi xeritelerde de musahide olunur Cahanara da da Qaffari ona isare edir Irevan ve Kilse tepesi Cuxursedde idi Hesen bey Rumlu yazir ki Iskender mirze Qaraqoyunlu Qaqzemanla Cuxursed ve Surmeliye geldi ve qisi orada kecirdi O Sefeviler bolmesinde s 59 deyir ki Sah Ismayilin Elvend Mirze aga Qaraqoyunlu ile muharibesi hicri teqvimi 907 miladi 1501 ci ilde Cuxursedde ve Serur etrafinda bas verdi Hemin muellif eserini basqa bir yerinde Erzurum valdisi Iskender pasanin Cuxursede hucumunu serh edir Sultan Suleymandan qabaq Rumun padisahi ve Erzurumun hakimi olan Iskender pasa Haci bey Donbelini qetle yetirmis ve Cuxursede gelerek onun bazarini yandirdirdi s 356 Muellifin burada Cuxursed bazari adlandiraraq sohbet acdigi bazar her halda Irevan bazari olmalidir Ibrahim Pecuy Efendi sahzade Bayezidin Irana qacmasi barede sohbet acarken bu yerin adini Saat e Cuxur ve Sed e Cuxur kimi qeyd eleyir 4 Tuygun pasa qardasi meltiyye emiri Mustafa pasa eynteb anteb emiri Xosrov pasa oz esgerleri ile birge onu teqib etmeye basladilar Bir nece defe ari kimi yuxarida qarsilasib basinin ustunde ucussalar da bir muddetden sonra Saat e Cuxur adlanan yerde sahzadeye catdilar 1 ci cild seh 349 Sefeviler miladi teqvimi ile 17 ci esrde Cuxursedi turklerle serhedde ozlerinin 8 idarericilik rayonunda ibaret en boyuk beylerbeyliyi kimi yaratdilar Celebi oz kitabinda 5 deyir 87 uzunluq ve 39 en cografi derecesinde bir qesebe ve nahiyye merkezi vardir ki onu Cuxursed adlandirirlar Belelikle bu adin deqiq ve durust serhini elde etmis oluruq Yene hemin muellif yazir Arpacay Cuxursedde Araza birlesir Elde olan bu serhlerle Coxursed in Cuxursed in Saat e Cuxur un harada olmasini izlemek olar Butun bu melumatlara ve yuxarida deyilenlere istinad etmekle Cuxursedin deniz seviyyesinden asagi olmasini ve 14 esrin ikinci yarisinda Sed adli turkmen emirinin Qara Mehemmedin muasiri qislagina uygun olaraq bu adin verildiyini soylemek mumkundur Sonralar adi bu yurda verilmis turkmen emirinin qebilesi qis feslini hemise burada kecirmisdir Menbelerde deyildiyi kimi Sefeviler dovrunde de merkezi Irevan olan bu nahiyye boyuk idarecilik menteqesine cevrildi Esl Sed e Cuxur menteqesinde Surmeli adli diger bir yer de vardir ki hemin yer Erivanin qerbindedir Kilse tepesi Ecmiedzin de Sed e Cuxurun en muhum seherlerinden biridir O Iqdirin simali qerbinde Qaqezemanin serqinde Arazin kenarinda yerlesir Hicri qemeri tarixi ile 788 miladi tarixi ilese 1380 ci ilde bas vermis Teymur dovrunun Birinci Serq muharibesinde 3 illik yurus Surmeli qalasi da isgal olundu ve qalanin Tuman Tumen adli turkmen hakimi esir dusdu Serafeddin Eli Yezdi 6 Hafiz Ebru Zibdetutevarix eserinde Sahruxun ordusunun hereketinden danisarken deyir O yerin terekemelerinin yasadigi ve turkmen ordusunun esasini teskil eden Sed ogullarinin qedim yurdu Naxcivana ve Surmeliye dogru hereket etdiler Buradan aydin olur ki o yer Sed ogullarinin qedim yurdu olmusdur Cuxursedde sedlulardan elave diger turkdilli qollar ustaclilar ve espirlular da yasayirdi Mirze Semiya Tezkiret ul moluk un serhed emirlerinin ve xidmetde olan sexslerin tiyul ve mevacibine aid feslinde Sefeviler dovrunde Azerbaycan eyaletinin dord beylerbeyliyine bolunduyunu asagidaki kimi serh etmisdir a Tebriz b Cuxursed c Qarabag d Sirvan Belelikle Iran Osmanli muqavilesinde hicri qemeri 1049 miladi 1639 cu il onun adi cekilmisdir Cuxursed adicekilen vilayetin adi olmaqla beraber bu vilayetdeki kendin ve menteqenin de adi olmusdur Mehemmedhesen xan Muqeddem Etimadusseltene yazir Cuxursed hem de Irevan Serurunun kendi ve otlagidir 906 ci ilde turkmen Elvend pasa ile sah Ismayil bu yerde doyusmusdur Irevan Sah Ismayildan Sah Abbasa qeder Sah Ismayil Xetai qiyamin baslangicinda Erdebilin movqeyimini iqametgah ucun munasib bilmediyinden Cuxursed vilayetine getdi Hicri qemeri 905 miladi teqvimi ile 1500 ci ilin baharinda Erdebili ziyaret sonra Goyce golu terefe yola dusdu Zahiren bu seferin meqsedi sultan Huseynle ittifaq baglamaq kimi gorunse de eslinde o Anatoliye getmek isteyirdi O qislaqda cadir qurdugu vaxt bir nece qasidini muridleri hazirlamaq ucun Anatoliye gonderdi Qasidlerden biri Hemze bey qoc oglu oz qebilesine teref yola dusdu Burada eger ozunu Cahansah Qaraqoyunlu neslinden hesab eden Huseyn Baraninin iddiasi baredeki fikirleri bir kenara qoysaq o zaman Ismayilin etrafina min nefer kisinin toplasmasi barede deyilenleri qebul etmeyimiz yersiz olmaz lakin seyx Sefevi Huseyn beyin eliyle tutulmasindan qorxdugu ucun gece ile oz muridleri ile birge hemin mehelleden qacdi ve Irevanin cenubundaki Cuxursed nahiyyesine geldi Burada ona doqquz qrup doqquz ovlam birlesdi Anatoli Sefevilerinden olan Qaraca Ilyas da oz tabeliyindeki sexslerle oz seyxinin huzuruna yetisdi Ismayil yoluna davam ederek Qagazaman Erzurum ve Tercandan kecib Sariqaya adlanan yerin cenubunda qisi kecirdi hicri 905 miladi 1500 Ismayil burada Ustacli qebilesinin Cavuslu tiresinden olan ata babasi Suleyman ogullarini qebul etdi Ismayil 2 aydan artiq Sariqayani ozune mesken secdi Bu muddetde o magarada yasayan ve yerli ehalinin rahatligini pozan boyuk ayini oxla ayagindan vuraraq muridlerini heyretlendirdi ve sonra Erzincana getdi Sah Ismayilin Agqoyunlu Elvend mirze ile doyusu de hicri qemeri 907 miladi 1501 ci ilde Cuxursedin Serur terefinde bas verdi Elven Mirzenin 30 minlik Ismayil ise 7 minlik qosunu Hesen bey Rumlunun yazdigina gore ekseriyyeti cubbesiz idiler Serur menteqesinde uz uze geldiler Derhal aydin olur ki Agqoyunlu qosunu doyuse yaxsi hazirlasmamisdi cunki esgerlerin ferariliyinin qarsisini almaq ucun gosteris verildi ki butun develeri toplayib zencirle bir birine baglasinlar ve qosunun arxasinda saxlasinlar Meqsed o idi ki her kim ki vahimeye dusub vadiye teref qacsa yolu baglansin Cuxurseed beylerbeyileri Redakte Cuxur Sed beylerbeyi ve ona tabe olan mahal ve ulkalardan Tezkiret el muluk da Naxcivan tumeni Maku Zeruzbil Sederek Beyazid qalasi Sadili eli ulkasi Dunbulu eli ulkasi Magazberdin adlari gosterilmisdir 7 Cuxur Sed cografi istilahi turk Sedli oymaginin adi ile baglidir Sedli oymagi ise dasidigi bu adi Qaraqoyunlu boy beyinden almisdir XV yuzillikden Naxcivan ve Surmeli bu oymagin yurdu olub Arpa cayinin Arazla birlesdiyi yerden baslayaraq iki cay arasindaki cuxur ise Sedli oymaginin qislagi idi Ona gore buraya Sedli cuxuru deyilmis ve sonralar bu Cuxur Sed istilahi seklinde islenmisdir XVI XVIII yuzilliklerde Azerbaycanin merkezi Irevan olan Simal Qerb vilayeti dovrun qaynaqlarinda Cuxur Sed adi ile yaziya alinmisdir 11 6 15 V Minorski Isgender bey Munsinin Tarix i alamara yi Abbasi adli eserine istinad ederek yazir ki Qars Cuxur Sedle Erzurum arasinda yerlesir ve bu vilayet diger terefden Axiska ile hemserheddir 8 I Sah Ismayilin 1505 ci ilde Qizilveng monastiri haqqinda verdiyi fermana Cuxur Sed hakiminin emel etmesi haqqinda gosterisi 9 bu beylerbeyiliyin XVI esrin evvellerinde teskil olundugunu gosterir Cuxur Sed beylerbeyliyi barede I P Petrusevski yazir XVI esrde Cuxur Sed Irevan beylerbeyiliyine emirler hemise Qizilbas Ustacli tayfasindan teyin olunur ve bu tayfanin obalari Irevan vilayetinde ulkalar alirdilar 10 Esas meqale Div sultan Rumlu Qeyd etmek lazimdir ki Ustacli emirleri ile beraber XVI esrde basqa Qizilbas tayfa eyanlarinin da Cuxur Sede beylerbeyi teyin edilmesi barede menbelerde melumat vardir H 923 933 cu 1517 1526 27 illerde Rumlu eli eslzadelerinden Div sultan Rumlu Cuxur Sed beylerbeyi idi 1538 ci ilde ise burada Ustaclilardan Bedir xan beylerbeyi olmusdu H 956 ci 1549 ilde vilayetde yene Rumlu emirlerinden Huseyn Sultan Rumlunun hakim oldugu gosterilir 121 Bn v 63a 71 67 86 181 121 Hesen bey Rumlu yazir ki Erzurum hakimi Isgender pasanin qosunu 1549 cu ilde Cuxur Sede hucum etdikde burada hakim Huseyncan sultan Rumlu idi O mulazimleri daginiq olduguna gore Isgender pasa ile doyuse girmeyi meqsedeuygun hesab etmemisdi Bu zaman onun vekili Tebet Aganin qarovula gonderdiyi iyirmi nefer Isgender pasanin kurd silahlilari ile qarsilasmis savasda bes nefer itirerek geri cekilmisdiler Isgender pasanin qosunu Irevani tutub bazarini yandirir ancaq az vaxtda geriye Vana cekilmek zorunda qalir Huseyncan sultan Rumlu geri cekilen Osmanli qosununu teqib ederek onlardan bes nefer qetl edir Bu hadise Saha catdiqda derhal Irevana Cerendab sultan Samliniin basciligi altinda yardim gonderir 77 341 401 Hesen bey Rumlu Zulqeder elinden olan Tebet aganin Huseyincan sultan Rumlunun vekili oldugunu qeyd etmisdir ki burada vekil vilayet hakiminin canisini menasini ifade edir Muellifin Tebet aga Zulqederin h 964 1556 1557 cu ilde qiymetli tohfe ve hediyyelerle Osmanli sarayina elci gonderilmesi 77 401 barede melumati onun dovrun nufuzlu emirlerinden olddugunu gosterir Osmanli hokmdari Sultan Suleyman 1554 cu ilde Azerbaycana yeni herbi yurus teskil etdiyi vaxtda da Huseyn sultan Rumlu hele vezifede qalirdi Osmanli ordusu Irevana hucum etdikde Huseyn sultan Rumlu osmanlilar ile qabaq qabaga durmagin luzumsuz oldugunu gorub seheri terk edir Ona gore de Osmanlilar tezlikle Irevani tutur Lakin nedense tezlikle de geri donurler O buna gore merkeze cagirilir Yerine Sahqulu Sultan Ustacli Cuxur Sed beylerbeyi ve hakimi teyin edilir 11 Ebdi bey Siraziye gore ise Hemze sultan Qazagin oglu Sahqulu sultan Ustacli 1551 ci ilde Meshed hakimi vezifesinden azad olunub Cuxur Sede beylerbeyi teyin edilmisdi 28 99 108 76 H 974 cu 1567 ilde Sultan Suleymanin vefati ile elaqedar Sah Tehmasibin bassagligi vermek Sultan Selimin hakimiyyete kecmesini tebrik etmek ucun vezir Murad bey Isfahani ve 500 nefer genc ile Cuxur Sed hakimi Sahqulu sultani da Osmanli dovletine elci gondermesi onun Sefeviler sarayinda yuksek nufuz sahibi oldugunu gosterir O Edirnede Sultan Selimle gorusmus ve Sahin gonderdiyi mektubu hediyyeleri ona vermisdir 121 Bn v 237a 240b 118 Bn v 249a Sahqulu sultandan sonra oglu Toxmaq xan leqebi ile meshur olan Mehemmed xan Ustacli Irevan hakimi olmusdu Isgender Munsi gosterir ki Mehemmed xan Ustacli II Sah Ismayilin hakimiyyeti dovrunden Cuxur Sed emir el umerasi olub h 983 cu 1574 ilde Osmanli hokmdari Sultan Selimin vefati Sultan Muradin hakimiyyete kecmesi munasibeti ile elaqedar olaraq coxlu hediyye ile Istanbula gonderilir O burada cox yaxsi qarsilanir ve Sultan Murad ona min tumen xerclik verir 12 136 139 118 Bn v 271a Sah xan ve sultanlari elci qisminde xarici dovlete gonderdikde hemin dovletin bascisina qiymetli hediyyeler aparirdilar ki bunun yalniz bir hissesi Sah xezinesinden goturulurdu Onlar hediyyenin qalan hissesini idare etdikleri vilayetin ve mahalin geliri hesabina elde etmeli elciliyin yol xerclerini de ozleri cekmeli idiler 139 884 Isgender bey Munsi yazir ki Ismayil Mirze hakimiyyete kecdikden sonra eyanlarinin coxu orduda qulluq eden Ustaclilar teqib edilir geceler oz yataqlarinda da rahat yata bilmirdiler 80 204 Ona gore ki 1576 ci ilde I Sah Tehmasib vefat etdikden sonra sahzadeler arasinda hakimiyyet ugrundaki cekismede Ustacli tayfasinin en nufuzlu emiri Huseyn bey Ustacli basda olmaqla Ustaclilar sahzade Heyderin terefinden cixis etmisdiler 20 113 119 Bu zaman Ustacli tayfasinin moteber emirlerinden olan Cuxur Sed beylerbeyi Mehemmed xan Ustacli Osmanli dovletinden Qezvine qayidir ancaq burada ona diqqet ve iltifat gosterilmir Bu zaman onun Cuxur Seddeki ulkasi alinib Ebuturab mirzeye verilmis ve ele vilayete de beylerbeyi o teyin edilmisdi 13 Sultan Mehemmed hakimiyyete kecdikden sonra 1578 ci il fevral ayinin 14 de Irevan Soregil ulkasinin Mehemmed xan Toxmaga verilmesi ve onun bura beylerbeyi vezifesine qoymasi haqqinda yeni ferman vermisdir 121 Bn v 301 399b 14 Oruc bey Bayat yazir ki Sultan Mehemmed Mehemmed xan Toxmagi Gurcustan ve Azerbaycanda olan qosunlarin bas komandani teyin edib Hemedan Gence Tebriz Maku Naxcivan Merend Erdebil Sofiyan ve Qaraagacin qorunmasini ona tapsirdi 79 168 169 Melum oldugu kimi 1580 ci ilin sentyabr ayinda Sultan Muradin qosunu Lele pasa basda olmaqla Azerbaycana hucum etmis ve Cefer pasa ise xeyli qosunla Irevana gonderilmisdi Bu vaxt Irevan hakimi Emir Toxmaq xan osmanlilarla vurusub onlardan 400 neferine ciddi muqavimet gosterdiyine gore 1581 ci ilde Ferhad pasa basda olmaqla Qars yolu ile Cuxur Sede yeni qosun gonderilir Cuxur Sed beylerbeyi Mehemmed xan Toxmaq veziyyeti Azerbaycan beylerbeyi Emir xan Turkman ve Qarabag hakimi Imamqulu xan Qacara bildirir Nedense Emir xan esgeri yardimi gecikdirir ve Mehemmed xan Toxmaq azsayli qosunla Osmanlilarla vurusda meglub olub Naxcivana donur ve doyusculeri usaqlari Elince qalasinda yerlesdirir Belke de Tebrizin ozu tehluke qarsisinda olduguna gore Emir xan Mehemmed xan Toxmaga komek ede bilmemisdi Diger terefden ise kurd qaretcilerinin de Tebrize hucumu gozlenilirdi Emir xanin Tebrizi terk etmemesi Cuxur Sede yardim gostermemesi bununla bagli ola bilerdi 129 102 103 15 Esas meqale Emirgune xan Agcaqoyunlu Qacar Cuxur Sed 1580 1604 cu iller arasinda Osmanli hakimiyyeti altinda olmusdu 1604 cu ilde Qizilbas ordusu Irevani azad etdikden sonra I Sah Abbasin fermani ile Emirgune xan Cuxur Sed beylerbeyi teyin olunur O bu vezifeye kecmemisden qabaq Qezvinin dargasi idi ve 1603 cu ilin sentyabr ayinda I Sah Abbasin qosunu ile Tebrizi Osmanlilarin elinden geri almaq ugrunda geden vurusmalarda adi bir esger kimi istirak etmisdir 16 Emirgune bey Qacar hele emirlik rutbesi almamisdan qabaq yeni 1603 cu ilde savaslardaki igidliyine gore Sahin etimadini qazanmsdi Ele bu vaxt Sah onu Arasbara gonderib tapsirdi ki Qarabagda Qacar oymagindan ve basqa el ulusdan deste toplayib Araz sahilini qorusun 17 H 1012 ci ilin sevvel ayinda mart 1604 cu ilde Qizilbas ordusu Irevan qalasi ugrunda vurusarken Emirgune Qarabagdan oz destesi ile bura geldi Onun destesi Irevanin kohne qalasinin Serq terefindeki burcu tutdu Irevan qalasi feth olunduqdan sonra vilayete hokmranliq Emirgune xana tapsirildi Naxcivan ulkasi Maqsud sultan Kengerliye Kagizman ve onun etrafi ise Sedlu Sultana verildi 1605 ci ilde Osmanli ordusu yeniden Irevana hucum etmek istedikde I Sah Abbas Emirgune xana Irevan ehalisini basqa yere kocurmeye tapsirir ve o Irevan camaatini Qaradaga kocurur 18 Osmanli ordusu Irevani tehluke altina aldigi zaman Maqsud sultan Kengerli Naxcivan ehalisini Dizmar ve Qaradaga Tehmasibqulu bey ise Culfa ehalisini Isfahana kocurdurler Hemin ilin qisinda Irevan hakimi Emirgune xan ve Naxcivan hakimi Maqsud sultan Kengerli Elince qalasinda qisladilar 1606 ci ilde I Sah Abbasin yeni herbi cehdleri ile Irevan qalasi tamamile azad olundu Emirgune xan yene de Cuxur Sed beylerbeyi ve Irevan hakimi olur Qocaqligina gore Emirgune xana Goyce golu etrafinda bir nece kend ulka verildi 1607 ci ilde Zeynel bey Cors Mustafa bey ise Maku hakimi teyin olundular 80 668 721 I Sah Abbas Emirgune xan Qacara Irevan qalasinin temir olunmasini tapsirmisdi Isgender bey Munsi yazir ki Irevan qalasi temir edilerken Emirgune xan ve onun memurlari mulazimleri Elince Ordubad ve Naxcivanda cetin gunler kecirirdiler O oz memurlari ile kockunleri Azerbaycanin el ulus ve perakende halda olan terekemeleri icerisinden toplayib yeniden Irevana getirdi Iraq i Ecemden Sah Abbasin emri ile Qacarin Agcaqoyunlu oymagi Musaoglu Sebat elinin hamisi getirilib Irevan ve Serurda yerlesdirildi Yeniden Qizilbas elleri oz qedim yurdlarina qayitdilar Emirgune xanin qosunlari Qars vilayetini de tutub beylerbeyiliye daxil etdiler Isgender Munsi yazir ki Emirgune xanin basciligi ile qalalar seherler berpa olundu Vilayetin iqtisadi heyatinda tezlikle boyuk irelileyisler baslandi 80 740 742 1608 ci ilde Irevanda Emirgune xan terefinden Celalilere qonaqliq verilmis ancaq Emirgune xan Celalileri qarsilamaga getmediyi ucun uzurxahliq edib demisdi Qala kutvallari dovletin inanilmis adamlaridirlar Padsahdan icazesiz onun evi olan qalani qoyub getmeye ixtiyarimiz yoxdur Buna gore de sizi qarsilamavga gele bilmedim 80 773 Buradan aydin olur ki beylerbeyi hokmranliq etdiyi beylerbeyilikde ne qeder musteqil olsa da Sahin icazesi olmadiqda merkezden basqa yere gede bilmezdi 1612 ci ilde Istanbulda Osmanli Sefevi andlasmasindan sonra Salmasda iki dovlet arasinda serhedi teyin etmek ve muqavile esasinda Sefevi dovleti terefinden senedlere mohur vurmaq Emirgune xana tapsirilmisdi Sulh muqavilenamesi esasinda demarkasiya senedlerini Osmanli dovleti terefinden Mehemmed pasa ve serhed sancaqbeyileri Sefevi dovleti terefinden ise Emirgune xan ve bu terefin emirleri mohurlemisdiler 1617 ci ilde Irevan qalasi yaxinliginda Osmanlilara qarsi vurusmada sucaet gosterdiyine gore Sah Emirgune xani Sari Aslan adlandirmisdi 80 864 910 Sah Tehmasib dovrunun qorcusu Gulabi beyin oglu Emirgune xan Sari Aslan Qacar elinin Agcaqoyunlu oymagindan idi Emirgune xan Qezvin dargaligindan Cuxur Sed beylerbeyiliyine qeder yuksek vezifeye qalxa bilmisdi 1625 ci il iyul ayinda 0 Gurcustanda vurusmada mohkem yaralanir Qacar doyusculeri onu yarali halda vurus meydanindan cixarirlar Bir muddet Irevanda yaralarini mualice etdirir Lakin 1625 ci ilin axirlarinda ele hemin yaradan da olur I Sah Abbasin emri ile onun boyuk oglu Tehmasibqulu beye xan titulu verilib Cuxur Sed emir el umerasi teyin olunur Isgender Munsi yazir ki hal hazirda o vilayetde hokmrandir 80 1031 1041 Zeyl i alamara yi Abbasi de gosterilir ki 1629 cu ilde Xosrov pasanin Osmanli ordusu once Bagdadi ve sonra Tebrizi tutmaq meqsedi ile Diyarbekrden hereket edib Mosula daxil olduqda Tehmasibqulu xan Cuxur Sedde hakimiyyetde idi Imperiyanin simal qerb serhedlerinin qorunmasi ona serq serhedlerinin mudafiesi ise bu zaman Xoyda olan Naxcivan hakimi Maqsud sultan Kengerliye tapsirilmisdi 81 32 Belelikle Emirgune xan 20 ile yaxin Cuxur Sed beylerbeyi ve Irevan hakimi olmusdur Emirgune xanin qisa tercumeyi hali gosterir ki tesadufi adamlardan beylerbeyi olmur bu vezifeye bacariqli cesaretli sexsler dusunce sahibi olanlar secilirdiler Ebes deyil ki 1618 ci ilde olkede siyasi veziyyet gerginlesdikde Sah meslehet ucun Emirgune xani Erdebile devet etmisdi 86 402 Esas meqale Tehmasibqulu xan Agcaqoyunlu Qacar 1635 ci ilde Cuxur Sede Sultan Muradin suvari desteleri hucum edir doqquz gunluk muhasireden sonra Irevan seherini osmanlilar yene de tutub Tehmasibqulu xani esir goturub Istanbula aparirlar Tehmasibqulu xan omrunun axirina qeder Istanbulda qalir 142 255 206 110 111 1636 ci ilde Sah Sefi qosunlari terefinden Irevan azad edildikden sonra Lar hakimi Kelbeli xan Cuxur Sed beylerbeyi ve emir el umerasi teyin edildi Sah Sefinin emri ile Irevan qalasinin temiri de ona tapsirildi Ancaq 1640 ci ilde Kelbeli xan olduruldu Mehemmed Yusif Qezvini yazir ki Kelbeli xan olduruldukden sonra cilovdarbasi Mehemmedqulu xan Cigatay Cuxur Sed beylerbeyi oldu 128 v 104a 132 b 108 259 1646 ci ilde ise xasse qulamlarinin yuzbasisi olmus sonra sohbet yasavulu vezifesine kecmis Keyxosrov bey Cerkez Cuxur Sede beylerbeyi gonderilmisdi Hemin ilin mart ayinda ise onu Mehrab xan Qacarin oglu Murtuzaqulu xan evez etmisdi 128 v 190b 1656 1663 cu illerde Cuxur sed beylerbeyi Qazaq xan Cerkez Samlinin oglu Necefqulu xan idi 206 179 Necefqulu xandan sonra Emirgune xanin oglu Abbas Cuxur Sed beylerbeyi ve Irevan hakimi teyin edilmisdi Ondan sonra ise lezgi Sefi xan burada beylerbeyi olmusdur O Sah terefinden cezalandirildiqdan sonra Rustem xanin oglu Sefiqulu Cuxur Sede beylerbeyi gonderilir 89 24 Sarden yazir ki hazirda Sefiqulu xan Irevan beylerbeyidir O kecmis Sah II Sah Abbas dovrunde Sefevi Imperatorlugunun en muhum eyaletlerinden birinde hokmranliq edirdi Lakin saray qadinlarinin tehriki ile kecmis padsah vefat etmemisden uc il qabaq tutdugu vezifeden azad edilmisdi Sefiqulu xanin arvadi ana terefden Sahin qohumu idi Sah Suleymanin hakimiyyetinin 1666 1694 ilk illerinde onun xahisi ile erini Sah yeniden Irevan hakimi ve Cuxur Sed beylerbeyi teyin edir Sefiqulu xan diger hakimlere nisbeten edaletli oldugu ucun hokmran oldugu erazinin ehalisinin hormetini qazanmisdir Lakin yerli sultanlar ve eyanlarin bir coxu ona tabe olmaqdan boyun qacirib eleyhine Sah ve divanbeyiye coxlu sikayetler edirdiler Sefiqulu xan da oz novbesinde Cuxur Sed vilayetindeki veziyyet barede vaxtasiri Saha melumat gonderirdi Nehayet Sah ferman verir ki kicik hakimler sozsuz olaraq Irevan hakimine tabe olmalidirlar Sarden yazir ki hemin fermani Sahin qulami Irevana getirdikde men Irevanda idim Onun gelib qayitmasi Irevan hakimine 400 tumene basa gelmisdi Bu mebleg onun menzil ve yemek xercinden elave idi 113 c II 314 315 Z Kanakertsi ise yazir ki Sefiqulu xanin dovrunde yollarda ogrular ve yolkesenlerin sayi coxalmisdir Ogrular cezalandirilmirdi Onlardan cerime alaraq buraxirdilar Onlar yeniden ogurluq edirdiler Butun Irevan ehalisi ve qosunlarinin sikayeti neticesinde Sefiqulu xan hebs olundu Sah Irevanin kecmis hakimi Abbas xanin kurekeni Zal xani Irevana hakim teyin etdi Zal xan Iravana Azerbaycanin bas veziri Mirze Ibrahimle gizli gelir Onlari qarsilamaga adam getmemisdi Cunki camaat onlarin geldiyini bilmirdi Zal xan Irevan qalasina daxil olduqdan sonra vezir seyx ul islam ve bezi basqa eyanlari cagirtdirib Sahin fermanini oxudu Oraya toplasanlarin hamisi ona itaetkar olduqlarini ifade etdiler Muellif bu merasimden sonra carcinin kuceye cixib Zal xan Irevanin sahibi oldu Omru cox olsun deye uca sesle Irevan sakinlerine bildirisini turkce oldugu kimi eserinde qeyd etmesi seherde turk dilinin islenme seviyyesinin gostericisi olub hem de bu diyarin bir turk yurdu olmasindan xeber verir 1679 cu ilde Irevanda zelzele oldu bir cox binalar dagildi Lakin Zal xanin gosterisi ile dagilmis binalar berpa olundu Bu vaxt Irevanin qala divarlari da dagilmisdi Azerbaycan veziri Ibrahim yene Irevana gelib qonsu xanlari Naxcivan Berde Zeyem Lori Maku sultanlarini da cagirib onlara qalanin tikilib berpa edilmesine komeklik etmelerini tapsirdi 206 183 184 194 197 Zal xandan sonra Sah Sultan Huseyn 1694 1722 Murtuzaqulu xani Irevana hakim gondermisdi O naxcivanli Mehemmed aga xanin oglu idi Irevana geldikden sonra vergilerin miqdarini azaltmisdi Hemise Saha saray memurlarina hediyyeler gonderirdi Ondan sonra Sah Mehemmedqulu adli basqa bir neferi Irevana hakim teyin edir Mehemmedqulu xan da bir cox mahallarda vergileri yungullesdirib ticaret yollarinin tehlukesizliyini temin ede bildi O uc il yarim bu vezifede islemis ve vezifeden cixarildiqdan sonra Sah Sultan Huseyn Emirgune xanin nevesi Fezlelini Irevana hakim teyin etmisdi 206 223 224 Yuxarida qeyd etdiklerimizden aydin olur ki XVI esrde oldugu kimi XVII esrde de Cuxur Sed vilayetini Turkman Rumlu Ustacli Zulqeder Qacar adli qizilbas turk tayfa esilzadeleri idare etmisdi Eyaletin qezalari RedakteMerkezi Irevan olan Cuxursed eyaleti Azerbaycanin dord eyaletinden biri olmus ve asagida qeyd olunan 8 inzibati hisseye bolunmusdur 1 Naxcivan Arazin sol sahilinde 2 Maku Arazin sag sahilinde Caldiran colu de bura daxildir 3 Zarozebil Goyce golunun cenubi serqi hissesinde Zerzebil adli kend 4 Sederek Irevandan Naxcivana geden yolun yarisindaki Serur nahiyesinde yerlesir 5 Bayezid Turkiye torpaginda Agri daginin cenubunda yerlesir 6 Sadilu Agri daginin yaxinliginda yerlesir 7 Ekrad e Donboli Turdilli yaziya malik bir ilin erazi vahidi bir hissesi olmasini ehtimal etmek olar 8 Megazbord Arpcayin qerb terefinde Iranin simal qerbinde son noqte hesab olunan Efi xaroabaliginin yaxinligindadir Eyaletin hakimleri RedakteMenbe 19 Emir Sad XIV esrin sonu 1410 cu il Pirhuseyn bey Emir Sadin oglu 1410 cu ilden Piryaqub Pirhuseynin oglu 1420 ci il Ebdul Pirhuseynin oglu 1430 cu il Uzun Hesen 1447 ci il Yaqub bey Cahan sahin hokmu ile 1440 ci il Heseneli Qaraqoyunlu 1460 ci ilden Div sultan Rumlu 1515 ci ilden Huseynxan sultan 1550 ci iledek Sahqulu sultan Ustacli 1550 1575 ci iller Qara Mustafa 1577 ci il Mehemmed xan Ustacli Toxmaq 1576 1583 Ferhad pasa 1580 Mehemmed Serif pasa 1604 cu iledek Emirgune xan Agcaqoyunlu Qacar Sah Abbas dovrunde 1605 1621 Tehmasibqulu xan Agcaqoyunlu Qacar 1635 Murtuza pasa 1635 ci il Kelbeli xan 1636 1639 Mehemmedqulu xan Cigatay Kotuk 1639 1648 Keyxosrov xan Cerkez 1648 1654 Mehemmedqulu xan 1654 1656 ci il Necefqulu xan Cerkez 1656 1663 cu il Abbasqulu xan 1663 1666 ci iller Sefiqulu xan 1666 1674 cu iller Sarixan bey 1674 1675 ci iller Sefiqulu xan Rustem xanin oglu 1674 1679 cu iller Zal xan 1679 1688 ci iller Murtuzaqulu xan Naxcivanli Memmedrza xanin oglu 1688 1692 ci iller Mahmud Qulu xan 1691 1694 cu iller Zohrab xan 1691 ci il Ferzeli xan 1694 1700 cu iller Zohrab xan 1700 1705 ci iller Ebdulmehemmed xan 1705 1709 cu iller Mehrali xan 1709 1719 cu iller Allahqulu xan 1719 1725 ci iller Receb pasa 1725 1728 ci iller Ibrahim pasa ve Mustafa pasa 1728 1734 cu iller Eli pasa 1734 cu il Haci Huseyn pasa 1734 cu il Mehemmedqulu xan 1735 1736 ci iller Pirmehemmed xan 1736 ci il Qacarlar dovleti donemi Redakte Mehdiqulu xan Develi Qacar 1805 1806 ci iller Maragali Ehmed xan Muqeddem 1806 1807 ci iller Huseyn xan Qacar qardasi Hesen xan ile birlikde 1807 1827 ci iller Istinadlar RedakteBu meqaledeki istinadlar muvafiq istinad sablonlari ile gosterilmelidir Kurdlerin tarixi 2 172 Pave Dukurtinin lugeti ve Cuxuryurt adlanan yerde Mesudinin serguzesti Firudin bey Monseat us Selatin Sultanlarin salnamesi Istanbul 1274 1 ci cild seh 405 Tarix 1 ci cild seh 396 Cahannuma seh 391 Zefername Kelkutte 1887 1 ci cild seh 399 Mirze Semia Tezkiret ul muluk Be kusese doktor Seyid Mehemmed Debir Siyaqi Tehran Intisarati Emir Kebir 1368 seh 75 76 Sazimani idareyi hokumeti Sefevi ve ya telifati Minorski berai Tezkiretul muluk Tercomai Mesud Receb niya Tehran Intisarati Emir Kebir 1368 seh 191 Persidskie dokumenty Matenadarana XV XVI vv Ukazy t 1 vyp 1 Sostavil A D Papazyan Erevan Izd AN Armyanskoj SSR 1956 295 s seh 174 261 Petrushevskij I P Ocherki po istorii feodalnyh otnoshenij v Azerbajdzhane i Armenii v XVI nachale XIX vv Leningrad Izdatelstvo LGU 1949 379 s seh 121 Iskender bey Turkman Tarixi alem arayi Ebbasi Cild I II Tehran Capi Gulsen 1350 I cild 1 605 seh II cild 605 1235 seh 75 76 Iskender bey Turkman Tarixi alem arayi Ebbasi Cild I II Tehran Capi Gulsen 1350 I cild 1 605 seh II cild 605 1235 seh 136 139 Iskender bey Turkman Tarixi alem arayi Ebbasi Cild I II Tehran Capi Gulsen 1350 I cild 1 605 seh II cild 605 1235 seh 204 Iskender bey Turkman Tarixi alem arayi Ebbasi Cild I II Tehran Capi Gulsen 1350 I cild 1 605 seh II cild 605 1235 seh 227 Iskender bey Turkman Tarixi alem arayi Ebbasi Cild I II Tehran Capi Gulsen 1350 I cild 1 605 seh II cild 605 1235 seh 293 Iskender bey Turkman Tarixi alem arayi Ebbasi Cild I II Tehran Capi Gulsen 1350 I cild 1 605 seh II cild 605 1235 seh 638 643 656 Iskender bey Turkman Tarixi alem arayi Ebbasi Cild I II Tehran Capi Gulsen 1350 I cild 1 605 seh II cild 605 1235 seh 642 643 Iskender bey Turkman Tarixi alem arayi Ebbasi Cild I II Tehran Capi Gulsen 1350 I cild 1 605 seh II cild 605 1235 seh 638 643 652 654 656 657 658 Irevan xanligi Rusiya isgali ve ermenilerin Simali Azerbaycan torpaqlarina kocurulmesi Baki Azerbaycan 2010 s 58 59 Hemcinin bax RedakteErmeniyye Sunik Irevan xanligi Ermeni vilayeti Irevan quberniyasiXarici kecidler RedakteMenbe https az wikipedia org w index php title Cuxurseed beylerbeyliyi amp oldid 6080054, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.