fbpx
Wikipedia

Çin Xalq Respublikası

Çin Xalq Respublikası (ÇXR) yaxud Çin, köhnə mənbələrdə Xita (Köhnə Azərbaycanca: خطا)Şərqi Asiyada yerləşən tək partiyalı unitar dövlətdir. Çin Kommunist Partiyası tərəfindən idarə olunan ölkə 22 əyalət, beş muxtar bölgə, dörd birbaşa idarə olunan bələdiyyə (Pekin, Tyantszin, ŞanxayÇuntsin) həmçinin HonkonqMakao xüsusi inzibati bölgələrindən ibarətdir.

Çin Xalq Respublikası
中华人民共和国
Çin
'Himni: ''义勇军进行曲'
Çin Xalq Respublikası himni
PaytaxtıPekin
Ən böyük şəhəriŞanxay, Pekin, Quançjou
Rəsmi dilləriÇin dili
Etnik qrupları
91.51% Han 55 azlıq
İdarəetmə formasıTək partiyalı sosialist Respublika
• Prezident
Si Tsinpin
• Baş Nazir
Li Ketsyan
• Birinci vitse-prezident
Zhanq Qaoli
Qurulması
Tarixi
• Respublikanın qurulması
1 yanvar 1912
• Yenidən Xalq Respublikası elan olunması
1 oktyabr 1949
• Yaranması
1 oktyabr 1949
Ərazisi
• Ümumi
9596960 (3-ci)
• Su (%)
3,8
Əhalisi
• 2021 təxmini
1,403,500,365 (1-ci)
• 2010 siyahıya alma
3,000,000,000
• Sıxlıq
145/km2 (375.5/kv. mil) (83-cü)
ÜDM(AQP)2018 təxmini
• Ümumi
25.102 trilyon ABŞ dolları (1-ci)
• Adam başına
17,943 $ (77-ci)
ÜDM(nominal)2018 təxmini
• Ümumi
13.118 trilyon ABŞ dolları (2-ci)
• Adam başına
9,376 $ (74-cü)
İİİ(2015)0,738
yüksək · 90-cı
ValyutasıYuan (CNY)
Saat qurşağı+8
• Yay (DST)
+8
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu+86
ISO 3166 koduCN
İnternet domeni.cn

Çin Xalq Respublikası sahəsinin böyüklüyünə görə dünyanın 3-cü ölkəsidir. Əlverişli və geosiyasi mövqeyə malik olmaqla Mərkəzi və Şərqi Asiyada yerləşir. Çin Xalq Respublikası şimal-şərqdən və şimal-qərbdən 3645 km məsafədə RF ilə, şimal-şərqdən 1416 km məsafədə Şimali Koreya ilə şimal-qərbdən-1533 km məsafədə Qazaxıstanla, qərbdən-523 km məsafədə Pakistanla, 414 km-Tacikstanla, 76 km-Əfqanıstanla, cənub-qərbdən 3380 km məsaəfədə Hindistanla, 2185 km məsafədə Myanma ilə, 1281 km məsaəfədə Vyetnamla, 1236 km məsafədə Nepalla, 470 km məəsafədə Butanla, 423 km məsafədə Laosla, şimaldan 4673 km Monqolustanla, cənub -şərqdən Aominla (Makao) 34 km məsafədə sərhədə malikdir.

Çin

Şimali Çin ovalığı ərazisindən keçən Sarı çay hövzəsi insanlar tərəfindən ilk dəfə məskunlaşmış yerlərdən biri hesab olunur. Eramızdan əvvəl 21-ci əsrdən etibarən minilliklər boyunca Çin yarım əfsanəvi Sya sülaləsi və digər irsi monarxiyalar və xanədanlıqlar tərəfindən idarə olunmuşdur. Eramızdan əvvəl 3-cü əsrdə Tsin sülaləsi digər xanədanlıqlara qalib gələrək vahid Çin imperiyasının əsasını qoymuşdur. Onların ardınca hakimiyyətə gələn və eramızdan əvvəl 206-cı ildən eramızın 220-ci ilinə qədər ölkəni idarə edən Han sülaləsinin zamanında kağızkompas kəşf olunmuş, kənd təsərrüfatı və tibb sahələrində irəliləyiş qeydə alınmışdır. Tan sülaləsinin hakimiyyəti dövründə (618–907) isə barıt və çap etmənin kəşf olunması nəticəsində Dörd böyük ixtira tamamlandı. Tan mədəniyyəti Böyük İpək yolu sayəsində MesopotamiyaAfrika buynuzuna qədər geniş ərazilərə yayılmışdır. 1912-ci ildə baş vermiş Tsinxai inqilabı nəticəsində xanədanlıq hakimiyyətinə son qoyuldu və Tzin sülaləsi hakimiyyətdən düşdü. Çin vətəndaş müharibəsi 1949-cu ildə ölkənin parçalanması ilə nəticələndi. Ölkənin qitə hissəsində Çin Kommunist Partiyasının rəhbərliyi ilə Çin Xalq Respublikasının qurulduğu bir vaxtda Tayvan adasında Homindan partiyasının rəhbərliyi altında Çin Respublikasının yaradıldığı elan olundu. Hal-hazırda da Çin Xalq Respublikası və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən məhdud səviyyədə tanınmış Çin Respublikası arasındakı münaqişə davam edir.

1978-ci ildə Çində qəbul edilmiş iqtisadi islahatlar nəticəsində Çin iqtisadiyyatı hər il orta hesabla 6 faizlik artımla dünyanın ən tez böyüyən iqtisadiyyatıdır. 2016-cı ilə olan məlumata əsasən ÜDM-nin həcminə görə dünyada ikinci, alıcılıq qabiliyyəti pariteti göstəricisinə görə isə ilk yeri tutmuşdur. Çin, həmçinin dünyada ən böyük ixracatçı və ikinci ən böyük idxalatçı hesab olunur. Ölkə hazırda nüvə dövləti olaraq tanınır və dünyanın ən böyük ordusuna sahibdir. Çin Xalq Respublikası BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvüdür. Çin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı, Dünya Ticarət Təşkilatı, Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı, BRICSG20 də daxil olmaqla bir çox təşkilatın aparıcı üzvüdür. Ölkə dünya miqyasında potensial super güc hesab olunur.

Mündəricat

Çinin Yeri və ərazisi

Geniş torpaqlarında zəngin təbii sərvətlərə sahibdir. Çinin ərazisi təxminən 9.6 milyon km2 və ya dünya ərazisinin 6,5%-nə bərabərdir. Çin torpaqlarının şimaldan cənuba uzunluğu təqribən 5500 kilometrdir və Mohe qəsəbəsinin şimalındakı Heilong çayının mərkəzindən (53030`) Nanşa adalarının ən cənubundakı Zengmu resifinə qədər (40) uzanır. Şimaldakı Heilongjiang bölgəsi qarlarla örtülüykən Cənubi Çin dənizindəki adalar tropik yay istisi ilə qovrulur.

Çinin ətraf dənizlər və adalar

Çinin ətrafı şərqdə və cənubda Bohai, Huanqhai (Sarı Dəniz), Şərqi Çin və Cənubi Çin dənizləri ilə əhatə olunur. Bohai dənizi Çinin qitə dənizidir. Qalan dənizlər isə Sakit okean hövzəsində Çinin dəniz sərhədlərinin uzunluğu 32.000 km-dir.

Cənubdan Sakit Okeanın Cənubi Çin və Şərqdən Sarı və Şərqi Çin dənizlərinin suları ilə əhatələnmişdir. Okeanda yerləşən 5000-dən artıq adalar da Çinə aiddir. Onun sərhədinin ümumi uzunluğu isə 14 500 km-dən az deyildir. Çin dünyasının 15-ə qədər dövləti və ərazisi ilə sərhədə malikdir. Ölkənin ərazisi şərqdən-qərbə 5700 km, şimaldan cənuba doğru 3600 km məsafə uzanmışdır. Çin Xalq Respublikası ərazisinin nəhəng ölçüyə malik olması, böyük refionda mərəkəzi nöqteyi, dünya Okeanına açıqlığı geosiyası vəziyyətinin əlverişli olmasına dəlalət edir.

Çin birbaşa mərkəzi hökümətin idarəsi altında olan 23 əyalətə, 5 muxtar bölgəyə (Daxili Monqolustan, Munaya-Xuy, Sintsizyan-Uyğur, Tibet, Quansi-Çjuan) və 4 bələdiyyəyə bölünmüşdür. Bu inzibati vahidlər 30 muxtar vilayət, 640 şəhər və 1716 rayon səviyyəsində inzibati vahiddən təşkil olunmuşdur. Rayon inzibati vahidləri 30000-dən çox qəsəbə və 17000-dən çox nahiyədən ibarətdir.

Çinin əsas şəhəri və paytaxtı

Əsas məqalə: Çin tarixi

Dünyadakı ən qədim mədəniyyətlərdən biri olan Çin təqribən 4000 illik yazılı tarixə sahibdir. Yunan əyalətindəki Yuanmouda çalışan antropoloqlar, Çində kəşfedilmiş ən qədim insanabənzər canlı olan və bu bölgədə təqribən 1.7 milyon il əvvəl yaşamış olan "Yuanmou adamının" qalıqlarını tapmışdılar. 400000 və ya 500000 il əvvəl müasir Pekinin cənub qərbindəki Zhoukoudianda yaşamış olan "Pekin Adamı", insanın əsas xüsusiyyətlərinə sahib idi.

Çin qədim zamanlar

Çin ərazisindəki quldarlıq quruluşu eramızdan əvvəl 21ci yüzillikdə Şia (Xia) sülaləsinin qurulması ilə başlanır. Sonrakı Şanq (Shang) (e.ə 16–11-ci yüzilliklər) və Qərbi Cou (Zhou) (e.ə 11ci yüzillik — e.ə 770-ci il) dövründə quldarlıq sistemi daha da gücləndi. Bundan sonra quldarlıq quruluşu İlkbahar və Sonbahar dövrü sonra da Vuruşan Padşahlıqlar dövründə (vəya Şərqi Cou dövrü, e.ə 770 — e.ə 221) tədriclə feodalizm quruluşu ilə əvəz olunmağa başladı. Eramızdan əvvəl 221-ci ildə Çin xanədanının ilk imperatoru Tsin Şi Xuandi Vuruşan Padşahlıqlar dövründəki müstəqil dövlətləri vahid Çin süaləsi ətrafında birləşdirdi. Bu Çin tarixindəki ilk çox etnik qruplu, mərkəzi feodal dövlət idi. 1840-cı ilindəki Tiryək müharibələri zamanı Çin artıq 2000 illik feodal dövlət idi.

20 il davam edən "Sarısarıqlılar" üsyanı və digər amillər Çinin zəifləməsinə, Xan sülaləsinin devrilməsinə səbəb oldu. III əsrin əvvəllərində Çin xırda dövlətlərə parçalandı. Qədim Çin imperiyasının yerində bir-biri ilə düşmənçilik edən bir neçə dövlət yarandı. Bu zaman şimaldan türk xalqlarının hücumlarının arası kəsilmirdi. Dağınıq halda olan Çin bu hücumların qarşısını almaqda çətinlik çəkirdi.

Çində vahid dövlətin yaranması

Suy sülaləsi

Əsas məqalə: Suy sülaləsi

Feodal münasibətlərinin inkişafı Çində yenidən vahid dövlətin yaranmasına səbəb oldu. Sərkərdə Yan Szyan Suy sülaləsinin əsasını (581–618) qoydu. Çanan şəhəri ölkənin paytaxtı oldu. İmperiya yenidən bərpa edildi. Çində dövlət feodalizmi mövcud idi. İmperator xidmət əvəzinə sərkərdələrə və məmurlara şərti torpaq sahələri paylayırdı. Həmin torpaqların sahibləri tədricən feodala çevrilirdilər. Çində o zaman iri feodallar "Güclü ailələr" adlanırdı. Onların əksəriyyəti kəndli torpaqlarını tutur, kəndliləri özlərindən asılı vəziyyətə salırdılar. Asılı vəziyyətə düşmüş kəndlilər töycü şəklində vergilər ödəyirdilər. 8-ci əsrdən etibarən feodallar dövlət torpaqlarını da zəbt etməyə başladılar.

Çində təsərrüfat inkişaf etmişdi. İmperatorun qərarı ilə Yantsızı və Xuanxe çaylarını, habelə dəniz sahillərini bu çaylarla birləşdirən Böyük Kanal çəkildi. Suyun sahilə çıxarılmasını təmin edən xüsusi qurğu ixtira edildi. İpəktoxuma dəzgahı təkmilləşdirildi.

Tan sülaləsi

Əsas məqalə: Tan sülaləsi

618-ci ildə Çində hakimiyyətə Tan sülaləsi gəldi. Bu sülalə ölkəni təqribən 300 il idarə etdi. Tan imperatoru ilahiləşdirilərək "Səma oğlu" adlandırılırdı. Tan sülaləsinin hakimiyyəti dövründə Koreya və Vyetnam Çinə tabe edildi. Çin ordusu Böyük İpək yolunun Mərkəzi Asiyayadək uzanan hissəsinə nəzarəti ələ keçirdi. Böyük İpək yolu Çinin Mərkəzi Asiya dövlətləri, Azərbaycan, İran və Bizansla ticarət əlaqələrini möhkəmləndirdi. Lakin 751-ci ildə ərəblərə məğlub olduqdan sonra bu yol ərəblərin nəzarətinə keçdi və Qərblə Çinin ticarətinə böyük zərbə vuruldu.

Çində ənənəvi olan çəltik, çay, şəkər qamışı, çini qablar, ipək istehsalı inkişaf edirdi. Çin Hind okeanı sahili ölkələri ilə dəniz vasitəsilə ticarət əlaqələri saxlayırdı.

Sun sülaləsi

Əsas məqalə: Sun sülaləsi

Monqol işğalı

960-cı ildə Çində hakimiyyətə Sun sülaləsi gəldi. Sun sülaləsi dövründə daim kəndli çıxışları baş verir, ölkə qonşu dövlətlərin hücumlarına məruz qalırdı. 1215-ci ildə Böyük Monqol xanı Çingiz xanın qoşunları Şimali Çini tutdu. Monqollar uzun mübarizədən sonra Çini tamamilə özlərinə tabe etdilər. Çin Monqol imperiyasının əsas hissəsi oldu. Monqol imperatorluğunun paytaxtı Pekin şəhərinə köçürüldü.

Min sülaləsi

Əsas məqalə: Min sülaləsi

14-cu əsrin ortalarında Çində monqol əsarətinə qarşı xalq hərəkatı nəticəsində ölkə yenidən azad oldu. Hakimiyyətə Min sülaləsi (1368–1644) gəldi.

Min sülaləsinin hakimiyyətinin ilk dövrlərində monqol feodallarından alınmış torpaqlar kəndlilərə paylandı. Kəndlilər üç il müddətinə bütün vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad edildi.

Tacir və sənətkarlardan alınan vergilərin miqdarı azaldıldı. Bütün bu tədbirlər 15-ci əsrdə Çində təsərrüfatın inkişafına səbəb oldu.

16-cı əsrdə Min sülaləsinin işğalçı yürüşləri nəticəsində imperiyanın ərazisi xeyli genişləndi. Çin imperiyasının ərazisinə müasir Çinin daxili əyalətləri, habelə Mancuriya daxil idi. Koreya, Vyetnam və Tibet isə Çindən asılı vəziyyətdə idi.

Müasir dövr (1840–1949)

1840-cı ildə Tiryək müharibələrinin başlanması Çin tarixində böyük dəyişikliyə yol açdı. XIX əsrin əvvəllərindən etibarən İngiltərə kontrabanda yolu ilə Çinə böyük miqdarda Tiryək ixrac etmiş və eləcə də Çin gümüşünü ölkədən çıxarmışdır. Bu Çinin iqtisadi zərərə uğramasına gətirib çıxardı. 1839-cu ildə Çinq(Qing) hökuməti Tiryək kontrabandasının yox edilməsi üçün Lin Ceşunu Quanqdonqa məmur təyin etdi. İngiltərə mənfəət gətirən bu kontrabandanı qorumaq üçün 1840-cı ildə Çinə müharibə elan etdi. Çin xalqı Lin Ceşu ilə birlikdə silaha sarılsa da Çinq hökuməti İngiltərəyə boyun əydi və alçaldıcı Nankin müqaviləsini imzaladı. Müqavilə Çini yarı feodal yarı müstəmləkə bir dövlətə çevirdi.

Çin XX əsrdə

XX əsrin əvvəllərində Çin yarımfeodal ölkə olaraq qalırdı. Əhalinin çoxu mülkədarlardan asılı olan torpaqsız və aztorpaqlı kəndlilər idi. Kəndlilər, sənətkarlar, fəhlələr və milli burjuaziyanın ən cəsarətli hissəsi olan qabaqcıl ziyalılar Çindəki mütləqiyyət quruluşu əleyhinə çıxış edirdilər. 1905-ci ildə "Birləşmiş ittifaq" adlı gizli təşkilat yarandı. Bu təşkilata rəhbərlik edən Sun Yatsen 1906-cı ildə "Üç xalq prinsipi" adlanan müddəalarını irəli sürdü: millətçilik, demokratizm, xalq rifahı. Millətçilik prinsipi tezisində Mancur sülaləsinin təzyiqinə qarşı mübarizədə Çin xalqının birliyi ideyası öz əksini tapmışdı. Demokratizm prinsipinin məzmununu Çin demokratik respublikasının yaradılması təşkil edirdi. Sun Yatsen kəndlilərin istifadəsinə verilmək üçün torpaqların milliləşdirilməsinə çalışırdı. "Xalq rifahı" prinsipi də bunu ifadə edirdi. Sun Yatsenin prinsipləri xırda milli burjuaziya tərəfindən tamamilə qəbul edilirdi. Nəticədə 1906-cı ildən başlayaraq Çində kəndlilərin, qabaqcıl ziyalıların və milli burjuaziyanın çıxışlarının yeni dalğası başlandı. 1911-ci ilin oktyabrında Uçan şəhərindəki qabiliyyətli üsyan inqilabın başlanğıcı oldu. Üsyançılar şəhəri tutdular. Bütün Xubey əyaləti respublika elan edildi. 1911-ci ilin sonlarına yaxın Çinin bütün cənubi və mərkəzi əyalətləri artıq məncur əsarətindən azad edilmiş və üsyançıların hakimiyyəti altına keçmişdi. Antimonarxiya ruhlu bütün əyalətlərin nümayəndələrinin Nankində toplanmış konfransında Sun Yatsen respublikanın müvəqqəti prezidenti seçildi və 1912-ci il 1 yanvarda öz vəzifəsinin icrasına başladı. Liberal-mülkədarlar irticaçı general Yuan Şikayla sövdələşirdilər. 1912-ci ilin fevralında xüsusi fərmanla Tsin monarxiyası ləğv edildi. 1912-ci il 1 apreldə liberalların təzyiqi ilə üzləşən Sun Yatsen istefa verdi və irticaçı burjuaziyanın köməyi ilə Yuan Şikay respublikanın prezidenti seçildi. 1912-ci ilin avqustunda "Birləşmiş ittifaq" təşkilatı ilə bir sıra liberal təşkilatlar Homindan partiyasında (Milli partiyada) birləşdilər. Partiyanın sədrliyinə Sun Yatsen seçildi. 1913-cü ilin yayında ölkənin cənubunda mürtəce hökumətin siyasətinə qarşı "ikinci inqilab" adlandırılan üsyanlar baş verdi. Lakin xarici qoşunlar inqilabçıları darmadağın etməkdə Yuan Şikaya kömək etdilər. "İkinci inqilab" da məğlub oldu. 1911–1913-cü illərin Çin inqilabı qarşısında duran vəzifələrdən yalnız birini – monarxiyanı devirmək vəzifəsini yerinə yetirdi.

(1919–1949) Rusiyadakı Oktyabr inqilabından sonra marksizm ideologiyası Çinə yayıldı. Oktyabr inqilabının təsiri altında 1919-cu ildə məşhur 4 May Hərəkatı başladı. 1921-ci ildə ölkədəki bütün inqilabi qrupları təmsil edən Mao Tszedun, Donq Bivu, Çen Tançui, He Şuhenq, Vanq Cinmey, Denq Enminq və Li Da Şanxayda Birinci Milli Konqresi təşkil edərək Çin Kommunist Partiyasını qurdular.

Əsas məqalə: Çin əhalisi

Artıq 2 min ildir ki, Çin dünyanın ən çox əhaliyə malik ölkəsidir. İndi planetin əhalisinin hər beşdən biri Çin vətəndaşıdır. Çin Xalq Respublikasının əhalisi XX əsrin 60–70-ci illərində əhalinin təbii artımı həqiqətən "partlayış" xarakteri almışdı. Nəticədə əhalinin yaş tərkibi cavanlaşmış, əmək qabiliyyətlilərin sayı yarım milyard nəfəri ötmüş və onların sosial tələbatının təmin edilməsində ciddi problemlər yaranmışdır. Buna görə də ölkədə əhalinin təbii artımını məhdudlaşdıran fəal demoqrafik siyasət yürüdülür. Ölkənin əhalisinin 90%-dən çoxu çinlilərdir. Lakin buna baxmayaraq onu çoxmillətli ölkələr sırasına aid edirlər. Bunun da üç başlıca səbəbi vardır. Əvvəla azlıq təşkil edən etnik qrupların sayı 50-dən çoxdur (çjuanlar, monqollar, uyğurlar, tibetlilər və başqaları). Həm də onlar dörd dil ailəsi qrupuna mənsubdurlar. İkincisi, onların sayı 100 milyon nəfərdən çoxdur. Üçüncüsü isə milli azlıq təşkil edənlər ölkə ərazisinin yarıdan çoxunda (xüsusilə muxtar rayonlarda) məskunlaşmışlar. Ölkə üzrə əhalinin olduqca qeyri-bərabər yerləşməsi böyük təsərrüfat çətinlikləri törədir. Şərqdə, xüsusilə Böyük Çin düzənliyinin cənubunda əhalinin sıxlığı 1 km²-də 600 nəfərdən artıq olduğu halda, Tibet Muxtar rayonunda bu göstərici 1–2 nəfərə bərabərdir (ölkə üzrə əhalinin orta sıxlığı 1 km²-də 130 nəfərdir). Çində urbanizasiyanın səviyyəsi örta dünya göstəricisindən təxminən iki dəfə aşağıdır. Lakin dünyanın heç bir ölkəsində Çində olduğu qədər şəhərli (500 milyon nəfər) və milyonçu şəhər (40-dan çox) yoxdur. Şəhərlərin 90%-dən çoxu ölkənin şərq hissəsində yerləşir. Ən iri şəhərləri Şanxay, Pekin, TyantszinŞenyandır. 2010-cu ildə aparılmış siyahıya 2011-ci ilin aprel ayında elan olunmuş ilkin yekunlarına əsasən Çin XR-nın əhalisi 1,339,724,852 nəfərdir.

Təbii artım

İl Doğum (1/1000 olaraq) Ölüm (1/1000 olaraq) Artım (1/1000 olaraq)
1949 36.00 20.00 16.00
1952 37.00 17.00 20.00
1957 34.03 10.80 23.23
1965 37.88 9.50 28.38
1970 33.43 7.60 25.83
1975 23.01 7.32 15.69
1980 18.21 6.34 11.87
1985 21.04 6.78 14.26
1990 21.06 6.67 14.39
1995 17.12 6.57 10.55

Çindəki Türk xalqları

Əsas məqalə: Çində yaşayan xalqlar

Çində 11 türk əsilli etnik qrup yaşamaqdadır : uyğurlar, qazaxlar, qırğızlar, salarlar, yuğurlar, abdallar, özbəklər, tatarlar, tuvalar, İli türkləri və Fuyu qırğızları. 2000-ci ildə aparılmış siyahıyaalmanın elan olunmuş rəsmi nəticələrinə əsasən Çində 8.399.393 nəfər uyğur, 1.250.458 nəfər qazax, 160.823 nəfər qırğız, 104.503 nəfər salar, 13.719 nəfər yuğur, 212.370 nəfər özbək və 40.890 nəfər tatar olmaqla 19.946.156 nəfər türk kökənli əhali yaşayır. Ölkədəki uyğur, qazax və qırğızların əksəriyyəti, həmçinin tuvalar Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunda məskunlaşmışdırlar.

  • Uyğurlar: Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu
  • Qazaxlar:
  • Qırğızlar: özlərini "Kırqızdar" adlandırırlar, 2000-ci il siyahıya almasına əsasən Çində 160.823 (158,775 nəfəri Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunun ərazisində yaşamışdır) nəfər qırğız məskunlaşmışdır. Sintszyan–Uyğur Muxtar Rayonunda yaşayan qırğızların əksəriyyəti — 124.533 nəfəri və ya 78%-dən çoxu Qızılsu-Qırğız Muxtar Dairəsinin (2000-ci il s.a.-na görə M.D. əhalisi 281.306 nəfəri uyğur, 124.533 nəfəri qırğız, 28.197 nəfəri çinli, 4.662 nəfəri tacik, 432 nəfəri dunsyan, 558 nəfəri digər millətlər olmaqla cəmi 439.688 nəfər olmuşdur.) Akto, Akçi və Vüqia (türkçə əsl adı Uluqçat) qəzalarında, qalan 34.242 nəfər isə Aksu dairəsinin Uşi (türkcə əsl adı Uçturfan) və Bayçen (türkcə əsl adı Bay və ya Bəy) qəzalarında, İli-Qazax Muxtar Dairəsinin Çjaosu (türkcə əsl adı Monqolkürə-dir, mənası uyğur dilində "Monqol Məbədi" deməkdir) və Tekes qəzalarında yaşamaqdadır.
  • Tuvalar: özlərini "Tıvalar" adlandırırlar, 1999-cu ilə aid olan tədqiqatlara görə Çindəki tuvaların sayı təxminən 2.400 nəfərdir. Öz milli dillərini və milli türklük şüurlarını qorumuşdurlar. Bununla belə onların 90%-i qazax dilində, 30%-ə qədəri də monqol dilində (kalmık dialekti) danışa bilir, həmçinin çin dilində yaza və oxuya bilirlər. Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunun İli-Qazax Muxtar Dairəsinin Altay qəzasında Burçun (ing: Burjin, uyğ: Burçin), Xabaxe (ing: Habahe, uyğ:Qaba), Fuyun (ing: Fuyun, uyğ: Köktokay) və Altay nahiyyələrində (Burçun nahiyyəsinin Xom və Xanas kəndlərində, Xabaxe nahiyyəsinin Aq Xava kəndində və Altay nahiyyəsinin inzibati mərkəzi olan Altay şəhərində) yaşamaqdadırlar. Ehtimal olunur ki, siyahıyaalma zamanı tuvaların dil və mənşə tədqiqi aparılmadan monqollarla yemək, geyim, irqi görünüş və sairə kültür bənzərliyi əsas götürülmüş və onlar monqol olaraq qeydiyyata alınmışlar.Haşiyə : Altay qəzasının ərzisi 118 min km²-dir, əhalisi 2000-ci il s.a.-na görə 561.757 nəfər olmuşdur : 288.612 nəfəri qazax, 229.984 nəfəri çinli, 22.166 nəfəri xuey, 10.068 nəfəri uyğur, 5.486 nəfəri monqol, 1.724 nəfəri dunsyan, 1.236 nəfəri tatar, 2.481 nəfəri isə digər millətlər olmaqla. Onlardan qazax, xuey (kökən olaraq çinlidirlər, keçmiş SSRİ-da elmi ədəbiyyatda onlar "dunqan" adlanırdılar, leksikasına xeyli ölçüdə türk dilinin karluk-çağatay-uyğur ləhçəsi təsir göstərmişdir), uyğur, dunsyan (monqol kökənli) və tatar etnik qrupları müsəlmandırlar.
  • Salarlar: özlərini "Salır" adlandırırlar. "Salar" bu etnik qrupun adının çin dilində deyiliş şəkilidir. Azərbaycan dilində düzgün deyilişi "salur"dur. Çinin Tsinxay vilayətinin Xaydun dairəsinin Syunxua-Salar Muxtar Qəzasında 63.859 nəfər (məlumat 2000-ci il s.a.-na aiddir: Syunxua-Salar MQ-da ümumi əhali 104.452 nəfər olmuşdur), Tsinxay vilayətinin Xaydun dairəsinin Xualun-Xuey Muxtar Qəzasında 11.100 nəfər (məlumat 2000-ci il s.a.-na aiddir: Xualun-Xuey MQ-da ümumi əhali 213.716 nəfər olmuşdur), Qansu vilayətinin Linsya-Xuey Muxtar Dairəsinin Tszişişan-Baoan-Dunsyan-Salar Muxtar Qəzasında 25.782 nəfər və Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunun (tarixi adı Şərqi Türkistan və ya Uyğurustan) İli-Qazax Muxtar Dairəsinin inzibati mərkəzi İnin (əsl-keçmiş adı Güljə olmuşdur. Bu söz türkcə olub qazax dilində vəhşi dağ qoyununun iri erkəyini bildirmək üçün istifadə olunur) şəhərində 3.762 nəfər salar türkü məskunlaşmışdır. Hazırda Çində 14 tümən yəni 140 min nəfər salar türkü yaşamaqdadır. Tarixi məxəzlərə dayanılaraq ehtimal edilir ki, ipək ticarəti ilə əlaqədar Salarlar hazırda Çində yaşadıqları ərazilərə XIV əsrdə o zaman məskun olduqları Səmərqənd şəhəri yaxınlığından köç etmişdirlər, köçəri deyildilər, oturaq əhali idilər və əsasən ipəkçiliklə məşğul olurdular. Salarlar etnik mənşə və danışdıqları ana dilləri etibarı ilə Türk dillərinin Oğuz yarımqrupuna daxildirlər. Hazırda salar dilini demək olar ki, bu etnik qrupun bütün fərdləri, həmçinin etnik salarların çoxluq olduqları bölgələrdə ətrafda yaşayan türk olmayan digər dillərin daşıyıcıları da (xüsusiylə kişilər) bilirlər. Adətən salarlar ana dillərindən əlavə bir və ya bir neçə dildə danışa bilirlər. Beləki onların böyük bir qismi uyğur və çin dillərində, çox az hissəsi isə tibet dilində danışmağı bacarır. Salar dili iki dialektə sahibdir: cizi və menqda. Cizi dialekti salarcanın qrammatikasında standart olaraq qəbul edilir. Leksikasına nəzər salınarkən uyğur və qazax dillərinin təsiri hiss edilir. Salarlar X əsrdən başlayaraq XX əsrin sonlarınadək ərəb əlifbası əsasında hazırlanmış türk əlifbasından istifadə etsələr də, 1969-cu ildən 2008-ci ilədək Uyğur Latın Əlifbasından, 2008-ci ildən bəri isə salar dilinə uyğunlaşdırılmış yeni latın əlifbasından (salarca : Salır Latin Oğuş), həmçinin ölkədə rəsmi olan çin əlifbasından istifadə edirlər. (Salır Latin Oğuş: Aa Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Ğğ Hh Iı İi Kk Ll Mm Nn Ññ Oo Öö Pp Qq Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Xx Yy Zz) Dindarlarının əksəriyyəti İslam dininə (süni və sufi) etiqad etməkdədir, fərdlərinin təxminən 52% oxuyub-yazmağı bacarır.
  • Fuyu qırğızları: eyniylə tuvalar kimi müsəlman olmayan türk kökənli topluluq olub Mancuriya vilayətində Qiqihaer rayonunun Fuyu nahiyyəsindəki bir neçə kənddə yaşamaqdadırlar. 2000-ci ilə olan təxminə əsasən sayları 1.000 nəfər ətrafındadır. 35 yaşdan aşağı olanların demək olarki, 90%-i öz dilini bilmir və ya bu dildə çox az söz başa düşür, gündəlik həyatda əsasən monqol və çin dilindən istifadə edirlər. Daha yaşlı nəsil ilə aparılmış sorğu anketlərinə əsasən fuyu qırğız dilinin xakas dili ilə olduqca yaxın olduğu qənaətinə varılmışdır. Ehtimal olunur ki, fuyu qırğızlarını hazırki yaşadıqları yerlərə bu bölgədə yaşayan monqollarla birlikdə 18-ci əsrdə Çində hakimiyyətdə olan Mancur əsilli xanədanlıq hazırki Şimali Monqolustan ərazisindən köçürüb gətirmişdir və ehtimal olunur ki, hazırda Fuyu bölgəsində monqollar içərisində asmilə olmuş minlərlə fuyu qırğızı vardır. Ancaq onlar artıq öz milli şüurunu itirmişdirlər.
  • Abdallar: özlərini "Əynülər" adlandırırlar, sayları 1996-cı ilə olan təxminə əsasən 30,000 nəfərdir. 2000-ci il s.a. zamanı uyğur olaraq qeydə alınmışdırlar. Rusiya FR-da və Yaponiyada yaşayan "Ayn" etnik qrupuyla eyni deyillər.
  • İli türkləri: Milli təsnifata görə özbək əsilli hesab edilirlər.

Çin, din baxımından böyük rəngarəngliyə malik ölkədir və 100 milyondan artıq insan fərqli dinlərə inanmaqdadır. Başlıca dinlər arasında Buddizm, İslam, Katoliklik, Protestantlıq, Çinin yerli dini olan Taoizmlə bərabər, Şamanizm, Şərqi ortodoks xristianlığı və Naşi(Naxi) xalqının Donqba dini vardır.

Azsaylı dinləri Xristianlıq (3–4% / 40–54 milyon), İslam (2–3% / 30 milyon), Hinduizm, Dongbaizm, Bon və bəzi digər kiçik təriqət və qruplardır.

2005-ci ildə edilən bir araşdırmaya görə əhalinin 14%-i (180 milyon) özünü ateist olaraq tanımaqdadır.

Buddizm 1-ci əsrdən etibarən Çində ən böyük din olaraq qalmağı bacarmışdır. Buddizmin ölkədə bu qədər çox yayılmasına baxmayaraq, Çin əhalisinin əksəriyyəti heç bir dinə inanmır. Çində yaşayan ümumi buddistlərin sayı isə 102 milyon nəfərdən çoxdur. Çin Xalq Respublikası əhalisinin 30%-i isə yerli dinlər və Daosizmə inanır. Əhalinin 18%-i buddist, 4%-i xristian, 2%-i isə müsəlmandır. Əhalinin 42%-i isə özünü aqnostik və ya ateist olaraq adlandırır.

Han xalqının dili olan Çincə Sino-Tibet vəya Han-Tibet dil ailəsinə mənsubdur. Çində ən çox istifadə olunan dildir və dünyada ən çox danışılan dillərdən biridir. Yazılı Çincə 6000 il əvvəl meydana gəlmişdir. Bu gün istifadə edilən Çin ideoqramları və loqoqramları 3000 il əvvəldən sümük və tisbağa qınına daha sonra da bürünc üzərinə yazılan işarələrdən əmələ gəlmişdir.

Çində əhali 292 dildə danışır. Çin-Tibet dil ailəsinə aid olan Mandarin dili ölkə əhalisinin 70%-nin danışdığı dildir.

Əsas məqalə: Çin iqtisadiyyatı

Sosializm quruculuğu illərində (1949-cu ildən bəri) Çin Xalq Respublikası çətin və ziddiyyətli tarixi yol keçmişdir. Ayrı-ayrı dövrlərdə əldə edilən iqtisadi nailiyyətlər böhran ilə əvəz olunmuş və nəticədə əhalinin həyat səviyyəsi çox ləng yüksəlmişdir. Yalnız 70-ci illərin axırlarında ölkə böhran vəziyyətindən çıxmışdır. Ölkədə sosializm quruculuğunun təkmilləşdirilməsi məqsədilə aşağıdakı dörd modernizasiya proqramı irəli sürülmüş və həyata keçirilmişdir.

  1. Sənaye
  2. Kənd təsərrüfatı
  3. Müdafiə
  4. Elm

Bu proqram Çini mərhələlər üzrə XXI əsrin ortalarınadək yüksək inkişaf etmiş sosializm dövlətinə çevirmək məqsədini güdür. Son illə dünya təsərrüfatında Çinin rolu xeyli artmışdır. 80-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq Çin iqtisadiyyatının artım sürətinə görə dünyanın ən böyük dövlətləri arasında birinci yeri tutur. 1979–2000-ci illər ərzində ölkənin ümumi milli məhsulunun orta artım göstəricisi 8% olmuşdur. İndi Çin Asiyanın iqtisadi tərəqqisinin lokomotivlərindən birinə çevrilmişdir. Onun iqtisadiyyatının belə sürətli inkişafına ölkənin ictimai həyatında aparılan əsaslı mütərəqqi dəyişikliklər, iqtisadiyyatın bütün sahələrində həyata keçirilən islahatlar (xarici kapitalın axınına şərait yaradılması, azad iqtisadi bölgələrin yaradılması və s.), ayrı-ayrı iqtisadi sahələrdə daha çox maddi nemətlər bolluğu yarada bilən istehsal münasibətlərindən (dövlət, kooperativ və xüsusiyyətçilik) istifadə olunması təsir etmişdir. Belə sürətli inkişaf əhalinin həyat səviyyəsini bir qədər yaxşılaşdırmışdır. Son illər ölkədə Yerin süni peyklərinin buraxılışı üçün raket-kosmik sənayesi sürətlə inkişaf edir. Çin 2008-ci ildə ilk dəfə öz kosmonavtını açıq kosmosa göndərməklə RusiyaABŞ-dan sonra bu göstəricini əldə edən üçüncü dövlət olmuşdur. Çin daş kömür hasilatına, sement, polad, alüminium, velosiped, tikiş və paltaryuyan maşınlar, pambıq parça istehsalına görə dünyada birinci yeri tutur. İndi Çin əhalinin ərzaq məhsullarına olan tələbatını təmin edir, bu da belə çoxsaylı dövlət üçün böyük nailiyyətdir.

Kənd təsərrüfatı

Kənd təsərrüfatı üçün təbii şərait ilk əvvəl ölkənin relyef və iqlim xüsusiyyətlərilə müəyyən edilir. Təbii şəraitə görə ölkənin qərbi və şərqi arasında olduqca böyük fərqlər var. Çinin dənizkənarı hissəsi, şimal-şərqindəki ovalıqlar, təpəli düzənliklər və maili alçaq dağ yamacları mülayim iqlim kənd təsərrüfatı üçün daha əlverişlidir. Qərbin dağlıq relyefi (Tyanşan, Himalay, Kunlun, Tibet), yarımsəhra və səhraları (Təklə-Məkan), kəskin kontinental iqlimi, yağıntının azlığı kənd təsərrüfatının (xüsusilə əkinçiliyin) inkişafını xeyli çətinləşdirir. Çin ərazisinin 90%-dən çoxu Şimal yarımkürəsinin mülayim qurşağında və yalnız ucqar cənubu subtropik qurşaqda yerləşir. Şərq hissəsində musson iqlimdir. Buna görə də əkinçilik bir çox ərazilərdə süni suvarma tələb edir. Kənd təsərrüfatı Çin iqtisadiyyatının mühüm sahəsidir. Bu sahə nəinki 1 milyarddan artıq əhalini ərzaq məhsulları ilə, yeyinti və yüngül sənaye sahələrinin xammal ilə təmin edir, hətta bəzi məhsullarını ixrac da edə bilir. 80-ci illərdən başlayaraq kənd təsərrüfatında Xalq kommunası adlanan tipdən ailə icarədarlığı sisteminə keçid bu sahədə məhsul istehsalının xeyli artmasına səbəb olmuşdur. Kənd təsərrüfatının başlıca sahəsi əkinçilikdir. Taxıl bitkiləri ümumi əkin sahələrinin 4/5 hissəsini tutur. Çinlilərin qidasında mühüm rol oynayan çəltik başlıca olaraq ölkənin cənubunda və Yanszı vadisində yetişdirilir. Çində çəltik samanından yem kimi heyvandarlıq və quşçuluqda, kağız, həsir, ip və s. hazırlanmasında istifadə olunur. Su ilə örtülmüş çəltik sahələrində balıq yetişdirilir. Buğda Çin düzənliyində, Xuanxe hövzəsində, pambıq Xuanxe hövzəsində, çay ölkənin cənub-şərqində və cənubunda becərilir. Təbii şəraiti imkan verən hər yerdə kartof, batat, tərəvəz, meyvə və tütün becərilir. Kənd təsərrüfatı məhsullarının 60%-i ölkənin şərqində istehsal edilir.

Kənd təsərrüfatında heyvandarlıq ikinci dərəcəli rol oynayır. Lakin mal-qaranın sayına görə Çin dünyada birinci yeri tutur. Şərqdə saxlanılan qaramalın 2/3 hissəsindən iş heyvanı kimi istifadə olunur. Ət məhsullarının 80%-dən çoxunu donuzçuluq verir. Daxili Monqolustan, Sintszyan-Uyğur muxtar rayonlarında köçəri və yarımköçəri ekstensiv otlaq heyvandarlıq üstünlük təşkil edir. Yanszı çayı hövzəsində, həm də şimal-şərqdə və Şandun yarımadasında baramaçılıq inkişaf etmişdir.

Ərazi relyefinin 85%-i dəniz səviyyəsindən 500 metr, xeyli hissəsi isə 1000 metr hündürlükdə yerləşr. Səth quruluşunun meyilliyi qərbdən şərqə doğru tədrici olaraq alşalır. Təbii şəraitin aparıcı elementi olan relyefin 2/3 hissəsini dağlıq və 12 %-i düzənlik sahələr təşkil edir. Cənub-qərb orta hündürlüyü 4500 m-dən az olmayan(dünyada ən hündür), sahəsi 2,3 min. km² təşkil edən Şinxay-Tiğet yaylası yerləşir. Qərbdən enlik istiqamətində bir sıra dağ silsilələri şərqə doğru istiqamət almışdır. Şimalsan isə Monqol Altayının tipləri əraziyə daxil olur. Cənubdan Nepal sərhədində məşhur hiçalayın dümyada ən hündür zirvəsi hesab edilən Comolunqma-8842 m yerləşir. Himalayla yanaşı Çinin şimal sərhədində biri-birinə paralel uzanan Tyanşan, Atıntağa, Kunhun və bir sıra digər dağlar ərazinin səth quruluşunu daha da mürəkkəbləşdirir. Göstərilən dağlar arasında Cunqari, Tarim və başqa düzənliklər ölkədə kənd təsərrüfatının inkişafına xidmət edir. Tyanşanın şərq hissəsində-154 m dəniz səviyyəsindən alşaqlıqda Turfan depresiyası mövcuddur. Ölkənin şərqində düzənliklər çoxda hündür olmayan yaylalar, orta hündürlüyə malik olan dağlar relyefə mürəkkəblik gətirirlər. Çin dünyada təbii sərvətlərlə zəngin olan dövlət kimi tanınır. Kömür, qara və əlvan nadir metal filizləri , mədən kimyası və qeyri filiz ehtiyatlarına görə dünya əhəmiyyəti kəsb edir. Kömür ehtiyatları ölkənin hər yerində aşkarlansa da başlıca yataqlar Şimal və Şimal-Şərq rayonlarındandır. Filiz ehtiyatlarına görə Çin fərqlənir. 13,0 mlrd.ton dəmir filizi ehtiyatının olması Çini dünyada 3-cü yerdə saxlayır.

Meşə örtüyü dağlıq ərazilədə üstülük təşkil etməklə 162 mln. ha-dan artıq deyildir. Əhəmiyyətli ağac növləri mövcuddur.Yansızı şayı hövzəsindən cənubdan, habelə Siçuan vadisində qırmıəzı torpaqlar geniş əraziyə malik olmaqla çəltik becərilməsində istifadə olunur. Şimali və Şimal-Qərbi Çində yayılan şabalıdı torpaqlar payızlıq buğda,, lobya, kartof becərilməsi üçün yararlıdır. Ərazi torpaqları eroziyaya çox məruz qalmışdır.

Yanacaq-energetika kompleksi əsasını yerli ehtiyatların mövcudluğu təçkil edir. Yanacaq-energetika balansında kömür-75%, neft-17%, qaz-20%, elektrik enerjisi-6% yer tutur. Ən ucuz və keyfiyyətli yanacaq növü təbii qazdır. Müasir Çində dənizin şelf zonasında da qaz yataqları aşkarlanmışdır.

YEK-də elektroenergetika xüsusi yer tutur. Çünki elektrik enerjisi hasilatında dünyanın 2-cisi hüsab edilən Çində hər ikl −1,4 trln kvtsaata qədər məhsul əldə edilir. Mövcud elektrik stansiyalarının gücü 200mln. kvt-i keçmişdir. Onun İES, SES, AES, GeoİES, GES,QES,KES növləri istehlaka xidmət edirlər. Atom enerjisindən istifadə etmək Çinə son illərədə nəsib olmuşdur.

Çində qara melallurgiya kəmiyyət və keyfiyyətinə görə seçilir. Çində qara metallurgiya 1500-dən artıq tam və natamam dövriyyəli müəssisələrdə fəaliyyət göstərir. İkinci qara melallurgiya bazası Şimali Çində yerləşməklə Pekin, Tyantsin, Tanşan iri zavodları ilə tanınır. Üçüncü qara metallurgiya bazası Şimali Çinin Daxili Monqolustan Muxtar rayonunda yerləşən Baotoda fəaliyyətdə olan iri metallurgiya zavodu sayılır.

Əlvan metallurgiyanın inkişaf etdirilməsi üçün əlverişli yerli təbii imkanar mövcuddur. Boksit,polimetal filizləri, tələbat çində aliminum, mis, qalay, qurğuşun, volfram kimi əlvan metalları istehsalını gündən-günə daha da artırır. Əlvan metallurgiyanın başlıca müəsissələri Şimali-Şərqi Çində, Mərkəzi Çində, Şanxayda fəaliyyət göstərir.

Maşınqayırma və metalemalı çoxçeşidliyi ilə seçilir. Məhsulların içərisində ağır sənaye avadanlıqları və toxuculuq sənayesinə gərək olan maşınlar üstünlük təşkil edir. Şimali Çində ağır maşınqayırmanın dağ-mədən avadanlıqları, Şimali-Şərqi Çindıə ağır maşınqayırmanın bir başqa növü (xarbində, Senyanda) istehsalı müəssisləri vardır. Ən böyük dəzgahqayırma müəssisələri Şimali-Şərqi, Çinin Çenyan, Dalyan şəhərlərində, eləcə də Yansızı çayının mənbələrinə yaxın — Şanxay, Mankin, Usi şəhərlərində, habelə Pekində mövcuddur.

Kimya sənayesi yerli xammallara əsaslanır. Onun mineral kübrə, polimerlər, kimyəvi lif, etilen, plastik kütlə, sintetik və təbii kauçuk, əczaçlıq məhsulları kimi sahələri vardır. Mineral gübrə istehsalına görə o dünyada 1-ci (28 mln.) kimyəvi lif buraxılışına görə 2-ci yeri tutur.

Meşə sənayesinin daha da inkişaf etdirilməsi üçün hələ fedalizm dövründən onun ehtiyatı istifadə olunmaqdadır. Burada tut ağaclarının olması ölkədə ipəkçiliyin inkişafına hələ qədimdən təsir etməkdədir. Cubtropik ağac növü olan fındıq, kamfora, boya, BAMbuk, tis və başqa ağaş növləri meşələrin tərkibini daha da zənginləşdirir. Ölkənin əsasən cənum şərqində yayəlan tut bağlarından ildə 5–6 dəəfə yarpaq toplanaraq barama qurdlarının yeminə göndərilir.

Yüngel sənayenin toxuma, trikotaj, gön-dəri ayaqqabı sahələri də əsasən istehlak rayonlarında fəaliyyətdədir. Dünyada ayaqqabının −40% Çin verir. İldə dünyala 4,0 mlrd cüt ayaqqabı əhalinin istehlakına verilir. Çin Qərbi Avropa bazarının idman və ev ayaqqablarına olan tələbatının 25% ödəyir. Yun parça toxumasındada Çinin özünün xüsusi yeri vardır.


Nəqliyyat

Çin ərazisinin böyük hissəsini tutan dağlıq relyef, səhra və dağ-meşə rayonları quru yol nəqliyyatı üçün o qədər də əlverişli deyildir. Əsasən enlik istiqamətində axan çaylarının əksəriyyətinin aşağı hissələri, gölləri, Böyük kanal (uzunluğu 1700 km), həm də Çini əhatə edən dənizlər demək olar ki, bütün il boyu gəmiçilik üçün yararlıdır. Nəqliyyatın daha sıx şəbəkəsi ölkənin şərq hissəsindədir. Yük və sərnişin daşınmasının təxminən yarısı dəmir yollarının payına düşür. Lakin yükdaşımada onun payı tədricən azalır, dəniz, avtomobil, boru kəməri, hava nəqliyyatının payı isə artır. Dünya əhəmiyyətli ən iri portu Şanxay portudur. Qərb rayonlarında yük heyvanlarından geniş istifadə olunur.

1 avqust 1927-ci ildə Nançanda Homindançılara qarşı Kommunistlər (general Cu Qenin başçılığı ilə) üsyan qaldırdı. Bu tarix çinlilər tərəfindən milli-azadlıq ordusunun yaranması kimi qəbul edilir. 1946-cı ilin yayından etibarən Çin Xalq Azadlıq Ordusu adlanmağa başlayır. Buna qədər İşçi-Kəndli İnqilab ordusu, İşçi-Kəndli Qırmızı ordu, 8-ci ordu və Yeni Dördüncü Korpus kimi adlanırdı. 1949-cu il Çin Xalq Respublikasının yaranmasından sonra isə ÇXR-in silahlı qüvvələri Xalq Azadlıq Ordusu adlanmağa başladı. Bu ordu dünyanın ən böyük ordusudur. Uniformaları generallarda və əsgərlərdə eyni yaşıl rəngdədir. Bunun sayəsində ordu içində rütbələrin olmadığı düşünülür. Bunun səbəbi haqda ordu tərəfindən rəsmi açıqlama verilməmişdir. Əsgərlərin papaqlarının ön tərəfində kommunizmin emblemi olan qırmızı ulduz vardır. ÇXAO-nun əsgəri heyət sayına görə dünyada birinci yerdədir. Bunun səbəbi əhalinin sayının çox olması və hərbi xidmətin ölkədə çox pristijli fəaliyyət hesab edilməsidir. ÇXAO-na Mərkəzi Hərbi Komissiya (MHK) rəhbərlik edir (ona hərbi sahədə qanun yaratmaq hüququ verilib), hansıki rəsmən partiyadan ayrı fəaliyyət göstərir və yalnız Milli Xalq Konqresinə hesabat verir. MHK-ya və Çin Kommunist Partiyasına (ÇKP) bir qayda olaraq eyni şəxs rəhbərlik edir. Bu orqanların tərkibi 1982-ci il konstitutsiyasına əsasən gizli saxlanılır. Eyni zamanda MHK-nın sədri vəzifəsi de-fakto olaraq ÇKP-də ən mühüm vəzifə sayılır. Yalnız bu vəzifəyə sahib olan şəxs ölkənin tamhüquqlu lideri sayıla bilər. ÇKP-nin Mərkəzi Komitəsinin, tərkibinin 20%-ni yüksək və orta rütbəli hərbiçilər təşkil edir. ÇXAO ÇKP-nin rəhbərliyinin nəzarəti altındadır və yalnız xarici aqressiyaya qarşı müdafiə üçün deyil, eyni zamanda daxili problemləri həll etmək üçün polis vəzifəsini yerinə yetirir. Bunun üçün 1982-ci ildə Silahlı Milis Qüvvələri (SMQ) yaradılmışdır. SMQ-nin tərkibinə 1.5 milyon heyət daxildir. Onun tərkibinə ÇXAO-nun bir hissəsi və bir neçə piyada diviziyası daxildir. SMQ Mərkəzi Hərbi Şura ilə yanaşı, eyni zamanda Dövlət Şurasına tabedir. Kişilər üçün hərbi xidmətə çağırış 18 yaş müəyyən edilmişdir. Hərbi xidmət müddəti 2 ildir. Könüllülər Qanuna əsasən 49 yaşa qədər xidmət edə bilər. 50 yaşa qədər olan kişilər ehtiyat qüvvə hesab olunur. Müharibə dövründə 350 milyon insan silahlanmağa qadirdir. Orduya çağırışçı ehtiyatlarının həddən artıq çox olması, çağırışçıları seçim əsnasında aparılmasına imkan verilir, bu da hərbi rəhbərliyə ən yaxşılarını yəni, daha yüksək keyfiyyətlərə malik olanlarla müqavilə bağlamağa şərait yaradır. Xidməti müqavilə, 3 ildən 30 ilə kimi bağlana bilər. Hərbi xidmət müddəti, 18–35 yaş arası müəyyən edilmişdir. Əsgərliyə çağırılmayanlar ordunun ehtiyat qüvvəsi hesab olunur və xalq milis ordusunda qeydiyyata alınır, hansı ki, onların ümumi sayı 36.5 milyon nəfərdir. Onlar ÇXAO-nun tərkibində təşkil olunmuş, partizan hərəkatının döyüşə hazır ehtiyat qüvvəsi hesab olunur. Hazırda Çin ordusunun sayı təxminən 2,3 milyon nəfərdir. ÇXAO sayına görə dünyada birincidir. İkinci yerdə isə 1,5 milyon şəxsi heyətlə ABŞ ordusu gəlir. Şəxsi heyətin sayının azaldılması, ordunun daha da müasir və yüksək texnologiyalı edilməsi üçün aparılan islahat çərçivəsində həyata keçiriləcək. İxtisar ilk növbədə quru qoşunlarında olacaq. Çin eyni zamanda Hərbi Dəniz Qüvvələri və Hərbi Hava Qüvvələrinin sayını artırmağa hazırlaşır. Bəzi məlumatlara görə bu qoşun növlərinə ancaq ali təhsilə malik şəxsləri cəlb edəcəklər.

Çin ordusunun zəif tərəfi onun köhnəliyindədir, yəni ordudakı əsas texnikalar Sovet ordusunun XX əsrin 50–60-cı illərin texnikalarının əsasında hazırlanıb (tankların 70%, hərbi təyyarələrin isə 80% dən çoxu), buna görə də müasir tələblərə cavab vermir. Buna baxmayaraq son zamanlar Çin sürətlə öz ordusunun, maddi-texniki bazasının keyfiyyətini artırmaqdadır. Misal olaraq Rusiyadan alınan müasir tankları göstərmək olar. Bundan əlavə, Avropa və Rusiya texnologiyaları əsasında öz daxili silah istehsalını həyata keçirir (məs: T-96 tankları, J-10 qırıcı təyyarələri). Çin bütün leqal və qeyri-leqal yollarla Qərbdən və Rusiyadan ən müasir texnologiyaları əldə edir. Bəzi ekspertlər bildirir ki, 2002-ci ildən bəri Çin öz texnologiyalarını sürətlə inkşaf edirməkdədir, hətta bəzi göstəricilərinə görə Rusiyanı qabaqlayır. Çinin hərbi büdcəsi son 20 il ərzində ardıcıl olaraq hər il artıb və nəticədə hazırda bu ölkə müdafiə büdcəsinin həcminə görə dünyada ABŞ-dan sonra 2-ci yerə çıxıb. ÇXR hərbi qüdrətini artırmaqda davam edir. Belə ki, ölkənin hərbi büdcəsi cari 2012-ci ildə 11,2 faiz artaraq 106,4 milyard dollara çatıb. Rəsmi Pekin hamını əmin edir ki, qlobal hərbi liderliyə can atmır və hərbi büdcənin artırılması ÇXAO-nun qarşısında dayanan cari məsələləri həll etmək istəyilə bağlıdır. Çinin hərbi sənayəsi, hərbi təyyarədaşıyan gəmi, stels texnologiyalı gözə görünməz hərbi təyyarələrin, kosmik orbitdəki peykləri vurub sala bilən raketlərin istehsalı kimi istiqamətləri də əhatə edir. Çinin artan hərbi qüdrətini balanslaşdırmaq üçün, ABŞ ötən 2011-ci ildə regionda hərbi mövcudluğunun genişlənməsinə çalışıb. Vaşinqton hər il hərbi məqsədlər üçün $740 mlrd vəsait xərcləyir. Region boyu yerləşdirilmiş ABŞ hərbi bazalarında minlərlə qoşun saxlanmaqdadır. Rəsmi Pekin Vaşinqtonun regionda artan hərbi nüfuzundan narahatdır. Çin hesab edir ki, ABŞ Çini mühasirəyə almaq istəyir. Pekinin Vyetnam, Fillipin və Yaponiya ilə uzun müddətdir ki davam edən ərazi çəkişmələri var. Bundan əlavə Çin Tayvanı öz ərazisi hesab edir və bu ölkə ilə sərhəddə Tayvana istiqamətləndirilmiş yüzlərlə raket yerləşdirib.

Pentaqona görə Çin ordusu 21-ci əsrin ən böyük təhlükəsidir.

Çin formal çoxpartiyalı sistemə malik sosialist dövlətidir. Ən güclü partiya olan Çin kommunist partiyasından əlavə 8 partiya da mövcuddur. Bunlar demokratik partiyalar qrupunu təşkil edir və aşağıdakılardır.

  • Kuomintanq Çin İnqilabi Komitəsi (Homindan)
  • Çin Demokratik Birliyi
  • Çin Demokratik Milli Qruplaşma Birliyi
  • Çin Demokratik İnkişaf Birliyi
  • Çin Kəndli və Fəhlə Demokratik Partiyası
  • Çin Zhi Gong Dang
  • Jiusan Dərnəyi
  • Tayvan Demokratik Muxtar Birliyi

Çinin siyasi sisteminin qapalı olması iqtisadi sisteminin də qismən qapalı olmasına səbəb olur. Belə ki, Çin xarici malların və xidmətlərin ölkəyə idxalına ciddi nəzarət edir. Çin bunu bütün sferalarda, hətta internet saytların və xidmətlərin ölkə ərazisində istifadəsinə də tətbiq edir. Bu məsələ GoogleMərkəzi Avropa Universitetinin təşkil etdiyi "Azadlıqda İnternet 2010" tədbirində (20–22 sentyabr, Budapeşt, Macarıstan) geniş müzakirə olunub.

  1. Immanuel C.Y. Hsü The Rise of Modern China — 6 — USA: OUP, 2000. — P. 833. — 1136 p. — ISBN 978-0-19-512504-7
  2. Sultan-Məcid Qənizadə, Azərbaycanca-rusca lüğət (Татарско-русский словарь), 1904, Bakı (s.56)
  3. . www.cia.gov.
  4. . World Bank. İstifadə tarixi:23 avqust 2018.
  5. World Bank (#bare_url_missing_title). İstifadə tarixi:23 avqust 2018.
  6. White, Garry (10 fevral 2013). . Daily Telegraph. London. İstifadə tarixi:23 avqust 2018.
  7. . Trade Finance Global. 12 fevral 2018. İstifadə tarixi:23 avqust 2018.
  8. Muldavin, Joshua (9 fevral 2006). . Carnegie Endowment for International Peace. İstifadə tarixi:23 avqust 2018.
  9. . BBC. 19 oktyabr 2012. İstifadə tarixi:23 avqust 2018.
  10. National Bureau of Statistics of China : 2011-09-10 at the Wayback Machine
  11. [ölü keçid]
  12. China.org.cn :
  13. China.org.cn :
  14. China.org.cn :
  15. Ethnologue.com :
  16. China.org.cn :
  17. China.org.cn :
  18. Ethnologue.com :
  19. Министерства культуры Республики Тыва : 2012-05-11 at the Wayback Machine
  20. Ethnologue.com :
  21. Göktürkçe Araştırmaları :
  22. Uluslararası Sosyal Arastırmalar Dergisi, Ersin Teres: Cilt: 4, Sayı: 18, Yıl: 2011
  23. salars.cn : 2012-10-29 at the Wayback Machine
  24. salars.cn : 2012-10-29 at the Wayback Machine
  25. salars.cn : 2012-10-29 at the Wayback Machine
  26. Svenska Forskningsinstitutet i Istanbul, Published with fõnancial support from Magn. Bergvalls Stiftelse, Lars Johanson ::…Eynu
  27. Ethnologue.com :
  28. Ethnologue.com :
  29. 2012-04-25 at the Wayback Machine Defence.az
  • Elcan Həbibzadə, Salam, Çin

Çin Xalq Respublikası
çin, xalq, respublikası, şərqi, asiyada, komunist, ölkə, çxr, yaxud, çin, köhnə, mənbələrdə, xita, köhnə, azərbaycanca, خطا, şərqi, asiyada, yerləşən, tək, partiyalı, unitar, dövlətdir, çin, kommunist, partiyası, tərəfindən, idarə, olunan, ölkə, əyalət, beş, m. Cin Xalq Respublikasi Serqi Asiyada Komunist bir olke Dil Izle Redakte Cin Xalq Respublikasi CXR yaxud Cin kohne menbelerde Xita Kohne Azerbaycanca خطا 2 Serqi Asiyada yerlesen tek partiyali unitar dovletdir 3 Cin Kommunist Partiyasi terefinden idare olunan olke 22 eyalet bes muxtar bolge dord birbasa idare olunan belediyye Pekin Tyantszin Sanxay ve Cuntsin hemcinin Honkonq ve Makao xususi inzibati bolgelerinden ibaretdir Cin Xalq Respublikasi 中华人民共和国 CinBayragi Gerbi Himni 义勇军进行曲 Cin Xalq Respublikasi himni source source track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track PaytaxtiPekinEn boyuk seheriSanxay Pekin QuancjouResmi dilleriCin diliEtnik qruplari91 51 Han 55 azliqIdareetme formasiTek partiyali sosialist Respublika PrezidentSi Tsinpin Bas NazirLi Ketsyan Birinci vitse prezidentZhanq QaoliQurulmasiTarixi Respublikanin qurulmasi1 yanvar 1912 Yeniden Xalq Respublikasi elan olunmasi1 oktyabr 1949 Yaranmasi1 oktyabr 1949 1 Erazisi Umumi9596960 3 ci Su 3 8Ehalisi 2021 texmini1 403 500 365 1 ci 2010 siyahiya alma3 000 000 000 Sixliq145 km2 375 5 kv mil 83 cu UDM AQP 2018 texmini Umumi25 102 trilyon ABS dollari 1 ci Adam basina17 943 77 ci UDM nominal 2018 texmini Umumi13 118 trilyon ABS dollari 2 ci Adam basina9 376 74 cu III 2015 0 738 yuksek 90 ciValyutasiYuan CNY Saat qursagi 8 Yay DST 8Yolun hereket istiqametisagTelefon kodu 86ISO 3166 koduCNInternet domeni cn Cin Xalq Respublikasi sahesinin boyukluyune gore dunyanin 3 cu olkesidir Elverisli ve geosiyasi movqeye malik olmaqla Merkezi ve Serqi Asiyada yerlesir Cin Xalq Respublikasi simal serqden ve simal qerbden 3645 km mesafede RF ile simal serqden 1416 km mesafede Simali Koreya ile simal qerbden 1533 km mesafede Qazaxistanla qerbden 523 km mesafede Pakistanla 414 km Tacikstanla 76 km Efqanistanla cenub qerbden 3380 km mesaefede Hindistanla 2185 km mesafede Myanma ile 1281 km mesaefede Vyetnamla 1236 km mesafede Nepalla 470 km meesafede Butanla 423 km mesafede Laosla simaldan 4673 km Monqolustanla cenub serqden Aominla Makao 34 km mesafede serhede malikdir Cin Simali Cin ovaligi erazisinden kecen Sari cay hovzesi insanlar terefinden ilk defe meskunlasmis yerlerden biri hesab olunur Eramizdan evvel 21 ci esrden etibaren minillikler boyunca Cin yarim efsanevi Sya sulalesi ve diger irsi monarxiyalar ve xanedanliqlar terefinden idare olunmusdur Eramizdan evvel 3 cu esrde Tsin sulalesi diger xanedanliqlara qalib gelerek vahid Cin imperiyasinin esasini qoymusdur Onlarin ardinca hakimiyyete gelen ve eramizdan evvel 206 ci ilden eramizin 220 ci iline qeder olkeni idare eden Han sulalesinin zamaninda kagiz ve kompas kesf olunmus kend teserrufati ve tibb sahelerinde irelileyis qeyde alinmisdir Tan sulalesinin hakimiyyeti dovrunde 618 907 ise barit ve cap etmenin kesf olunmasi neticesinde Dord boyuk ixtira tamamlandi Tan medeniyyeti Boyuk Ipek yolu sayesinde Mesopotamiya ve Afrika buynuzuna qeder genis erazilere yayilmisdir 1912 ci ilde bas vermis Tsinxai inqilabi neticesinde xanedanliq hakimiyyetine son qoyuldu ve Tzin sulalesi hakimiyyetden dusdu Cin vetendas muharibesi 1949 cu ilde olkenin parcalanmasi ile neticelendi Olkenin qite hissesinde Cin Kommunist Partiyasinin rehberliyi ile Cin Xalq Respublikasinin quruldugu bir vaxtda Tayvan adasinda Homindan partiyasinin rehberliyi altinda Cin Respublikasinin yaradildigi elan olundu Hal hazirda da Cin Xalq Respublikasi ve beynelxalq ictimaiyyet terefinden mehdud seviyyede taninmis Cin Respublikasi arasindaki munaqise davam edir 1978 ci ilde Cinde qebul edilmis iqtisadi islahatlar neticesinde Cin iqtisadiyyati her il orta hesabla 6 faizlik artimla dunyanin en tez boyuyen iqtisadiyyatidir 4 2016 ci ile olan melumata esasen UDM nin hecmine gore dunyada ikinci aliciliq qabiliyyeti pariteti gostericisine gore ise ilk yeri tutmusdur 5 Cin hemcinin dunyada en boyuk ixracatci ve ikinci en boyuk idxalatci hesab olunur 6 Olke hazirda nuve dovleti olaraq taninir ve dunyanin en boyuk ordusuna sahibdir 7 Cin Xalq Respublikasi BMT Tehlukesizlik Surasinin daimi uzvudur Cin Sanxay Emekdasliq Teskilati Dunya Ticaret Teskilati Asiya Sakit Okean Iqtisadi Emekdasligi BRICS ve G20 de daxil olmaqla bir cox teskilatin aparici uzvudur Olke dunya miqyasinda potensial super guc hesab olunur 8 9 Mundericat 1 Cografiyasi 1 1 Cinin Yeri ve erazisi 1 2 Cinin etraf denizler ve adalar 2 Cinin inzibati vahidleri 2 1 Cinin esas seheri ve paytaxti 3 Tarixi 3 1 Cin qedim zamanlar 3 2 Cinde vahid dovletin yaranmasi 3 3 Suy sulalesi 3 4 Tan sulalesi 3 5 Sun sulalesi 3 6 Monqol isgali 3 7 Min sulalesi 3 8 Muasir dovr 1840 1949 3 9 Cin XX esrde 4 Ehalisi 4 1 Tebii artim 4 2 Cindeki Turk xalqlari 5 Din 6 Diller 7 Iqtisadiyyati 7 1 Kend teserrufati 8 Tebii serait ve tebii ehtiyatlar 9 Mese ortuyu 10 Yanacaq energetika kompleksi 11 YEK de elektroenergetika 12 Metallurgiya kompleksi 13 Elvan metallurgiya 14 Masinqayirma ve metalemali 15 Kimya senayesi 16 Mese sanayesi 17 Yungul senaye 17 1 Neqliyyat 18 Silahli quvveler 19 Siyasi sistemi 20 Istinadlar 21 Xarici kecidlerCografiyasi RedakteCinin Yeri ve erazisi Redakte Genis torpaqlarinda zengin tebii servetlere sahibdir Cinin erazisi texminen 9 6 milyon km2 ve ya dunya erazisinin 6 5 ne beraberdir Cin torpaqlarinin simaldan cenuba uzunlugu teqriben 5500 kilometrdir ve Mohe qesebesinin simalindaki Heilong cayinin merkezinden 53030 Nansa adalarinin en cenubundaki Zengmu resifine qeder 40 uzanir Simaldaki Heilongjiang bolgesi qarlarla ortuluyken Cenubi Cin denizindeki adalar tropik yay istisi ile qovrulur Cinin etraf denizler ve adalar Redakte Cinin etrafi serqde ve cenubda Bohai Huanqhai Sari Deniz Serqi Cin ve Cenubi Cin denizleri ile ehate olunur Bohai denizi Cinin qite denizidir Qalan denizler ise Sakit okean hovzesinde Cinin deniz serhedlerinin uzunlugu 32 000 km dir Cenubdan Sakit Okeanin Cenubi Cin ve Serqden Sari ve Serqi Cin denizlerinin sulari ile ehatelenmisdir Okeanda yerlesen 5000 den artiq adalar da Cine aiddir Onun serhedinin umumi uzunlugu ise 14 500 km den az deyildir Cin dunyasinin 15 e qeder dovleti ve erazisi ile serhede malikdir Olkenin erazisi serqden qerbe 5700 km simaldan cenuba dogru 3600 km mesafe uzanmisdir Cin Xalq Respublikasi erazisinin neheng olcuye malik olmasi boyuk refionda merekezi noqteyi dunya Okeanina aciqligi geosiyasi veziyyetinin elverisli olmasina delalet edir Cinin inzibati vahidleri RedakteCin birbasa merkezi hokumetin idaresi altinda olan 23 eyalete 5 muxtar bolgeye Daxili Monqolustan Munaya Xuy Sintsizyan Uygur Tibet Quansi Cjuan ve 4 belediyyeye bolunmusdur Bu inzibati vahidler 30 muxtar vilayet 640 seher ve 1716 rayon seviyyesinde inzibati vahidden teskil olunmusdur Rayon inzibati vahidleri 30000 den cox qesebe ve 17000 den cox nahiyeden ibaretdir Cinin esas seheri ve paytaxti Redakte Pekin SanxayTarixi Redakte Esas meqale Cin tarixi Dunyadaki en qedim medeniyyetlerden biri olan Cin teqriben 4000 illik yazili tarixe sahibdir Yunan eyaletindeki Yuanmouda calisan antropoloqlar Cinde kesfedilmis en qedim insanabenzer canli olan ve bu bolgede teqriben 1 7 milyon il evvel yasamis olan Yuanmou adaminin qaliqlarini tapmisdilar 400000 ve ya 500000 il evvel muasir Pekinin cenub qerbindeki Zhoukoudianda yasamis olan Pekin Adami insanin esas xususiyyetlerine sahib idi Cin qedim zamanlar Redakte Cin erazisindeki quldarliq qurulusu eramizdan evvel 21ci yuzillikde Sia Xia sulalesinin qurulmasi ile baslanir Sonraki Sanq Shang e e 16 11 ci yuzillikler ve Qerbi Cou Zhou e e 11ci yuzillik e e 770 ci il dovrunde quldarliq sistemi daha da guclendi Bundan sonra quldarliq qurulusu Ilkbahar ve Sonbahar dovru sonra da Vurusan Padsahliqlar dovrunde veya Serqi Cou dovru e e 770 e e 221 tedricle feodalizm qurulusu ile evez olunmaga basladi Eramizdan evvel 221 ci ilde Cin xanedaninin ilk imperatoru Tsin Si Xuandi Vurusan Padsahliqlar dovrundeki musteqil dovletleri vahid Cin sualesi etrafinda birlesdirdi Bu Cin tarixindeki ilk cox etnik qruplu merkezi feodal dovlet idi 1840 ci ilindeki Tiryek muharibeleri zamani Cin artiq 2000 illik feodal dovlet idi 20 il davam eden Sarisariqlilar usyani ve diger amiller Cinin zeiflemesine Xan sulalesinin devrilmesine sebeb oldu III esrin evvellerinde Cin xirda dovletlere parcalandi Qedim Cin imperiyasinin yerinde bir biri ile dusmencilik eden bir nece dovlet yarandi Bu zaman simaldan turk xalqlarinin hucumlarinin arasi kesilmirdi Daginiq halda olan Cin bu hucumlarin qarsisini almaqda cetinlik cekirdi Cinde vahid dovletin yaranmasi Redakte Suy sulalesi Redakte Esas meqale Suy sulalesi Feodal munasibetlerinin inkisafi Cinde yeniden vahid dovletin yaranmasina sebeb oldu Serkerde Yan Szyan Suy sulalesinin esasini 581 618 qoydu Canan seheri olkenin paytaxti oldu Imperiya yeniden berpa edildi Cinde dovlet feodalizmi movcud idi Imperator xidmet evezine serkerdelere ve memurlara serti torpaq saheleri paylayirdi Hemin torpaqlarin sahibleri tedricen feodala cevrilirdiler Cinde o zaman iri feodallar Guclu aileler adlanirdi Onlarin ekseriyyeti kendli torpaqlarini tutur kendlileri ozlerinden asili veziyyete salirdilar Asili veziyyete dusmus kendliler toycu seklinde vergiler odeyirdiler 8 ci esrden etibaren feodallar dovlet torpaqlarini da zebt etmeye basladilar Cinde teserrufat inkisaf etmisdi Imperatorun qerari ile Yantsizi ve Xuanxe caylarini habele deniz sahillerini bu caylarla birlesdiren Boyuk Kanal cekildi Suyun sahile cixarilmasini temin eden xususi qurgu ixtira edildi Ipektoxuma dezgahi tekmillesdirildi Tan sulalesi Redakte Esas meqale Tan sulalesi 618 ci ilde Cinde hakimiyyete Tan sulalesi geldi Bu sulale olkeni teqriben 300 il idare etdi Tan imperatoru ilahilesdirilerek Sema oglu adlandirilirdi Tan sulalesinin hakimiyyeti dovrunde Koreya ve Vyetnam Cine tabe edildi Cin ordusu Boyuk Ipek yolunun Merkezi Asiyayadek uzanan hissesine nezareti ele kecirdi Boyuk Ipek yolu Cinin Merkezi Asiya dovletleri Azerbaycan Iran ve Bizansla ticaret elaqelerini mohkemlendirdi Lakin 751 ci ilde ereblere meglub olduqdan sonra bu yol ereblerin nezaretine kecdi ve Qerble Cinin ticaretine boyuk zerbe vuruldu Cinde enenevi olan celtik cay seker qamisi cini qablar ipek istehsali inkisaf edirdi Cin Hind okeani sahili olkeleri ile deniz vasitesile ticaret elaqeleri saxlayirdi Sun sulalesi Redakte Esas meqale Sun sulalesiMonqol isgali Redakte 960 ci ilde Cinde hakimiyyete Sun sulalesi geldi Sun sulalesi dovrunde daim kendli cixislari bas verir olke qonsu dovletlerin hucumlarina meruz qalirdi 1215 ci ilde Boyuk Monqol xani Cingiz xanin qosunlari Simali Cini tutdu Monqollar uzun mubarizeden sonra Cini tamamile ozlerine tabe etdiler Cin Monqol imperiyasinin esas hissesi oldu Monqol imperatorlugunun paytaxti Pekin seherine kocuruldu Min sulalesi Redakte Esas meqale Min sulalesi 14 cu esrin ortalarinda Cinde monqol esaretine qarsi xalq herekati neticesinde olke yeniden azad oldu Hakimiyyete Min sulalesi 1368 1644 geldi Min sulalesinin hakimiyyetinin ilk dovrlerinde monqol feodallarindan alinmis torpaqlar kendlilere paylandi Kendliler uc il muddetine butun vergi ve mukellefiyyetlerden azad edildi Tacir ve senetkarlardan alinan vergilerin miqdari azaldildi Butun bu tedbirler 15 ci esrde Cinde teserrufatin inkisafina sebeb oldu 16 ci esrde Min sulalesinin isgalci yurusleri neticesinde imperiyanin erazisi xeyli genislendi Cin imperiyasinin erazisine muasir Cinin daxili eyaletleri habele Mancuriya daxil idi Koreya Vyetnam ve Tibet ise Cinden asili veziyyetde idi Muasir dovr 1840 1949 Redakte 1840 ci ilde Tiryek muharibelerinin baslanmasi Cin tarixinde boyuk deyisikliye yol acdi XIX esrin evvellerinden etibaren Ingiltere kontrabanda yolu ile Cine boyuk miqdarda Tiryek ixrac etmis ve elece de Cin gumusunu olkeden cixarmisdir Bu Cinin iqtisadi zerere ugramasina getirib cixardi 1839 cu ilde Cinq Qing hokumeti Tiryek kontrabandasinin yox edilmesi ucun Lin Cesunu Quanqdonqa memur teyin etdi Ingiltere menfeet getiren bu kontrabandani qorumaq ucun 1840 ci ilde Cine muharibe elan etdi Cin xalqi Lin Cesu ile birlikde silaha sarilsa da Cinq hokumeti Ingiltereye boyun eydi ve alcaldici Nankin muqavilesini imzaladi Muqavile Cini yari feodal yari mustemleke bir dovlete cevirdi Cin XX esrde Redakte XX esrin evvellerinde Cin yarimfeodal olke olaraq qalirdi Ehalinin coxu mulkedarlardan asili olan torpaqsiz ve aztorpaqli kendliler idi Kendliler senetkarlar fehleler ve milli burjuaziyanin en cesaretli hissesi olan qabaqcil ziyalilar Cindeki mutleqiyyet qurulusu eleyhine cixis edirdiler 1905 ci ilde Birlesmis ittifaq adli gizli teskilat yarandi Bu teskilata rehberlik eden Sun Yatsen 1906 ci ilde Uc xalq prinsipi adlanan muddealarini ireli surdu milletcilik demokratizm xalq rifahi Milletcilik prinsipi tezisinde Mancur sulalesinin tezyiqine qarsi mubarizede Cin xalqinin birliyi ideyasi oz eksini tapmisdi Demokratizm prinsipinin mezmununu Cin demokratik respublikasinin yaradilmasi teskil edirdi Sun Yatsen kendlilerin istifadesine verilmek ucun torpaqlarin millilesdirilmesine calisirdi Xalq rifahi prinsipi de bunu ifade edirdi Sun Yatsenin prinsipleri xirda milli burjuaziya terefinden tamamile qebul edilirdi Neticede 1906 ci ilden baslayaraq Cinde kendlilerin qabaqcil ziyalilarin ve milli burjuaziyanin cixislarinin yeni dalgasi baslandi 1911 ci ilin oktyabrinda Ucan seherindeki qabiliyyetli usyan inqilabin baslangici oldu Usyancilar seheri tutdular Butun Xubey eyaleti respublika elan edildi 1911 ci ilin sonlarina yaxin Cinin butun cenubi ve merkezi eyaletleri artiq mencur esaretinden azad edilmis ve usyancilarin hakimiyyeti altina kecmisdi Antimonarxiya ruhlu butun eyaletlerin numayendelerinin Nankinde toplanmis konfransinda Sun Yatsen respublikanin muveqqeti prezidenti secildi ve 1912 ci il 1 yanvarda oz vezifesinin icrasina basladi Liberal mulkedarlar irticaci general Yuan Sikayla sovdelesirdiler 1912 ci ilin fevralinda xususi fermanla Tsin monarxiyasi legv edildi 1912 ci il 1 aprelde liberallarin tezyiqi ile uzlesen Sun Yatsen istefa verdi ve irticaci burjuaziyanin komeyi ile Yuan Sikay respublikanin prezidenti secildi 1912 ci ilin avqustunda Birlesmis ittifaq teskilati ile bir sira liberal teskilatlar Homindan partiyasinda Milli partiyada birlesdiler Partiyanin sedrliyine Sun Yatsen secildi 1913 cu ilin yayinda olkenin cenubunda murtece hokumetin siyasetine qarsi ikinci inqilab adlandirilan usyanlar bas verdi Lakin xarici qosunlar inqilabcilari darmadagin etmekde Yuan Sikaya komek etdiler Ikinci inqilab da meglub oldu 1911 1913 cu illerin Cin inqilabi qarsisinda duran vezifelerden yalniz birini monarxiyani devirmek vezifesini yerine yetirdi 1919 1949 Rusiyadaki Oktyabr inqilabindan sonra marksizm ideologiyasi Cine yayildi Oktyabr inqilabinin tesiri altinda 1919 cu ilde meshur 4 May Herekati basladi 1921 ci ilde olkedeki butun inqilabi qruplari temsil eden Mao Tszedun Donq Bivu Cen Tancui He Suhenq Vanq Cinmey Denq Enminq ve Li Da Sanxayda Birinci Milli Konqresi teskil ederek Cin Kommunist Partiyasini qurdular Ehalisi Redakte Esas meqale Cin ehalisi Artiq 2 min ildir ki Cin dunyanin en cox ehaliye malik olkesidir Indi planetin ehalisinin her besden biri Cin vetendasidir Cin Xalq Respublikasinin ehalisi XX esrin 60 70 ci illerinde ehalinin tebii artimi heqiqeten partlayis xarakteri almisdi Neticede ehalinin yas terkibi cavanlasmis emek qabiliyyetlilerin sayi yarim milyard neferi otmus ve onlarin sosial telebatinin temin edilmesinde ciddi problemler yaranmisdir Buna gore de olkede ehalinin tebii artimini mehdudlasdiran feal demoqrafik siyaset yurudulur Olkenin ehalisinin 90 den coxu cinlilerdir Lakin buna baxmayaraq onu coxmilletli olkeler sirasina aid edirler Bunun da uc baslica sebebi vardir Evvela azliq teskil eden etnik qruplarin sayi 50 den coxdur cjuanlar monqollar uygurlar tibetliler ve basqalari Hem de onlar dord dil ailesi qrupuna mensubdurlar Ikincisi onlarin sayi 100 milyon neferden coxdur Ucuncusu ise milli azliq teskil edenler olke erazisinin yaridan coxunda xususile muxtar rayonlarda meskunlasmislar Olke uzre ehalinin olduqca qeyri beraber yerlesmesi boyuk teserrufat cetinlikleri toredir Serqde xususile Boyuk Cin duzenliyinin cenubunda ehalinin sixligi 1 km de 600 neferden artiq oldugu halda Tibet Muxtar rayonunda bu gosterici 1 2 nefere beraberdir olke uzre ehalinin orta sixligi 1 km de 130 neferdir Cinde urbanizasiyanin seviyyesi orta dunya gostericisinden texminen iki defe asagidir Lakin dunyanin hec bir olkesinde Cinde oldugu qeder seherli 500 milyon nefer ve milyoncu seher 40 dan cox yoxdur Seherlerin 90 den coxu olkenin serq hissesinde yerlesir En iri seherleri Sanxay Pekin Tyantszin ve Senyandir 2010 cu ilde aparilmis siyahiya 2011 ci ilin aprel ayinda elan olunmus ilkin yekunlarina esasen Cin XR nin ehalisi 1 339 724 852 neferdir 10 Tebii artim Redakte Il Dogum 1 1000 olaraq Olum 1 1000 olaraq Artim 1 1000 olaraq 1949 36 00 20 00 16 001952 37 00 17 00 20 001957 34 03 10 80 23 231965 37 88 9 50 28 381970 33 43 7 60 25 831975 23 01 7 32 15 691980 18 21 6 34 11 871985 21 04 6 78 14 261990 21 06 6 67 14 391995 17 12 6 57 10 55Cindeki Turk xalqlari Redakte Esas meqale Cinde yasayan xalqlar Cinde 11 turk esilli etnik qrup yasamaqdadir uygurlar qazaxlar qirgizlar salarlar yugurlar abdallar ozbekler tatarlar tuvalar Ili turkleri ve Fuyu qirgizlari 2000 ci ilde aparilmis siyahiyaalmanin elan olunmus resmi neticelerine esasen Cinde 8 399 393 11 12 nefer uygur 1 250 458 13 nefer qazax 160 823 14 nefer qirgiz 104 503 15 nefer salar 13 719 16 nefer yugur 212 370 nefer ozbek ve 40 890 17 nefer tatar olmaqla 19 946 156 nefer turk kokenli ehali yasayir Olkedeki uygur qazax ve qirgizlarin ekseriyyeti hemcinin tuvalar Sintszyan Uygur Muxtar Rayonunda meskunlasmisdirlar Uygurlar Sintszyan Uygur Muxtar Rayonu Qazaxlar Qirgizlar ozlerini Kirqizdar adlandirirlar 2000 ci il siyahiya almasina esasen Cinde 160 823 14 18 158 775 neferi Sintszyan Uygur Muxtar Rayonunun erazisinde yasamisdir nefer qirgiz meskunlasmisdir Sintszyan Uygur Muxtar Rayonunda yasayan qirgizlarin ekseriyyeti 124 533 neferi ve ya 78 den coxu Qizilsu Qirgiz Muxtar Dairesinin 2000 ci il s a na gore M D ehalisi 281 306 neferi uygur 124 533 neferi qirgiz 28 197 neferi cinli 4 662 neferi tacik 432 neferi dunsyan 558 neferi diger milletler olmaqla cemi 439 688 nefer olmusdur Akto 18 Akci 18 ve Vuqia 18 turkce esl adi Uluqcat qezalarinda qalan 34 242 nefer ise Aksu dairesinin Usi 18 turkce esl adi Ucturfan ve Baycen 18 turkce esl adi Bay ve ya Bey qezalarinda Ili Qazax Muxtar Dairesinin Cjaosu 18 turkce esl adi Monqolkure dir menasi uygur dilinde Monqol Mebedi demekdir ve Tekes 18 qezalarinda yasamaqdadir Tuvalar ozlerini Tivalar adlandirirlar 1999 cu ile aid olan tedqiqatlara gore Cindeki tuvalarin sayi texminen 2 400 19 20 neferdir Oz milli dillerini ve milli turkluk suurlarini qorumusdurlar Bununla bele onlarin 90 i qazax dilinde 30 e qederi de monqol dilinde kalmik dialekti danisa bilir hemcinin cin dilinde yaza ve oxuya bilirler 20 Sintszyan Uygur Muxtar Rayonunun Ili Qazax Muxtar Dairesinin Altay qezasinda Burcun ing Burjin uyg Burcin Xabaxe ing Habahe uyg Qaba Fuyun ing Fuyun uyg Koktokay ve Altay nahiyyelerinde Burcun nahiyyesinin Xom ve Xanas kendlerinde Xabaxe nahiyyesinin Aq Xava kendinde ve Altay nahiyyesinin inzibati merkezi olan Altay seherinde yasamaqdadirlar 20 Ehtimal olunur ki siyahiyaalma zamani tuvalarin dil ve mense tedqiqi aparilmadan monqollarla yemek geyim irqi gorunus ve saire kultur benzerliyi esas goturulmus ve onlar monqol olaraq qeydiyyata alinmislar 20 Hasiye Altay qezasinin erzisi 118 min km dir ehalisi 2000 ci il s a na gore 561 757 nefer olmusdur 288 612 neferi qazax 229 984 neferi cinli 22 166 neferi xuey 10 068 neferi uygur 5 486 neferi monqol 1 724 neferi dunsyan 1 236 neferi tatar 2 481 neferi ise diger milletler olmaqla Onlardan qazax xuey koken olaraq cinlidirler kecmis SSRI da elmi edebiyyatda onlar dunqan adlanirdilar leksikasina xeyli olcude turk dilinin karluk cagatay uygur lehcesi tesir gostermisdir uygur dunsyan monqol kokenli ve tatar etnik qruplari muselmandirlar Salarlar ozlerini Salir adlandirirlar 21 Salar bu etnik qrupun adinin cin dilinde deyilis sekilidir Azerbaycan dilinde duzgun deyilisi salur dur 21 Cinin Tsinxay vilayetinin Xaydun dairesinin Syunxua Salar Muxtar Qezasinda 15 63 859 nefer melumat 2000 ci il s a na aiddir Syunxua Salar MQ da umumi ehali 104 452 nefer olmusdur Tsinxay vilayetinin Xaydun dairesinin Xualun Xuey Muxtar Qezasinda 15 11 100 nefer melumat 2000 ci il s a na aiddir Xualun Xuey MQ da umumi ehali 213 716 nefer olmusdur Qansu vilayetinin Linsya Xuey Muxtar Dairesinin Tszisisan Baoan Dunsyan Salar Muxtar Qezasinda 15 25 782 nefer ve Sintszyan Uygur Muxtar Rayonunun tarixi adi Serqi Turkistan ve ya Uygurustan Ili Qazax Muxtar Dairesinin inzibati merkezi Inin esl kecmis adi Gulje olmusdur Bu soz turkce olub qazax dilinde vehsi dag qoyununun iri erkeyini bildirmek ucun istifade olunur seherinde 15 3 762 nefer salar turku meskunlasmisdir Hazirda Cinde 14 tumen yeni 140 min nefer salar turku yasamaqdadir 21 Tarixi mexezlere dayanilaraq ehtimal edilir ki ipek ticareti ile elaqedar Salarlar hazirda Cinde yasadiqlari erazilere XIV esrde o zaman meskun olduqlari Semerqend seheri yaxinligindan koc etmisdirler koceri deyildiler oturaq ehali idiler ve esasen ipekcilikle mesgul olurdular 22 Salarlar etnik mense ve danisdiqlari ana dilleri etibari ile Turk dillerinin Oguz yarimqrupuna daxildirler 23 Hazirda salar dilini demek olar ki bu etnik qrupun butun ferdleri hemcinin etnik salarlarin coxluq olduqlari bolgelerde etrafda yasayan turk olmayan diger dillerin dasiyicilari da xususiyle kisiler bilirler 15 Adeten salarlar ana dillerinden elave bir ve ya bir nece dilde danisa bilirler Beleki onlarin boyuk bir qismi uygur ve cin dillerinde cox az hissesi ise tibet dilinde danismagi bacarir 15 Salar dili iki dialekte sahibdir cizi ve menqda Cizi dialekti salarcanin qrammatikasinda standart olaraq qebul edilir 15 Leksikasina nezer salinarken uygur ve qazax dillerinin tesiri hiss edilir Salarlar X esrden baslayaraq XX esrin sonlarinadek ereb elifbasi esasinda hazirlanmis turk elifbasindan istifade etseler de 1969 cu ilden 2008 ci iledek Uygur Latin Elifbasindan 2008 ci ilden beri ise salar diline uygunlasdirilmis yeni latin elifbasindan salarca Salir Latin Ogus hemcinin olkede resmi olan cin elifbasindan istifade edirler 24 Salir Latin Ogus Aa Bb Cc Cc Dd Ee Ff Gg Gg Hh Ii Ii Kk Ll Mm Nn Nn Oo Oo Pp Qq Rr Ss Ss Tt Uu Uu Vv Xx Yy Zz 25 Dindarlarinin ekseriyyeti Islam dinine suni ve sufi etiqad etmekdedir ferdlerinin texminen 52 15 oxuyub yazmagi bacarir Fuyu qirgizlari eyniyle tuvalar kimi muselman olmayan turk kokenli topluluq olub Mancuriya vilayetinde Qiqihaer rayonunun Fuyu nahiyyesindeki bir nece kendde yasamaqdadirlar 2000 ci ile olan texmine esasen saylari 1 000 nefer etrafindadir 35 yasdan asagi olanlarin demek olarki 90 i oz dilini bilmir ve ya bu dilde cox az soz basa dusur gundelik heyatda esasen monqol ve cin dilinden istifade edirler Daha yasli nesil ile aparilmis sorgu anketlerine esasen fuyu qirgiz dilinin xakas dili ile olduqca yaxin oldugu qenaetine varilmisdir Ehtimal olunur ki fuyu qirgizlarini hazirki yasadiqlari yerlere bu bolgede yasayan monqollarla birlikde 18 ci esrde Cinde hakimiyyetde olan Mancur esilli xanedanliq hazirki Simali Monqolustan erazisinden kocurub getirmisdir ve ehtimal olunur ki hazirda Fuyu bolgesinde monqollar icerisinde asmile olmus minlerle fuyu qirgizi vardir Ancaq onlar artiq oz milli suurunu itirmisdirler Abdallar ozlerini Eynuler adlandirirlar saylari 1996 ci ile olan texmine esasen 30 000 26 neferdir 2000 ci il s a zamani uygur olaraq qeyde alinmisdirlar Rusiya FR da ve Yaponiyada yasayan Ayn etnik qrupuyla eyni deyiller 27 Ili turkleri Milli tesnifata gore ozbek esilli hesab edilirler 28 Din RedakteCin din baximindan boyuk rengarengliye malik olkedir ve 100 milyondan artiq insan ferqli dinlere inanmaqdadir Baslica dinler arasinda Buddizm Islam Katoliklik Protestantliq Cinin yerli dini olan Taoizmle beraber Samanizm Serqi ortodoks xristianligi ve Nasi Naxi xalqinin Donqba dini vardir Azsayli dinleri Xristianliq 3 4 40 54 milyon Islam 2 3 30 milyon Hinduizm Dongbaizm Bon ve bezi diger kicik teriqet ve qruplardir 2005 ci ilde edilen bir arasdirmaya gore ehalinin 14 i 180 milyon ozunu ateist olaraq tanimaqdadir Buddizm 1 ci esrden etibaren Cinde en boyuk din olaraq qalmagi bacarmisdir Buddizmin olkede bu qeder cox yayilmasina baxmayaraq Cin ehalisinin ekseriyyeti hec bir dine inanmir Cinde yasayan umumi buddistlerin sayi ise 102 milyon neferden coxdur Cin Xalq Respublikasi ehalisinin 30 i ise yerli dinler ve Daosizme inanir Ehalinin 18 i buddist 4 i xristian 2 i ise muselmandir Ehalinin 42 i ise ozunu aqnostik ve ya ateist olaraq adlandirir Diller RedakteHan xalqinin dili olan Cince Sino Tibet veya Han Tibet dil ailesine mensubdur Cinde en cox istifade olunan dildir ve dunyada en cox danisilan dillerden biridir Yazili Cince 6000 il evvel meydana gelmisdir Bu gun istifade edilen Cin ideoqramlari ve loqoqramlari 3000 il evvelden sumuk ve tisbaga qinina daha sonra da burunc uzerine yazilan isarelerden emele gelmisdir Cinde ehali 292 dilde danisir Cin Tibet dil ailesine aid olan Mandarin dili olke ehalisinin 70 nin danisdigi dildir Iqtisadiyyati Redakte Esas meqale Cin iqtisadiyyati Sosializm quruculugu illerinde 1949 cu ilden beri Cin Xalq Respublikasi cetin ve ziddiyyetli tarixi yol kecmisdir Ayri ayri dovrlerde elde edilen iqtisadi nailiyyetler bohran ile evez olunmus ve neticede ehalinin heyat seviyyesi cox leng yukselmisdir Yalniz 70 ci illerin axirlarinda olke bohran veziyyetinden cixmisdir Olkede sosializm quruculugunun tekmillesdirilmesi meqsedile asagidaki dord modernizasiya proqrami ireli surulmus ve heyata kecirilmisdir Senaye Kend teserrufati Mudafie Elm Bu proqram Cini merheleler uzre XXI esrin ortalarinadek yuksek inkisaf etmis sosializm dovletine cevirmek meqsedini gudur Son ille dunya teserrufatinda Cinin rolu xeyli artmisdir 80 ci illerin evvellerinden baslayaraq Cin iqtisadiyyatinin artim suretine gore dunyanin en boyuk dovletleri arasinda birinci yeri tutur 1979 2000 ci iller erzinde olkenin umumi milli mehsulunun orta artim gostericisi 8 olmusdur Indi Cin Asiyanin iqtisadi tereqqisinin lokomotivlerinden birine cevrilmisdir Onun iqtisadiyyatinin bele suretli inkisafina olkenin ictimai heyatinda aparilan esasli mutereqqi deyisiklikler iqtisadiyyatin butun sahelerinde heyata kecirilen islahatlar xarici kapitalin axinina serait yaradilmasi azad iqtisadi bolgelerin yaradilmasi ve s ayri ayri iqtisadi sahelerde daha cox maddi nemetler bollugu yarada bilen istehsal munasibetlerinden dovlet kooperativ ve xususiyyetcilik istifade olunmasi tesir etmisdir Bele suretli inkisaf ehalinin heyat seviyyesini bir qeder yaxsilasdirmisdir Son iller olkede Yerin suni peyklerinin buraxilisi ucun raket kosmik senayesi suretle inkisaf edir Cin 2008 ci ilde ilk defe oz kosmonavtini aciq kosmosa gondermekle Rusiya ve ABS dan sonra bu gostericini elde eden ucuncu dovlet olmusdur Cin das komur hasilatina sement polad aluminium velosiped tikis ve paltaryuyan masinlar pambiq parca istehsalina gore dunyada birinci yeri tutur Indi Cin ehalinin erzaq mehsullarina olan telebatini temin edir bu da bele coxsayli dovlet ucun boyuk nailiyyetdir Kend teserrufati Redakte Kend teserrufati ucun tebii serait ilk evvel olkenin relyef ve iqlim xususiyyetlerile mueyyen edilir Tebii seraite gore olkenin qerbi ve serqi arasinda olduqca boyuk ferqler var Cinin denizkenari hissesi simal serqindeki ovaliqlar tepeli duzenlikler ve maili alcaq dag yamaclari mulayim iqlim kend teserrufati ucun daha elverislidir Qerbin dagliq relyefi Tyansan Himalay Kunlun Tibet yarimsehra ve sehralari Tekle Mekan keskin kontinental iqlimi yagintinin azligi kend teserrufatinin xususile ekinciliyin inkisafini xeyli cetinlesdirir Cin erazisinin 90 den coxu Simal yarimkuresinin mulayim qursaginda ve yalniz ucqar cenubu subtropik qursaqda yerlesir Serq hissesinde musson iqlimdir Buna gore de ekincilik bir cox erazilerde suni suvarma teleb edir Kend teserrufati Cin iqtisadiyyatinin muhum sahesidir Bu sahe neinki 1 milyarddan artiq ehalini erzaq mehsullari ile yeyinti ve yungul senaye sahelerinin xammal ile temin edir hetta bezi mehsullarini ixrac da ede bilir 80 ci illerden baslayaraq kend teserrufatinda Xalq kommunasi adlanan tipden aile icaredarligi sistemine kecid bu sahede mehsul istehsalinin xeyli artmasina sebeb olmusdur Kend teserrufatinin baslica sahesi ekincilikdir Taxil bitkileri umumi ekin sahelerinin 4 5 hissesini tutur Cinlilerin qidasinda muhum rol oynayan celtik baslica olaraq olkenin cenubunda ve Yanszi vadisinde yetisdirilir Cinde celtik samanindan yem kimi heyvandarliq ve qusculuqda kagiz hesir ip ve s hazirlanmasinda istifade olunur Su ile ortulmus celtik sahelerinde baliq yetisdirilir Bugda Cin duzenliyinde Xuanxe hovzesinde pambiq Xuanxe hovzesinde cay olkenin cenub serqinde ve cenubunda becerilir Tebii seraiti imkan veren her yerde kartof batat terevez meyve ve tutun becerilir Kend teserrufati mehsullarinin 60 i olkenin serqinde istehsal edilir Kend teserrufatinda heyvandarliq ikinci dereceli rol oynayir Lakin mal qaranin sayina gore Cin dunyada birinci yeri tutur Serqde saxlanilan qaramalin 2 3 hissesinden is heyvani kimi istifade olunur Et mehsullarinin 80 den coxunu donuzculuq verir Daxili Monqolustan Sintszyan Uygur muxtar rayonlarinda koceri ve yarimkoceri ekstensiv otlaq heyvandarliq ustunluk teskil edir Yanszi cayi hovzesinde hem de simal serqde ve Sandun yarimadasinda baramaciliq inkisaf etmisdir Tebii serait ve tebii ehtiyatlar RedakteErazi relyefinin 85 i deniz seviyyesinden 500 metr xeyli hissesi ise 1000 metr hundurlukde yerlesr Seth qurulusunun meyilliyi qerbden serqe dogru tedrici olaraq alsalir Tebii seraitin aparici elementi olan relyefin 2 3 hissesini dagliq ve 12 i duzenlik saheler teskil edir Cenub qerb orta hundurluyu 4500 m den az olmayan dunyada en hundur sahesi 2 3 min km teskil eden Sinxay Tiget yaylasi yerlesir Qerbden enlik istiqametinde bir sira dag silsileleri serqe dogru istiqamet almisdir Simalsan ise Monqol Altayinin tipleri eraziye daxil olur Cenubdan Nepal serhedinde meshur hicalayin dumyada en hundur zirvesi hesab edilen Comolunqma 8842 m yerlesir Himalayla yanasi Cinin simal serhedinde biri birine paralel uzanan Tyansan Atintaga Kunhun ve bir sira diger daglar erazinin seth qurulusunu daha da murekkeblesdirir Gosterilen daglar arasinda Cunqari Tarim ve basqa duzenlikler olkede kend teserrufatinin inkisafina xidmet edir Tyansanin serq hissesinde 154 m deniz seviyyesinden alsaqliqda Turfan depresiyasi movcuddur Olkenin serqinde duzenlikler coxda hundur olmayan yaylalar orta hundurluye malik olan daglar relyefe murekkeblik getirirler Cin dunyada tebii servetlerle zengin olan dovlet kimi taninir Komur qara ve elvan nadir metal filizleri meden kimyasi ve qeyri filiz ehtiyatlarina gore dunya ehemiyyeti kesb edir Komur ehtiyatlari olkenin her yerinde askarlansa da baslica yataqlar Simal ve Simal Serq rayonlarindandir Filiz ehtiyatlarina gore Cin ferqlenir 13 0 mlrd ton demir filizi ehtiyatinin olmasi Cini dunyada 3 cu yerde saxlayir Mese ortuyu RedakteMese ortuyu dagliq erazilede ustuluk teskil etmekle 162 mln ha dan artiq deyildir Ehemiyyetli agac novleri movcuddur Yansizi sayi hovzesinden cenubdan habele Sicuan vadisinde qirmiezi torpaqlar genis eraziye malik olmaqla celtik becerilmesinde istifade olunur Simali ve Simal Qerbi Cinde yayilan sabalidi torpaqlar payizliq bugda lobya kartof becerilmesi ucun yararlidir Erazi torpaqlari eroziyaya cox meruz qalmisdir Yanacaq energetika kompleksi RedakteYanacaq energetika kompleksi esasini yerli ehtiyatlarin movcudlugu teckil edir Yanacaq energetika balansinda komur 75 neft 17 qaz 20 elektrik enerjisi 6 yer tutur En ucuz ve keyfiyyetli yanacaq novu tebii qazdir Muasir Cinde denizin self zonasinda da qaz yataqlari askarlanmisdir YEK de elektroenergetika RedakteYEK de elektroenergetika xususi yer tutur Cunki elektrik enerjisi hasilatinda dunyanin 2 cisi husab edilen Cinde her ikl 1 4 trln kvtsaata qeder mehsul elde edilir Movcud elektrik stansiyalarinin gucu 200mln kvt i kecmisdir Onun IES SES AES GeoIES GES QES KES novleri istehlaka xidmet edirler Atom enerjisinden istifade etmek Cine son illerede nesib olmusdur Metallurgiya kompleksi RedakteCinde qara melallurgiya kemiyyet ve keyfiyyetine gore secilir Cinde qara metallurgiya 1500 den artiq tam ve natamam dovriyyeli muessiselerde fealiyyet gosterir Ikinci qara melallurgiya bazasi Simali Cinde yerlesmekle Pekin Tyantsin Tansan iri zavodlari ile taninir Ucuncu qara metallurgiya bazasi Simali Cinin Daxili Monqolustan Muxtar rayonunda yerlesen Baotoda fealiyyetde olan iri metallurgiya zavodu sayilir Elvan metallurgiya RedakteElvan metallurgiyanin inkisaf etdirilmesi ucun elverisli yerli tebii imkanar movcuddur Boksit polimetal filizleri telebat cinde aliminum mis qalay qurgusun volfram kimi elvan metallari istehsalini gunden gune daha da artirir Elvan metallurgiyanin baslica muesisseleri Simali Serqi Cinde Merkezi Cinde Sanxayda fealiyyet gosterir Masinqayirma ve metalemali RedakteMasinqayirma ve metalemali coxcesidliyi ile secilir Mehsullarin icerisinde agir senaye avadanliqlari ve toxuculuq senayesine gerek olan masinlar ustunluk teskil edir Simali Cinde agir masinqayirmanin dag meden avadanliqlari Simali Serqi Cindie agir masinqayirmanin bir basqa novu xarbinde Senyanda istehsali muessisleri vardir En boyuk dezgahqayirma muessiseleri Simali Serqi Cinin Cenyan Dalyan seherlerinde elece de Yansizi cayinin menbelerine yaxin Sanxay Mankin Usi seherlerinde habele Pekinde movcuddur Kimya senayesi RedakteKimya senayesi yerli xammallara esaslanir Onun mineral kubre polimerler kimyevi lif etilen plastik kutle sintetik ve tebii kaucuk eczacliq mehsullari kimi saheleri vardir Mineral gubre istehsalina gore o dunyada 1 ci 28 mln kimyevi lif buraxilisina gore 2 ci yeri tutur Mese sanayesi RedakteMese senayesinin daha da inkisaf etdirilmesi ucun hele fedalizm dovrunden onun ehtiyati istifade olunmaqdadir Burada tut agaclarinin olmasi olkede ipekciliyin inkisafina hele qedimden tesir etmekdedir Cubtropik agac novu olan findiq kamfora boya BAMbuk tis ve basqa agas novleri meselerin terkibini daha da zenginlesdirir Olkenin esasen cenum serqinde yayelan tut baglarindan ilde 5 6 deefe yarpaq toplanaraq barama qurdlarinin yemine gonderilir Yungul senaye RedakteYungel senayenin toxuma trikotaj gon deri ayaqqabi saheleri de esasen istehlak rayonlarinda fealiyyetdedir Dunyada ayaqqabinin 40 Cin verir Ilde dunyala 4 0 mlrd cut ayaqqabi ehalinin istehlakina verilir Cin Qerbi Avropa bazarinin idman ve ev ayaqqablarina olan telebatinin 25 odeyir Yun parca toxumasindada Cinin ozunun xususi yeri vardir Neqliyyat Redakte Cin erazisinin boyuk hissesini tutan dagliq relyef sehra ve dag mese rayonlari quru yol neqliyyati ucun o qeder de elverisli deyildir Esasen enlik istiqametinde axan caylarinin ekseriyyetinin asagi hisseleri golleri Boyuk kanal uzunlugu 1700 km hem de Cini ehate eden denizler demek olar ki butun il boyu gemicilik ucun yararlidir Neqliyyatin daha six sebekesi olkenin serq hissesindedir Yuk ve sernisin dasinmasinin texminen yarisi demir yollarinin payina dusur Lakin yukdasimada onun payi tedricen azalir deniz avtomobil boru kemeri hava neqliyyatinin payi ise artir Dunya ehemiyyetli en iri portu Sanxay portudur Qerb rayonlarinda yuk heyvanlarindan genis istifade olunur Silahli quvveler Redakte1 avqust 1927 ci ilde Nancanda Homindancilara qarsi Kommunistler general Cu Qenin basciligi ile usyan qaldirdi Bu tarix cinliler terefinden milli azadliq ordusunun yaranmasi kimi qebul edilir 1946 ci ilin yayindan etibaren Cin Xalq Azadliq Ordusu adlanmaga baslayir Buna qeder Isci Kendli Inqilab ordusu Isci Kendli Qirmizi ordu 8 ci ordu ve Yeni Dorduncu Korpus kimi adlanirdi 1949 cu il Cin Xalq Respublikasinin yaranmasindan sonra ise CXR in silahli quvveleri Xalq Azadliq Ordusu adlanmaga basladi Bu ordu dunyanin en boyuk ordusudur Uniformalari generallarda ve esgerlerde eyni yasil rengdedir Bunun sayesinde ordu icinde rutbelerin olmadigi dusunulur Bunun sebebi haqda ordu terefinden resmi aciqlama verilmemisdir Esgerlerin papaqlarinin on terefinde kommunizmin emblemi olan qirmizi ulduz vardir CXAO nun esgeri heyet sayina gore dunyada birinci yerdedir Bunun sebebi ehalinin sayinin cox olmasi ve herbi xidmetin olkede cox pristijli fealiyyet hesab edilmesidir CXAO na Merkezi Herbi Komissiya MHK rehberlik edir ona herbi sahede qanun yaratmaq huququ verilib hansiki resmen partiyadan ayri fealiyyet gosterir ve yalniz Milli Xalq Konqresine hesabat verir MHK ya ve Cin Kommunist Partiyasina CKP bir qayda olaraq eyni sexs rehberlik edir Bu orqanlarin terkibi 1982 ci il konstitutsiyasina esasen gizli saxlanilir Eyni zamanda MHK nin sedri vezifesi de fakto olaraq CKP de en muhum vezife sayilir Yalniz bu vezifeye sahib olan sexs olkenin tamhuquqlu lideri sayila biler CKP nin Merkezi Komitesinin terkibinin 20 ni yuksek ve orta rutbeli herbiciler teskil edir CXAO CKP nin rehberliyinin nezareti altindadir ve yalniz xarici aqressiyaya qarsi mudafie ucun deyil eyni zamanda daxili problemleri hell etmek ucun polis vezifesini yerine yetirir Bunun ucun 1982 ci ilde Silahli Milis Quvveleri SMQ yaradilmisdir SMQ nin terkibine 1 5 milyon heyet daxildir Onun terkibine CXAO nun bir hissesi ve bir nece piyada diviziyasi daxildir SMQ Merkezi Herbi Sura ile yanasi eyni zamanda Dovlet Surasina tabedir Kisiler ucun herbi xidmete cagiris 18 yas mueyyen edilmisdir Herbi xidmet muddeti 2 ildir Konulluler Qanuna esasen 49 yasa qeder xidmet ede biler 50 yasa qeder olan kisiler ehtiyat quvve hesab olunur Muharibe dovrunde 350 milyon insan silahlanmaga qadirdir Orduya cagirisci ehtiyatlarinin hedden artiq cox olmasi cagiriscilari secim esnasinda aparilmasina imkan verilir bu da herbi rehberliye en yaxsilarini yeni daha yuksek keyfiyyetlere malik olanlarla muqavile baglamaga serait yaradir Xidmeti muqavile 3 ilden 30 ile kimi baglana biler Herbi xidmet muddeti 18 35 yas arasi mueyyen edilmisdir Esgerliye cagirilmayanlar ordunun ehtiyat quvvesi hesab olunur ve xalq milis ordusunda qeydiyyata alinir hansi ki onlarin umumi sayi 36 5 milyon neferdir Onlar CXAO nun terkibinde teskil olunmus partizan herekatinin doyuse hazir ehtiyat quvvesi hesab olunur Hazirda Cin ordusunun sayi texminen 2 3 milyon neferdir CXAO sayina gore dunyada birincidir Ikinci yerde ise 1 5 milyon sexsi heyetle ABS ordusu gelir Sexsi heyetin sayinin azaldilmasi ordunun daha da muasir ve yuksek texnologiyali edilmesi ucun aparilan islahat cercivesinde heyata kecirilecek Ixtisar ilk novbede quru qosunlarinda olacaq Cin eyni zamanda Herbi Deniz Quvveleri ve Herbi Hava Quvvelerinin sayini artirmaga hazirlasir Bezi melumatlara gore bu qosun novlerine ancaq ali tehsile malik sexsleri celb edecekler Cin ordusunun zeif terefi onun kohneliyindedir yeni ordudaki esas texnikalar Sovet ordusunun XX esrin 50 60 ci illerin texnikalarinin esasinda hazirlanib tanklarin 70 herbi teyyarelerin ise 80 den coxu buna gore de muasir teleblere cavab vermir Buna baxmayaraq son zamanlar Cin suretle oz ordusunun maddi texniki bazasinin keyfiyyetini artirmaqdadir Misal olaraq Rusiyadan alinan muasir tanklari gostermek olar Bundan elave Avropa ve Rusiya texnologiyalari esasinda oz daxili silah istehsalini heyata kecirir mes T 96 tanklari J 10 qirici teyyareleri Cin butun leqal ve qeyri leqal yollarla Qerbden ve Rusiyadan en muasir texnologiyalari elde edir Bezi ekspertler bildirir ki 2002 ci ilden beri Cin oz texnologiyalarini suretle inksaf edirmekdedir hetta bezi gostericilerine gore Rusiyani qabaqlayir Cinin herbi budcesi son 20 il erzinde ardicil olaraq her il artib ve neticede hazirda bu olke mudafie budcesinin hecmine gore dunyada ABS dan sonra 2 ci yere cixib CXR herbi qudretini artirmaqda davam edir Bele ki olkenin herbi budcesi cari 2012 ci ilde 11 2 faiz artaraq 106 4 milyard dollara catib Resmi Pekin hamini emin edir ki qlobal herbi liderliye can atmir ve herbi budcenin artirilmasi CXAO nun qarsisinda dayanan cari meseleleri hell etmek isteyile baglidir Cinin herbi senayesi herbi teyyaredasiyan gemi stels texnologiyali goze gorunmez herbi teyyarelerin kosmik orbitdeki peykleri vurub sala bilen raketlerin istehsali kimi istiqametleri de ehate edir Cinin artan herbi qudretini balanslasdirmaq ucun ABS oten 2011 ci ilde regionda herbi movcudlugunun genislenmesine calisib Vasinqton her il herbi meqsedler ucun 740 mlrd vesait xercleyir Region boyu yerlesdirilmis ABS herbi bazalarinda minlerle qosun saxlanmaqdadir Resmi Pekin Vasinqtonun regionda artan herbi nufuzundan narahatdir Cin hesab edir ki ABS Cini muhasireye almaq isteyir Pekinin Vyetnam Fillipin ve Yaponiya ile uzun muddetdir ki davam eden erazi cekismeleri var Bundan elave Cin Tayvani oz erazisi hesab edir ve bu olke ile serhedde Tayvana istiqametlendirilmis yuzlerle raket yerlesdirib 29 Pentaqona gore Cin ordusu 21 ci esrin en boyuk tehlukesidir Siyasi sistemi RedakteCin formal coxpartiyali sisteme malik sosialist dovletidir En guclu partiya olan Cin kommunist partiyasindan elave 8 partiya da movcuddur Bunlar demokratik partiyalar qrupunu teskil edir ve asagidakilardir Kuomintanq Cin Inqilabi Komitesi Homindan Cin Demokratik Birliyi Cin Demokratik Milli Qruplasma Birliyi Cin Demokratik Inkisaf Birliyi Cin Kendli ve Fehle Demokratik Partiyasi Cin Zhi Gong Dang Jiusan Derneyi Tayvan Demokratik Muxtar Birliyi Cinin siyasi sisteminin qapali olmasi iqtisadi sisteminin de qismen qapali olmasina sebeb olur Bele ki Cin xarici mallarin ve xidmetlerin olkeye idxalina ciddi nezaret edir Cin bunu butun sferalarda hetta internet saytlarin ve xidmetlerin olke erazisinde istifadesine de tetbiq edir Bu mesele Google ve Merkezi Avropa Universitetinin teskil etdiyi Azadliqda Internet 2010 tedbirinde 20 22 sentyabr Budapest Macaristan genis muzakire olunub 30 Istinadlar Redakte 1 2 3 4 Immanuel C Y Hsu The Rise of Modern China 6 USA OUP 2000 P 833 1136 p ISBN 978 0 19 512504 7 lt a href https wikidata org wiki Track Q15138081 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q217595 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q30 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q4567878 gt lt a gt Sultan Mecid Qenizade Azerbaycanca rusca luget Tatarsko russkij slovar 1904 Baki s 56 The World Factbook Central Intelligence Agency www cia gov GDP growth annual World Bank Istifade tarixi 23 avqust 2018 World Bank https data worldbank org indicator NY GDP MKTP PP CD locations CN amp year high desc true bare url missing title Istifade tarixi 23 avqust 2018 White Garry 10 fevral 2013 China trade now bigger than US Daily Telegraph London Istifade tarixi 23 avqust 2018 The Korea Question China s Economic Future at the Brink of Nuclear Conflict Trade Finance Global 12 fevral 2018 Istifade tarixi 23 avqust 2018 Muldavin Joshua 9 fevral 2006 From Rural Transformation to Global Integration The Environmental and Social Impacts of China s Rise to Superpower Carnegie Endowment for International Peace Istifade tarixi 23 avqust 2018 A Point Of View What kind of superpower could China be BBC 19 oktyabr 2012 Istifade tarixi 23 avqust 2018 National Bureau of Statistics of China Press Release on Major Figures of the 2010 National Population Census Arxivlesdirilib 2011 09 10 at the Wayback Machine Ethnic Minority Elites in China s Party State Leadership An Empirical Assessment olu kecid China org cn The Uygur ethnic minority China org cn The Kazak ethnic minority 1 2 China org cn The Kirgiz ethnic minority 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ethnologue com report for language code slr China org cn The Yugur ethnic minority China org cn The Ozbek ethnic minority 1 2 3 4 5 6 7 8 Ethnologue com report for language code kir Ministerstva kultury Respubliki Tyva Yazyk Arxivlesdirilib 2012 05 11 at the Wayback Machine 1 2 3 4 Ethnologue com report for language code tyv 1 2 3 Gokturkce Arastirmalari Salar Turkleri Ile Soylesi Uluslararasi Sosyal Arastirmalar Dergisi Ersin Teres Ili Salir turkcesinde ve Turkmen turkcesinde isim cekimi Cilt 4 Sayi 18 Yil 2011 salars cn Salirca ve Ogus Arxivlesdirilib 2012 10 29 at the Wayback Machine salars cn Salar Latin aifabesi Arxivlesdirilib 2012 10 29 at the Wayback Machine salars cn Salirca Arxivlesdirilib 2012 10 29 at the Wayback Machine Svenska Forskningsinstitutet i Istanbul Published with fonancial support from Magn Bergvalls Stiftelse Lars Johanson Discoveries on the Turkic Linguistic Map Eynu Ethnologue com report for language code aib Ethnologue com report for language code ili Cin Xalq Azadliq Ordusu Arxivlesdirilib 2012 04 25 at the Wayback Machine Defence az Resad Mehbaliyev Azadliqda Internet 2010 Xarici kecidler RedakteElcan Hebibzade Salam Cin 1 Menbe https az wikipedia org w index php title Cin Xalq Respublikasi amp oldid 6048188, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.